Marselo Prust

En Ombro de Florantaj Junulinoj

dua libro de
‚Reserĉe al la Perdita Tempo‘

aŭtoro: Marcel Proust /marsel prust/

originala titolo: ‚À l'ombre des jeunes filles en fleur‘

unua originala eldono: 1919

el la franca lingvo tradukas: ĵeromo vaŝe (jxvasxe @ free.fr)

por la traduko: © 2017-...

progreso de la traduko: 40 %

Enhavtabelo

Unua Parto: en la rondo de Sinjorino Svan

Mia patrino, kiam estis priparolata la projekto, ke la familio unuafoje akceptos sinjoron De Norpua por vespermanĝo, esprimis sian bedaŭron, ke profesoro Kotar forestas pro vojaĝado kaj ke ŝi mem ne konservis amikan rilaton kun Ŝarlo Svan, kiuj nedubinde ambaŭ estus interesaj kuntablanoj por la eksa ambasadoro, al kio mia patro respondis, ke eminenta gasto, fama scienculo, kia estas Kotar, certe neniam malbone rolas en vespermanĝo, sed Svan pro sia parademo, sia kutima fanfaronado pri ĉiu sia socia ligiĝo estas vulgara brustoŝvelulo, kiun la markizo De Norpua probable juĝus laŭ sia kutima esprimo stinka. Nu, pri ĉi tiu respondo de mia patro necesas mallonga klarigo, ĉar iuj legantoj eble memoras, ke Kotar societe tre malbrilis, kaj Svan koncerne al siaj mondumaj rilatoj ĝis ekstrema grado zorgis pri modesteco kaj diskreteco. Sed flanke de ĉi lasta okazis tio, ke aldone al Svan la filo, kaj al Svan, la ĵoke-klubano, la delonga amiko de miaj gepatroj nun prezentis novan figuron – kiu cetere ne restis la lasta – nome la figuron de la edzo de Odeta. Adaptante al la pli malaltaj ambicioj de ĉi tiu virino la intuon, la impeton, la aktivan manieron, kiuj ĉiam estis ĉe li karakteraj, li diligente konstruis por si – tre malalte sub la antaŭa – novan socian lokon konvenan por la kunulino, kiu ĝin okupos kun li. Tie li montriĝis alia viro. Ĉar komencante duan vivon komunan kun sia edzino – dum li plu vizitis sole siajn proprajn amikojn, al kiuj li ne volis trudi la ĉeeston de Odeta se ili ne de si mem petis interkoniĝon – inter novaj ĉirkaŭuloj, estus almenaŭ kompreneble se, mezurante la rangojn de ĉi tiuj kaj sekve la memisman plezuron ricevatan de ilia gastiĝo, li por tio uzus kiel komparilon ne la plej brilajn homojn, kun kiuj li societis antaŭ sia edziĝo, sed la antaŭajn rilatulojn de Odeta. Sed eĉ kun la scio, ke la ligiĝoj kiujn li aspiris koncernis tiajn malelegantajn ŝtatoficistojn, vivo-difektitajn inojn, kiaj paradas en ministrejaj baloj, oni miris aŭdante ke li, kiu pli frue kaj ankoraŭ tiutempe prisilentis kun takto inviton flanke de Tvikenhamo aŭ de la Bukingama Palaco1, bele laŭte sonigis, ke la edzino de subestro de ministra kabineto venis por vizito al sinjorino Svan. Ĉi tion oni povas klarigi per tio, ke la simplaj manieroj de la elegantulo Svan estis eble de lia flanko nur pli rafinita formo de vanteco, kaj ke, simile al iuj judoj, la eksamiko de miaj gepatroj prezentis unu post la alia diversajn statojn, kiujn travivis ankaŭ aliaj anoj de lia gento, laŭ vojo kondukanta de plene naiva snobeco kaj abrupta krudo ĝis plej delikata ĝentilo. Sed la precipa kaŭzo – kaj ĉi tiu validas por la homaro entute – estis ke homaj virtoj mem ne estas liberaj, disponeble ŝvebantaj rimedoj, pri kiuj ĉiu homo konstante disponas; ili laŭtempe en ies menso tiel firme asociiĝas kun la agoj, okaze de kiuj li sin devigas al ilia uzado, ke se li subite sin turnas al alia kampo de agado, ĉi tiu novaĵo senaplombigas lin kaj forblovas la ideon, ke li devus en ĝi sinteni laŭ la samaj virtoj. Svan, diligente afablante al novaj konatoj kaj ilin fiere menciante en konversacioj, similis al iu el tiuj grandaj, modestaj aŭ regalemaj artistoj, kiuj, se ili en la malfrua parto de la vivo komencas amatori pri kuirado aŭ ĝardenumado, senkaŝe elmontras naivan kontenton pro laŭdoj pri siaj preparaĵoj aŭ florbedoj, pri kiuj ili ne toleras kritikojn, kiujn aliflanke ili toleras facile, se ĉi tiuj trafas iliajn ĉefverkojn; aŭ respektive kiuj senkompense donacas pentraĵon, sed kontraste al tio ne povas sen murmurado malgajni kvardek groŝojn en domeno-partio.

Profesoron Kotar oni revidos aliflanke pli amplekse, multe pli poste, ĉe matrono Verduren, en la kastelo La Raspeliero. Estos sufiĉe se oni rilate al li observos jenon: flanke de Svan la ŝanĝo eventuale surprizas, ĉar ĝi plenumiĝis sen pria suspekto de mia flanko kiam mi vidis la patron de Ĵilberta en la Elizeaj Kampoj, kie, min ne alparolante, li ne povis antaŭ mi pavumi pri siaj politikaj rilatoj (mi agnosku, ke se tion li farus, mi eble ne tuj rimarkus lian vantecon, ĉar la ideo kiun oni longatempe flegis pri homo trompas la okulojn kaj orelojn; mia patrino dum tri jaroj ne distingis la ŝminkon, kiun iu nevino kutime havis sur la lipoj, kvazaŭ ĝi nevidebliĝe tute solviĝis en likvaĵo; tiel ĝis tago, kiam ia plia almeto aŭ alia kondiĉo kaŭzis la fenomenon nomatan transsatureco; la tuta nevidita ŝminko kristaliĝis kaj mia patrino pro tiu subita kolora ŝoko opiniis, kiel homoj juĝus ankaŭ en Kombreo, ke tio estas hontiga kaj preskaŭ tute ĉesigis la rilatojn kun la dirita nevino). Sed se pri Kotar temas, male la tempo, kiam li kalkuliĝis inter la atestantoj de la komencaj vizitoj de Svan ĉe gesinjoroj Verduren, jam pasis delonge; nu do, honoraĵoj, oficialaj agnoskoj multiĝas laŭ la jaroj; kaj due iu homo povas esti malklera, fari stultajn vortludojn, kaj cetere havi apartan talenton, kiun nenia ĝenerala kultura scio provizas, ekzemple talenton de granda militestro aŭ de granda ĥirurgo. Efektive la kolegoj ne rigardis Kotar-on nur kiel duarangan kuraciston, kiu post longe iĝis eŭropa famulo. La plej inteligentaj el inter junaj medicinistoj diradis – almenaŭ dum kelkaj jaroj, ĉar modo, kiel aperaĵo mem naskita de ŝanĝemo, ŝanĝiĝas – ke se ili okaze malsaniĝos, ili konfidos sian vivon al la manoj de unu sola majstro, nome de Kotar. Ili ja prefere societumis kun pli kleraj, pli artismaj gvidantoj, kun kiuj ili povis paroli pri Fridriĥo Nicŝo2, pri Riĥardo Vagner. Kiam muziko estis prezentata ĉe sinjorino Kotar dum la vesperoj, kiujn ŝi aranĝis por kolegoj kaj lernantoj de sia edzo, esperante ke li fariĝos iam ĉefprofesoro en la medicina fakultato, li ne aŭskultis sed pliŝate ludis kartojn en apuda salono. Sed oni ofte laŭdis la rapidecon, la kompletecon, la ĝustecon de lia medicina travidemo, de lia diagnozado. Trie, se temas pri la sintenoj de profesoro Kotar en liaj rilatoj ekzemple al tia viro, kia estis mia patro, estas notinde, ke la karaktero, kiun homo elmontras en la dua parto de la vivo ne ĉiam estas – eĉ se ĝi ofte estas – la unua karaktero ampleksigita aŭ velkinta, akriĝinta aŭ dampita; ĝi estas iafoje kontraŭa naturo, kvazaŭ kuspe elturnita vesto. Krom ĉe gesinjoroj Verduren, kiuj trovis lin ŝatinda, Kotar pro sia hezita ŝajno, sia malaŭdaco, sia troa ĝentilemo ricevis dum la tuta junaĝo pikajn mokojn. Ĉu eble iu bonvola amiko al li rekomendis malvarman ŝajnon? La eminenteco de lia pozicio faciligis al li ĉi tiun konduton. Ĉie – escepte de la verdurena societo, kie li spontanee revenis al sia antaŭa memo – li fariĝis malvarma, volonte silenta, abrupta-vorta se necesis paroli, kaj neniel evitema pri malagrablaj diroj. Li provis ĉi tiun novan pozon antaŭ klientoj, kiuj, lin ĝis tiam ne koninte, ne povis ĝin kompari kun lia pli frua sinteno, kaj kiuj tre mirus eksciante ke li ne estas laŭnature tiel maldelikata. Li precipe penis ŝajni senemocia kaj eĉ en la malsanuleja departemento, kie li oficis, kiam li eldiris iun el la vortludoj, kiuj ridigis ĉiujn, ankaŭ la klinikestron, ankaŭ la laste akceptitan studenton, li faris tion sen ke moviĝis ajna muskolo en lia vizaĝo, kiu cetere estis nerekonebla de kiam li forrazis la barbon kaj lipharojn.

Ni fine vidu ankaŭ, kiu estis la markizo De Norpua. Li estis antaŭ la germana-franca milito de jaro 1870a plenpova ministro3 kaj post la 16a de majo4 ambasadoro, kaj malgraŭ tio – kaŭzante miron de multaj – li plurfoje poste ricevis la taskon reprezenti Francion en diversaj porokazaj misioj – estis eĉ revizoro pri la debeto en Egiptio5, kie dank' al sia granda kompetento pri financoj li tre utilis – komisie de radikalaj registaroj, sub kiuj ordinara reakcia burĝo rifuzus servi, kaj al kiuj sinjoro De Norpua pro sia antaŭa kariero, sia socia medio, siaj opinioj normale ŝajnus nefidinda. Sed tiuj progresismaj ministroj verŝajne sciis, ke ili per ĉi tiu elekto montros, kiom larĝanimaj ili estas kiam la alta intereso de Francio estas koncernata, kiel ili sin distingas de ordinaraj politikistoj kaj meritas ke la ‚Gazeto de Debatoj’ mem rigardas ilin laŭnomaj ŝtat-registoj, kaj ili tiel plie gajnis iomon de la prestiĝo, kiun donas nobela nomo kaj de la drameca efekto de neatendita elekto. Kaj ili sciis ankaŭ, ke ĉi tiujn avantaĝojn ili povas ricevi, dungante sinjoron De Norpua, sen risko de liaflanka politika mallojaleco, ĉar la alta deveno de la markizo ilin pri tio neniel devis timigi, sed male trankviligi. Kaj en tio ĉi la respublika registaro ne eraris. Tiel estis unue ĉar iuj nobeloj, de infanaĝo edukitaj kun la ideo ke ilia nomo estas intima avantaĝo, kiun nenio de ili forprenos – kaj kies valoron egaluloj aŭ homoj de ankoraŭ pli alta rango sufiĉe precize taksas – scias ke ili povas al si ŝpari, ĉar ili de ĝi nenion gajnus, la penon, kiun sen videbla posta rezulto surprenas multaj burĝoj, por opinii laŭ la bonaj opinioj kaj ligiĝi kun laŭmore pensantaj homoj. Male, zorgante pri sia famo ĉe princaj aŭ dukaj familioj, sub kiuj ili senpere rangas, ĉi tiuj nobeloj scias, ke ili gajnos prestiĝon nur per tio, ke ili al sia nomo aldonos novan meriton, kiun ĝi ne havis, per kies efiko ili distingiĝos de egaluloj: per politika influo, per beletra aŭ belarta famo, per granda bonhavo. Kaj la flegon de rilatoj, kiun ili ne entreprenas por neutila hidalgo frekventata de burĝoj, pro kies senfrukta amikeco princo ne estus al ili pli favora, ili prefere dediĉas al politikistoj, egale ankaŭ framasonismaj, kiuj eble peros postenon en ambasado aŭ patronos okaze de baloto, al artistoj aŭ sciencistoj, kies apogo helpas al sukceso en la branĉo en kiu ili eminentas, sume al ĉiuj, kiuj povas iel faciligi novan specon de brilo aŭ efektivigon de riĉa geedziĝo.

Sed en la preciza okazo de sinjoro De Norpua ĉefe rolis tio, ke de longa sperto en diplomatio li sorbis la negativan, rutinan, konservisman tielnomatan spiriton de ŝtata regado, kiu efektive estas komuna al ĉiuj registaroj kaj sub ĉiuj regadoj estas precipe la spirito de administro pri eksterlandaj aferoj. De sia kariero li gajnis malemon, misfidon kaj malŝaton al diversgrade revoluciaj, aŭ minimume malkonvenaj rimedoj, kiuj estas la rimedoj de opozicioj. Krom ĉe kelkaj kruduloj de la plebo aŭ egale de la altaj klasoj, por kiuj nenia diferenco de manieroj gravas, tio, kio homojn proksimigas, ne estas komuneco de opinioj, sed sama speco de spiritoj. Tia akademiano, kia ekzemple estis Ernesto Leguve, ŝatanto de klasikismo, pli volonte aplaŭdus la laŭdon de Viktoro Hugo far Maksimo Del Kampo aŭ Alfredo Mezier, ol la laŭdon de Nikolao Bualo far Polo Klodel6. Sama naciismo sufiĉas por ke akordiĝu Moriso Bares kaj liaj politikaj subtenantoj, kiuj probable ne vidas tiom da diferenco inter li kaj sinjoro Ĵorĵo Beri, sed ne sufiĉas por ke kun li akordiĝu tiuj el la akademianoj, kiuj malgraŭ sama politika inklino sed pro alia speco de spirito pli ŝatos eĉ kontraŭulojn, kiaj estas sinjoroj Aleksandro Ribo kaj Polo Deŝanel, al kiuj siavice fidelaj reĝo-partianoj laŭ propra sento pli proksimas, ol al Ŝarlo Moras aŭ al Leono Dode7, kiuj tamen ankaŭ deziras revenon de la reĝo. Avarante vortojn, unue pro profesie kutimaj singardo kaj sindeteno sed due ankaŭ ĉar ili de tio ricevas pli da valoro, ŝajnas pli nuancaj en la oreloj de homoj, kies dekjara peno por amikigi du regnojn resumiĝas, tradukiĝas ene de parolado aŭ protokolo per simpla adjektivo, ŝajne banala sed en kiu ili vidas mondoskuan okazaĵon, sinjoro De Norpua havis famon de malvarma karaktero en la komisiono, en kiu li sidis apud mia patro, kaj ĉiuj aliaj gratulis ĉi lastan pri la amika sinteno kiun al li havis la eksa ambasadoro. Ĝi mirigis mian patron mem. Ĉar li estis ordinare ne tre afabla kaj sekve kutimis pri ne granda populareco ekster la rondo de intimaj konatoj, kaj ĉi tion li agnoskis senkaŝe. Li konsciis, ke la amikemo de la diplomato estis la sekvo de tiu tute individua vidpunkto, el kiu ĉiu homo juĝas, ĉu li donos sian simpation, kaj en kiu ĉia intelekta aŭ sentema kvalito de homo ne tiom pezas, rilate al aliulo kiun ili tedas aŭ incitas, kiom la bonhumoro kaj gajeco de alia homo, kiu en la okuloj de multaj ŝajnus vanta, frivola, sensignifa. „Sinjoro De Norpua min refoje invitis por vespermanĝo, estas nekredeble, ĉiuj komisionanoj miras pri tio, ĉar li havas privatan rilaton kun neniu alia el ni. Mi ne dubas, ke li denove rakontos al mi ege interesajn aferojn pri la germana-franca milito en 1870.” Mia patro sciis, ke sinjoro De Norpua estis verŝajne la sola homo, kiu la tiaman francian imperiestron8 avertis pri la kreskanta potenco kaj militemo de Prusio, kaj ke Oto de Bismark9 alte taksis lian inteligenton. Ankoraŭ lastatempe okaze de la akcepta festo aranĝita en la operejo honore al reĝo Teodozo gazetoj notis ke la fremda regnestro honoris sinjoron De Norpua per longa interparolo. „Mi volonte ekscios, ĉu tiu oficiala vojaĝo de la reĝo vere gravas” diris mia patro, kiu tre interesiĝis pri internacia politiko „Mi scias ke amiko Norpua estas strikte butonumita, sed por mi li tiel afable elbabilos tion.”

Rilate al mia patrino la ambasadoro eble ne havis la specon de inteligento, kiu ŝin allogis. Kaj konversacio de sinjoro De Norpua – mi agnosku – estis tia ampleksa sortimento de arkaikaj esprimoj karakteraj de specifa kariero, socia klaso kaj epoko – tiu epoko cetere en la koncernaj kariero kaj klaso eble ne tute formortis – ke mi bedaŭras iafoje tion, ke mi ne laŭorde kaj laŭvorte memoras la frazojn, kiujn mi aŭdis de li. Mi tiel prezentus efekton de eksmodeco same senpene kaj sammaniere, kiel tiu rolisto de la Reĝa Palaco10, kiu al la demando, kie li trovadis siajn mirigajn ĉapelojn, respondis: „ĉapelojn mi ne trovas, ilin mi konservas”. Ŝajnas al mi sume, ke mia patrino juĝis sinjoron De Norpua iom malnovstila, kio per si mem tute ne malplaĉis al ŝi se temis pri societaj manieroj, sed ŝin malpli ĉarmis en la kampo ne propre de ideoj – ĉar ideojn sinjoro De Norpua havis tre modernajn – sed de parolturnoj. Ŝi sentis tamen, ke ŝi delikate flatis la edzon parolante kun admiro pri la diplomato, kiu lin tiel eksterordinare distingis inter aliaj homoj. Firmigante ĉe mia patro la bonan opinion, kiun li havis pri sinjoro De Norpua, kaj per tio lin kondukante al bona opiniado ankaŭ pri li mem, ŝi sentis, ke ŝi tiel plenumas iun el siaj laŭdevaj taskoj, nome tiun, ke ŝi plibonigas la vivon de la edzo, kiel ŝi ankaŭ faris, kiam ŝi zorgis pri tio, ke manĝoj estu bongustaj, ke servado estu senbrua. Kaj tial ke al mia patro ŝi ne kapablis mensogi, ŝi sin mem ekzercis al admiro de la ambasadoro, por ke ŝi poste laŭdu lin sincere. Ŝi plie ŝatis sen ajna afekto lian videblan bonecon, lian iomete arkaikan ĝentilecon (tiel ceremonian, ke kiam li estis promenanta, tre rekta kaj alta, kaj iam ekvidis, ke mia patrino preterveturas, antaŭ ol li salute senĉapeligis sin, li forĵetis ĵus ekfumitan cigaron), lian ĉiam prudentan konversacion, en kiu li laŭeble malmulte pri si mem parolis kaj konstante zorgis, ke la diroj estu al la kunparolanto agrablaj, lian akuratecon en korespondado, tiel mirigan, ke kiam mia patro antaŭ malmulta tempo al li sendinte leteron rekonis sur koverto lian skribon, li unue kredis erare, ke malbonsorte la du sendaĵoj samtempe kaj inverse kursis – estis fakte kvazaŭ por li la poŝta servo havus specialan, privilegian kolektadon de leteroj. Mia patrino, mirante pri tio, ke li estis tiel ĝustatempa kvankam tre okupata, tiel afabla kvankam tre societema, ne rimarkis ke ĉi tiuj kvankam-oj nepre estis pretervidataj tial-oj, kaj ke – same kiel maljunuloj estas surprize viglaj malgraŭ sia aĝo, reĝoj surprize senafektaj, provincanoj surprize pri ĉiuj aferoj informitaj – samaj liaj viv-reguloj ebligis, ke sinjoro De Norpua sin dediĉis al tiom multe da aferoj kaj estis tiel senmanka en siaj respondoj, ke li plaĉis al ĉiuj kaj estis afabla al ni. Plie la erara juĝo de mia patrino – komuna al ĉiuj homoj kiuj tro modestas – venis de tio, ke ŝi taksis ĉion, kio ŝin koncernis, malpli grava kaj sekve alispeca ol ĉio alia. La respondan leteron, kiun laŭ ŝia opinio la amiko de mia patro tiom afable kaj diligente sendis ĉar li ĉiutage skribis multajn mesaĝojn, ŝi elkalkulis el tiu granda nombro ene de kiu ĝi estis nur unu ajna, kaj simile ŝi ne konsideris, ke vespermanĝo en nia hejmo estis por sinjoro De Norpua unu el la multegaj agoj de lia societa vivo, ne pripensis, ke li kiel ambasadoro kutimis rigardi, el la tempo kiam li aktivis en diplomatio, vespermanĝojn kun aliaj homoj kiel parton de sia funkcio, kaj ke oni ne povus peti, ke li escepte forlasu sian delongan ĉarman ĝentilecon kiam li vizitis nin.

La unua vespermanĝo de sinjoro De Norpua ĉe ni okazis en jaro, en kiu mi ankoraŭ ofte ludis en la ĝardeno de la Elizeaj Kampoj; ĝi restis en mia memoro pro tio, ke en la samtaga posttagmezo mi estis fine aŭdonta La Berma-n en prezento de ‚Fedra’ kaj pro tio ankaŭ, ke parolante kun sinjoro De Norpua mi subite komprenis – komprenis en nova maniero – kiom la sentoj, kiujn en mi vekis ĉio rilata al Ĵilberta Svan kaj al ŝiaj gepatroj, estis aliaj, ol la sentoj de ajna alia persono pri tiu familio.

Probable tial ke ŝi rimarkis la mornecon de mia humoro pro la proksimiĝo de la novjara feriado, dum kiu laŭ la propra sciigo de Ĵilberta mi ne vidos ŝin, mia patrino, por min revigligi, iam diris: „se vi ankoraŭ same arde deziras aŭdi La Berma-n, ŝajnas al mi ke via patro eble permesos tion; vin akompanos via avino”.

Sed estis diro de sinjoro De Norpua, ke estos bone se mi aŭdos La Berma-n, ke tio por juna viro estas nepreterlasinda memoraĵo, kiu kaŭzis ke mia patro, ĝis tiam tre malfavora al tio, ke mi malŝparus tempon kaj riskus malsaniĝon pro afero, kiun li nomis, indignigante mian avinon, neutilaĵo, nun proksimis al la ideo ke la teatra prezento rekomendita de la ambasadoro estis iel parto de atentinda tuto de saĝaj konsiloj por prospera kaj brila kariero. Mia avino, rezignante je la granda spirita profito kiun mi ricevus laŭ ŝia opinio de aŭdado de La Berma, oferis multe por la gardo de mia sano, kaj ŝi nun miris ke ĉi tiu konsidero fariĝis bagatela pro unu diro de sinjoro De Norpua. Raciiste, persiste esperante, ke la preskribita vivregulo konsistanta en eksteraj promenoj kaj frua enlitiĝo al mi efikos bone, ŝi malaprobis la katastrofan, baldaŭ farotan escepton kaj en funebra tono diris: „kiel facilanima vi estas” al mia patro, kiu respondis kun incitiĝo: „kiel do? nun vi estas tiu, kiu admonas por ke li ne iru – vi facile aliigas la opinion! antaŭe vi ripetis en ĉiu okazo ke ĝi estos al li utila”.

Sed sinjoro De Norpua pri afero al mi multe pli grava ŝanĝis la planon de mia patro. Ĉi tiu delonge deziris ke mi karieru en diplomatio, sed mi ne akceptis la imagon, ke eĉ post kelkatempa oficado en la franca ministrejo mi elmetiĝos al la ŝanco, ke oni sendos min iam al ambasadejo en ajna fremda ĉefurbo, kie Ĵilberta ne loĝos. Mi prefere revenus al la revo pri beletrismo, kiun pli frue mi disvolvis kaj poste forlasis dum miaj promenoj sur la vojo de Germanto. Sed mia patro ĝis tiam obstine kontraŭis tion, ke mi destiniĝu al beletra kariero, kiun li taksis tre malsupera al la diplomatia, al ĝi eĉ ne donis la nomon kariero, ĝis iam sinjoro De Norpua, kiu ne tre ŝatis la novan generacion de diplomatiaj agentoj, asertis antaŭ li ke oni povas kiel literatura verkisto gajni same multan honoron, havi same grandan influon kaj konservi pli efektivan sendependon, ol en ambasada ofico.

— „Nu, mi ne supozis tion, sed efektive Norpua tute ne kontraŭas la ideon, ke vi estos literaturisto” diris mia patro. Li kredis, kiel certagrade influa viro, ke ĉiu malfacilo estas transpontebla, ke ĝi nepre solviĝos por bono dank' al interparolo kun potenculo. „Mi venigos lin hejmen por vespermanĝo post la komisiono en iu venonta vespero. Vi parolos iom kun li, por ke li havu okazon por vin estimi. Skribu ion belan kaj montru ĝin al li, li tre amikas kun la estro de la ‚Revuo de Du Mondoj’11, li periĝos por ke vi publikigu en ĝi, tion li povas, li estas lertulo-spertulo, kaj entute ŝajnas ke pri nuntempa diplomatio li opinias, ke...”

La feliĉo, kiun mi ricevus de ne-disiĝo de Ĵilberta, min al verkado de bela teksto, kiun mi montros al sinjoro De Norpua, certe instigis, sed ne kapabligis. Post kelkaj enkondukaj paĝoj mia mano pro tediĝo jam maltenis la plumon, mi kolere, malespere ploris, pensante ke talenton mi neniam havos, ke verkado ne taŭgas por mi, ke la ŝancon por ĉiama restado en Parizo, kiun mi havos pro la venonta vizito de sinjoro De Norpua, ne donos frukton. Sole la perspektivo, ke al mi baldaŭ estos permesate aŭdi La Berma-n, min distris de mia ĉagreno. Sed simile kiel mi deziris vidi marajn ŝtormojn nur ĉe bordoj, kie ili plej tumultas, mi simile deziris aŭdi La Berma-n specife en iu el la klasikaj roloj, en kiuj laŭ la diro de Svan ŝi proksimis al genieco. Ĉar kiam oni atendas multevaloran sperton el iu impreso de naturaĵo aŭ artaĵo, oni skrupulas ke la animo ricevus anstataŭe malpli fortan impreson, kiu eble ĝin erarigus pri la ĝusta valoro de belo. La Berma rolanta en ‚Andromaka’12, en ‚La Kapricoj de Mariana’13, en ‚Fedra’ estis iu el la renomaj aferoj, kiujn mia imago delonge deziris. Mi same raviĝus kiel en la tago, kiam gondolo min barkus ĝis la pentraĵoj de Ticiano en la preĝejo de la franciskanoj14 aŭ ĝis tiuj de Vitoro Karpaĉo en Sankta-Ĝorĝo de la Slavoj15, se mi aŭdus iam, kiel La Berma skandas la versojn:

„Sinjoro, vi laŭdire por forveturi pretas...”16.

Mi konis ilin el la simpla blanke-nigre presita bildo trovebla en eldonaĵoj, sed mia koro batis, kiam mi pensis – analoge al la plenumiĝo de vojaĝo – ke mi finfine vidos ilin ŝvebi en la atmosfero, en la sunlumo de ŝia ora voĉo. Pentraĵo de Karpaĉo en Venecio, La Berma rolanta en ‚Fedra’ estis respektive bilda aŭ teatra belartaĵo, kiun la propra prestiĝo igis por mi tiel vivaj, tiel unupecaj, ke se mi irus por vidi karpaĉan verkon en salono de Luvro17, se vidus La Berma-n en teatraĵo, pri kiu mi neniam aŭdis antaŭe, mi ne plu sentus la saman delican miron pro tio, ke miaj okuloj fine malfermiĝas antaŭ la nepensebla kaj unika celo de miloj kaj miloj da miaj revoj. Plie, atendante de la rolado de La Berma pli bonan komprenon pri iaj aspektoj de nobleco, de sufero, al mi ŝajnis ke la imponeco, la realeco de ŝia ludado estos pli grandaj se la aktoro ĝin dediĉos al vere kvalita verko, prefere ol se ŝi – por tiel diri – brode ornamus per vero kaj belo mezkvalitan kaj vulgaran ŝtofon.

Entute se mi aŭdus La Berma-n en nova teatraĵo, mi ne facile juĝus pri ŝia majstreco, pri ŝia elparolo, ĉar mi ne povus distingi inter antaŭe ne konata teksto kaj la suplemento de ŝiaj intonacioj kaj gestoj, kiuj al mi ŝajnos parto de ĝi; dum ke malnovaj verkoj, kiujn mi parkeris, aperis kiel vastaj, rezervitaj, pretaj spacoj, en kiuj mi povos senĝene aprezi la elpensaĵojn, per kiuj La Berma ilin kovros, kvazaŭ freske, ŝutante la abundajn trovojn de sia inspiro. Bedaŭrinde ŝi de pluraj jaroj forlasis la famajn teatrojn, prosperigis anstataŭe komediejon, kie ŝi estis stelulino, kaj ne plu rolis en klasikaĵoj, kaj kiom ajn mi esploris afiŝojn, mi trovis nur anoncojn pri tute novaj verkoj, kiujn modaj dram-verkistoj faris speciale por ŝi, ĝis kiam en iu mateno, serĉante sur afiŝ-kolono informojn pri teatraj prezentoj en la semajno de novjaro, mi vidis unuafoje – fine de spektaĵo, kiun uverturis probable sensignifa verko, kies titolo al mi estis obskura, ĉar ĝi enhavis la apartecojn de agado, pri kiu mi sciis nenion – du aktojn de ‚Fedra’ kun sinjorino La Berma, kaj plie en du sekvaj prezentoj ‚La Duonmondumo’-n18, kaj ‚La Kapricoj-n de Mariana’, kiuj per sia titolo mem simile al ‚Fedra’ estis al mi travideblaj, tute helaj, tiom la verkoj estis al mi konataj, plene tralumataj de belarta rideto. Tiu elekto nobligis sinjorinon La Berma en mia opinio, kiam mi legis el gazetoj post la programo de tiuj prezentoj, ke ŝi mem decidis ke ŝi denove aperos publike en iuj el siaj malnovaj interpretoj. Ŝi do, kiel artisto, sciis ke iuj roloj restas interesaj post la tempo de sia noveco aŭ la furoro de sia okaza reenkonduko, ŝi rigardis ilin – kaj sian propran interpreton de ili – kiel belajn muzeaĵojn, kiujn estas bone denove prezenti al la generacio, kiu admiris ŝin iam en ili, aŭ al tiu pli juna, kiu ankoraŭ ne vidis. Tiel anoncigante mikse inter spektaĵoj destinitaj al unuvespera amuzo ‚Fedra’-n, kies titolo ne pli longis ol aliaj, ne estis presita en alia tiparo ol la aliaj, ŝi aldonis la subkomprenigon de dommastrino, kiu al vi prezentante ĵus antaŭ la altabliĝo la ceterajn invititojn, mencias inter la nomoj de gastoj, kiuj estas nenio alia ol gastoj, ne ŝanĝante la tonon per kiu ŝi jam diris la ceterajn: „sinjoro-n Anatolo Francio19”.

La kuracisto, kiu min flegis – tiu sama kiu al mi malpermesis vojaĝadon – deadmonis miajn gepatrojn de tio, ke mi vizitu teatron; pro tiu faro mi malsaniĝus eble por longa tempo, kaj mi ricevus laŭ lia takso pli da sufero ol da plezuro. Ĉi tiu timigo eble detenus min, se de tia spektaĵo mi atendus nur plezuron, kiun laŭ ia vidpunkto posta sufero povas kompense nuligi. Sed – simile kiel de vojaĝo al Balbeko, de vojaĝo al Venecio, kiujn mi tiom aspiris – de tiu teatra spektado mi deziris ion tute alian ol plezuron: nome veraĵojn, kiuj estu partoj de mondo pli reala ol tiu, en kiu mi vivis, kaj kiujn post la akiro malgravaj cirkonstancoj – eĉ korpaj doloroj – de mia sensignifa vivo ne deprenos de mi. La plezuro, kiun mi ricevos de la spektado, al mi ŝajnis entute nur la eble necesa formo, tra kiu mi ekkonos tiujn veraĵojn; kaj ĉio ĉi sufiĉis, por ke mi deziru ke la antaŭdiritaj suferoj eku post la fino de la teatra prezento, tiel ke ĝi ne estu de ili difektita aŭ misformita. Mi petegis miajn gepatrojn, kiuj post la vizito de la kuracisto ne plu konsentis, ke mi iru al ‚Fedra’. Mi konstante ripetis al mi la frazon „sinjoro, vi laŭdire por forveturi pretas” provante ĉiujn tonojn per kiuj ĝin eldiri eblas, tiel ke mi pli bone surpriziĝu pro la nedivenebla tono, kiun trovos La Berma. Vualite kiel la plejsanktejo malantaŭ kurtenego, kiu ĝin de mi kaŝis, kaj malantaŭ kiu mi supozis ĉiuminute al ĝi alian aspekton depende je la vortoj de Bergoto el la libreto retrovita de Ĵilberta, kiujn mi momente memoris: „forma nobleco, kristana pentozono, jansenisma paleco, princino de Trezeno20 kaj De Klevo, micenia dramo, delfa simbolo, sunsimbola mito”, la dia beleco, kiun la prezento de La Berma baldaŭ konigos al mi, dum tago kaj nokto, sur konstante flamoporta altaro, reĝe sidis en la fundo de mia animo – de mia animo, kiu jes aŭ ne entenos laŭ tio, kion miaj severaj kaj facilanimaj gepatroj decidos, la perfektan formon de la dio senvualigita tie, kie ankoraŭ staris ĝia nevidebla formo. Kun okuloj fiksitaj al la neimagebla bildo mi luktadis de mateno ĝis vespero kontraŭ la baroj, kiujn mia familio starigis. Sed kiam disfalis la baroj, kiam mia patrino – malgraŭ ke la teatra prezento estis okazonta ĝuste en la tago de komisiona kunsido, post kiu mia patro revenos kun sinjoro De Norpua por la vespermanĝo – al mi diris: „nu, bone, ni ne deziras ke vi ĉagreniĝu, se vi kredas, ke tio vere plezurigos vin, vi iru”, kiam la ĝis tiam malpermesita spektado do dependis nur de mi, tiam unuafoje, ne plu devante zorgi pri ĝia ebligo, mi pripensis ĉu ĝi estas dezirinda, ĉu aliaj kaŭzoj ol malpermeso flanke de miaj gepatroj eble pravigos rezignon. Unue, postkiam mi ribelis pro ilia nefleksiĝemo, ilia konsento subite igis miajn gepatrojn al mi tiel karaj, ke la ideo, ke mi ĉagrenos ilin min mem embarasis, kaj tiahumore la vivo ne plu ŝajnis al mi vivinda pro celado al vero, sed pro amo, kaj bona aŭ malbona ĝi estos laŭ tio, ĉu ili feliĉos aŭ malfeliĉos. „Mi prefere ne iros, se tio vin afliktos” mi diris al mia patrino, kaj ŝi male penis forigi mian skrupulon, ke ŝi eble pro tio malĝojos, ĉar ĝi eble – ŝi diris – difektos mian plezuron pri ‚Fedra’, kiun konsiderante ŝi kaj mia patro rezignis pri la malpermeso. Sed konsekvence tia devigo al plezuro jam iĝis al mi peza. Kaj se mi revenos malsana, ĉu mi sufiĉe rapide resaniĝos por viziti postferie la Elizeajn Kampojn, tuj kiam estos tie ankaŭ Ĵilberta? Por fine fari decidon ĉiujn ĉi rezonojn mi konfrontis kun la ideo – daŭre nevidebla malantaŭ ĝia vualo – pri la perfekteco de La Berma. En iun el la tasoj de la pesilo mi enmetis „mi sentos ke panjo malĝojas, mi ne povos iri al la Elizeaj Kampoj”, en la alian „jansenisma paleco, sunsimbola mito”; sed la vortoj mem en mia spirito malnetiĝis, signifon ne plu havis, fariĝis malpezaj; iom post iom mia hezito iĝis tiom dolora, ke se mi tiam elektus la viziton de teatro, mi tiel nun agus nur por ke la doloro ĉesu, por ke mi definitive de ĝi liberiĝu. Tiel mi agus por mallongigi la suferon, ne plu pro espero de intelekta profito, ne plu pro aspiro al perfekteco, kaj mi lasus min gvidi ne al ia saĝa dio, sed al la senvizaĝa, sennoma, nekompata diaĵo, kiu kaŝe prenis ĝian lokon sub la vualo. Sed subite ĉio ŝanĝiĝis, mia deziro por aŭdi La Berma-n ricevis abruptan, vipan vigligon, dank' al kiu mi atendis ĝoje kaj senpacience la teatran prezenton: irinte ĝis la afiŝejo de teatroj por mia ĉiutaga, de malmulta tempo dolora starado, kiel surkolonisto, mi vidis ankoraŭ tute malsekan, detalan afiŝon pri ‚Fedra’, kiun oni unuafoje algluis kaj sur kiu la cetera anonco de rolistoj verdire ne enhavis iun mencion, kiu pezus en mia decido. Sed ĝi proponis al mia sendecideco por iu el la elektoj, inter kiuj ĝi ŝanceliĝis, formon pli konkretan kaj – tial ke la afiŝo surhavis ne la daton de la tago, en kiu mi estis ĝin leganta, sed tiun de la teatra prezento kun ankaŭ la horo en kiu leviĝos la kurtenego – preskaŭ tujan, baldaŭ okazontan, tiel ke mi ĝoje agitiĝis antaŭ la kolono pro la penso ke en tiu venonta tago je ĝuste la anoncita horo, mi estos aŭdonta La Berma-n, sidante en mia teatra brakseĝo; kaj timante ke miaj gepatroj ne plu havos tempon por rezervi du bonajn lokojn por mi kaj mia avino, mi kuregis hejmen, pelate de la magiaj vortoj, kiuj en mia menso anstataŭis la „jansenisman palecon” kaj la „sunsimbolan miton”, nome: „sinjorinoj ne estos enlasataj en la orkestrejon kun ĉapelo, la pordoj fermiĝos je la 14a horo”.

Ve! tiu unua vizito de teatro estis por mi granda disreviĝo. Mia patro proponis veturigon de mi kaj mia avino ĝis la teatrejo, samtempe kiam li iros al la komisiona kunsido. Antaŭ la ekiro li diris al mia patrino:

— „Zorgu pri tio, ke la manĝo estu bona; vi ne forgesis ke mi revenos kun Norpua, ĉu?”

Ŝi ne forgesis. Kaj de la antaŭa tago Franciska – feliĉa pro tio, ke ŝi havos okazon por ekzerci la arton, por kiu ŝi certe talentis, nome kuirarton, plie instigata de la anonco, ke ŝi havos novan gaston, kaj scianta ke ŝi prilaboros laŭ siaj unikaj procedoj bovaĵon en gelateno – estis en krea fervoro; ĉar ŝi rigardis fundamenta la propran kvaliton de la materialoj, per kiuj ŝi faros sian verkon, ŝi mem vizitis la bazaron en La Haloj21, por provizi sin per la plej belaj pecoj de rumsteko, de bova kruro, de bovida piedo, simile al Mikelanĝelo, kiam li restis ok monatojn en la Karara Montaro22, elektante la plej belajn marmorajn blokojn por la tomba monumento de Julio la 2a23. Franciska tiel arde sin pelis tien kaj reen, ke mia patrino, vidante la ruĝiĝon de ŝia vizaĝo, timis ke la maljuna servistino malsaniĝos pro troa laboro, kiel okazis al la aŭtoro de la tomboj de familio Mediĉi24 en la minejo de Pietrasanto25. Kaj jam en la antaŭa tago, Franciska sendis al la forno de panisto por kuirado ene de ŝirma tavolo el panmolaĵo tion similan al rozkolora marmoro, kion ŝi nomis nevjorka ŝinko. Kredante ke lingvoj malpli abundas je nomoj, ol reale, kaj ke la propraj oreloj ne estas findindaj, probable en la unua okazo kiam ŝi aŭdis pri jorka ŝinko, ŝi kredis – opiniante malverŝajna tian vort-diboĉon, ke ekzistus kaj la nomo Jorko26 kaj la nomo Novjorko – ke ŝi misaŭdis dum oni celis la loknomon, kiun ŝi jam konis. Tial la vorto Jorko en ŝiaj oreloj aŭ antaŭ ŝiaj okuloj, se ŝi legis reklamon, ĉiam antaŭiĝis de new, kiun ŝi elparolis nev. Kaj ŝi diris kun plena konfido al la kuirknabino: „Iru por ŝinko al la butiko Olida. La Mastrino insistis, ke ĝi estu nevjorka.” En tiu tago, dum Franciska spertis la brulan memfidon de grandaj kreistoj, mi travivis la doloran dubon de esploranto. Certe tiom longe, kiom mi ankoraŭ ne aŭdis La Berma-n, mi sentis plezuron. Plezuron mi sentis en la publika ĝardeneto antaŭ la teatrejo, kie post du horoj la senfoliaj hipokaŝtanarboj brilos kun metaleca glimo, kiam la strataj gaslampoj ekflamos kaj detale prilumos ilian frondaron; ankoraŭ sentis apud la biletistoj, kiuj por sia elektiĝo, plirangiĝo, sorto dependis de la granda artistino – kiu sole havis decidopovon en tiu administrejo, komande de kiu regis nur efemeraj kaj formalaj estroj, kiuj obskure sin sekvis en la ofico – kaj kiuj prenis niajn biletojn sen alrigardo, perturbite de la zorgo, ĉu la instrukcioj de La Berma estis senmanke transdiritaj al novuloj, ĉu ili komprenis ke la aplaŭdistoj ne bruu por ŝi, ke la fenestroj restu malfermitaj ĝis kiam ŝi ensceniĝos kaj absolute ĉiu pordo estu fermita poste, ke poto da varma akvo estu kaŝita apud ŝi por faligi la polvon de la scenejo; kaj efektive post mallonge ŝia veturilo tirata de du longharaj ĉevaloj haltos antaŭ la teatro, ŝi elkaleŝiĝos, volvite en peltoj, kaj, per malvolonta gesto respondante al salutoj, ŝi sendos iun el siaj servistinoj por kontroli la unuan vicon rezervitan al geamikoj, la temperaturon en la salonego, la okupon de loĝioj, la tualetojn de akceptistinoj, ĉar la teatro kaj la publiko estis por ŝi nur dua, pli ekstera vesto, en kiun ŝi enŝoviĝos, kaj pli aŭ malpli bone kondukanta medio, tra kiu necese traiĝos ŝia talento. Mi plezuris ankaŭ en la salonego mem; de kiam mi sciis ke – malkonforme al tio, kion bildigis mia infanaĝa imago – estas unu sola scenejo por ĉiuj homoj, mi kredis, ke oni ne povas bone vidi pro aliaj spektantoj, kiel okazas meze de homamaso; mi nun konstatis, ke dank' al aranĝo, kiu simbolas la principon de perceptado, ĉiu male sentas kvazaŭ li starus centre de la teatrejo; tiel mi komprenis, kial post tio, ke la familio donacis al Franciska lokon en la tria galerio por spektado de melodramo, ŝi reveninte asertis, ke tiu loko estis la plej bone situanta, ke ŝi ne sentis sin distanca de la rolado sed ja emociita pro la mistera kaj viva proksimeco de la kurtenego. Mia plezuro ankoraŭ pliiĝis, kiam mi komencis distingi ĝuste malantaŭ la kurtenego konfuzajn bruojn, kiel oni aŭdas el sub ovŝelo kiam kokideto pretas eloviĝi, kiuj baldaŭ laŭtiĝis, kaj subite de tiu mondo nepenetrebla de nia rigardo, sed kiu siaflanke nin vidis, nedubinde al ni turniĝis en la abrupta formo de tri batoj same kortuŝaj kiel signaloj el la planedo Marso. Kaj – post leviĝo de la kurtenego – kiam sur la scenejo aperis, nu... sufiĉe ordinaraj skribotablo kaj kameno signe pri tio, ke la enirontaj personoj ne estos rolistoj venintaj por eldirado, kiel mi foje vidis en privata vespero, sed homoj travivantaj en sia hejmo unu tagon el sia vivo, en kiun mi enŝteliĝos sen ke ili tion rimarkos – mia plezuro plu daŭris; ĝin mallonga zorgo interrompis: ĝuste kiam mi streĉis la orelojn antaŭ ol la prezento ekos, du viroj venis sur la scenejon, ili tre koleris ĉar ili parolis sufiĉe laŭte por ke tra la salonego, en kiu sidis pli ol mil homoj, oni distingis ĉiun vorton de ili, dum en malgranda kafejo oni devas demandi kelneron pri la paroloj de du ajnaj interbatantoj, sed sammomente, mirante pri tio, ke ili aŭdiĝis de la spektantaro sen protesto, flosante en ĝenerala silento sur kiu baldaŭ elplaŭdis ĉi tie rido, jen tie alia rido, mi komprenis ke la du malrespektuloj rolis, kaj ke teatraĵeto – alinome la kurtenleva skeĉo – ĵus komenciĝis. Ĝin sekvis paŭzo tiel longa, ke spektantoj, reveninte al siaj sidlokoj, malpacience brue piedumis la plankon. Mi pro tio maltrankviliĝis, ĉar simile kiel el protokolo de proceso legante, ke nobla-kora viro senzorge pri sia intereso venis por atestado favora al senkulpulo, mi ĉiam timis ke oni al li ne sufiĉe afablos, ke oni ne sufiĉe elmontros dankemon, ke oni ne abunde kompensos al li, kaj ke pro indigno li partianiĝos por maljusteco, simile mi timis – per tio asimilante genion kaj virton – ke La Berma, elrevigite pro la miskonduto de tiel vulgara publiko, en kiu mi esperis male ke ŝi kontente rekonos la vizaĝon de famulo, kies opinio al ŝi gravos, sentigos sian ĉagrenon kaj malestimon per misa ludado. Kaj mi rigardis per petega mieno al tiuj stamfaj kruduloj, kiuj per sia furiozo estis eble baldaŭ detruontaj la malfirman, delikatan impreson, por kiu mi venis. Fine la lastaj momentoj de plezuro por mi estis la unuaj scenoj de ‚Fedra’. La rolanto de Fedra ne aperas en la komenco de la dua akto, kaj tamen tuj kiam leviĝis la kurtenego kaj disflankiĝis dua kurteno – ĉi tiu dua estis el ruĝa veluro – kiu pliprofundigis la scenejon en ĉiuj prezentoj de la stelulino, eniris el la malantaŭa flanko aktorino, kies aspekto kaj voĉo konformis al tiuj de La Berma laŭ tio, kion pri ŝi mi aŭdis. Probable la disdono de roloj estis ŝanĝita, mia atenta antaŭstudado de la rolo de la edzino de Tezeo fariĝis vana. Sed alia aktorino ekdialogis kun la unua. Mi probable eraris, kredante ke ĉi tiu estis La Berma, ĉar la dua al ŝi pli similis kaj, pli ol la alia, havis ŝian dirmanieron. Cetere sian roladon ili ambaŭ akompanis per noblaj gestoj, kiujn mi klare distingis kaj kies rilatojn al la teksto mi komprenis, dum ili movis siajn belajn peplojn, kaj ankaŭ per lertaj intonacioj jen pasiaj, jen ironiaj, kiuj al mi klarigis la signifon de versoj, kiujn mi hejme legis sen sufiĉa atento pri la senco. Sed subite en la interspaco de la ruĝa kurteno de la sanktejo, kvazaŭ ene de kadro, aperis virino, kaj tuj pro la timo, kiun mi sentis, pli angora ol tiu, kiun eble havis La Berma pri tio, ke ŝin ĝenos malfermita fenestro, ke la sonon de iu ŝia diro perturbos fleksado de programfolio, ke – al ŝi ĉagrene – oni aplaŭdos ŝiajn kunludantojn kaj ne aplaŭdos sufiĉe ŝin mem; pro mia emo, pli absoluta ol tiu de La Berma, konsideri de tiu momento la salonon, publikon, rolantojn, teatraĵon kaj mian propran korpon sole kiel resonan medion, kiu utilis nur tiagrade, kiel ĝi faciligis la nuancojn de tiu voĉo, mi komprenis ke la du aktorinoj, kiujn mi de kelkaj minutoj admiris, neniel similis al tiu, por kiun aŭdi mi venis. Sed samtempe mia plezuro ĉesis; kiom ajn mi streĉis miajn okulojn, miajn orelojn, mian inteligenton al La Berma, por ke mi ne preterlasu eron de ĉiuj ofertitaj kaŭzoj por ŝin admiri, eĉ ne unu eron mi kaptis. Mi ne povis, kiel okazis kun ŝiaj kunludantoj, distingi en ŝia maniero komprenigajn intonaciojn, belajn gestojn. Mi aŭskultis kvazaŭ mi legus la tekston, aŭ kvazaŭ Fedra mem dirus la parolojn, kiujn mi aŭdis, sen ke la talento de La Berma al ili ŝajne aldonis ion. Mi volis – por pli bone senti, por laŭeble malkovri en ili belecon – frostigi, longe senmovigi antaŭ mi ĉiun voĉnuancon de la artisto, ĉiun esprimon de ŝia vizaĝo, aŭ mi penis almenaŭ per spirita preteco, streĉante kaj fokusante mian atenton antaŭ dirota verso, por ke mi ne distru en preparoj temperon el la daŭro de ĉiu vorto, de ĉiu gesto, kaj dank' al la intenso de mia atento por ke mi ĝisfunde esploru ilin, kiel mi farus se mi disponus plurajn liberajn horojn. Sed tiom mallonga tiu daŭro estis! Apenaŭ iu sono atingis miajn orelojn, tuj ĝin anstataŭis alia. En parto de sceno, en kiu La Berma momente staras senmove kun brako levita ĝis alto de sia vizaĝo verdete prilumata per lampa truko antaŭ dekoro bildiganta maron, la tuta salono aplaŭdegis, sed la aktorino jam demoviĝis kaj la bildo, kiun mi volis pririgardi, jam ne ekzistis. Mi diris al mia avino, ke mi ne bone vidas, kaj ŝi donis al mi lornon. Tamen, se oni kredas je realeco de aĵoj, uzo de arta rimedo kiu ilin vidigas ne tute samvaloras kiel sento de proksimeco kun ili. Mi havis impreson, ke mi ne vidas La Berma-n, sed bildon de ŝi en la grandiga lenso. Mi demetis la lornon; sed eble la bildo, kiun ricevis mia okulo, malgrandigita de la distanco, ne pli ĝustis – kiu el la du La Berma-j estis aŭtenta? La am-deklaro al Hipolito estis parto, kiun mi atendis kun granda intereso, en kiu, se juĝi laŭ la inĝeniaj signifoj, kiujn al mi peris ŝiaj kunludantoj en malpli belaj partoj, ŝi nedubinde voĉos en pli surpriza maniero, ol tiu, kiun mi provis imagi dum hejma legado; sed ŝi eĉ ne egalis la lertaĵojn, kiujn en la rolo farus Enona aŭ Aricia, ŝi rabotis per malvaria ĉantado la tutan paroladon, kune konfuzante kontrastojn tiel fortajn, ke duon-inteligenta aktorino, ke gimnazianoj ilin scius efekte diri; nu, ŝi cetere elvolvis ĝin tiel rapide, ke mia spirito nur ĉe la lasta verso rimarkis la konscian unutonecon, kiun ŝi trudis jam al la unuaj.

Finfine, mia unua admira sento abrupte flagris; ĝin kaŭzis la freneza aplaŭdado de la spektantaro. Mi aliĝis kaj daŭrigis laŭpove la bruon, por ke La Berma pro dankemo faru sian plejeblon tiel ke mi aŭdos ŝin certe en iu el ŝiaj plej belaj prezentoj. Kurioza fakto cetere estas, ke la momento, kiam tiu ĝenerala entuziasmo eksplodis, estis ĝuste – tion mi poste eksciis – okazo de iu el la plej belaj aktoraj eltrovoj de La Berma. Ŝajnas, ke iuj transcendaj realaĵoj ĉirkaŭ si disradias per radioj, kiujn homamaso povas senti. Tiel estas kiam ekzemple okazas evento, kiam ĉe regna limo la soldataro estas en danĝero, aŭ venkita, aŭ venkanta, kaj la ricevataj informoj iom nebulaj, el kiuj klera homo ion konkludi ne povas, kaŭzas en la amaso afekcion, kiu lin surprizas kaj en kiu li rekonas – post ol ekspertoj lin sciigis pri la efektiva militsituacio – la perceptadon fare de la popolo de la kvazaŭa haloo, kiu ĉirkaŭas grandajn okazaĵojn kaj estas videbla ĝis trans centoj da kilometroj. Pri venko oni ekscias aŭ longe post la okazo, kiam la milito finiĝis, aŭ tuje pro la ĝojo de la domgardisto. Oni rimarkas genian elementon en la rolado de La Berma post tagsepo, legante recenzon, aŭ sammomente pro la brave-kriado de la partero. Sed ĉi tiu tuja rekono fare de la amaso estis miksita kun multaj aliaj malĝustaj, kaj la aplaŭdoj sekve estis plejofte kontraŭtempaj – senemfaze pri tio, ke ili meĥanike leviĝis pro la puŝo de antaŭaj aplaŭdoj, kiel en ŝtormo kiam la maro estis tiom kirlita ke ĝi daŭre levas ĉiam pli altajn ondojn, eĉ se la vento ne plu fortiĝas. Kiel ajn, ju pli mi aplaŭdis, des pli al mi ŝajnis, ke La Berma bone ludis. „Almenaŭ” diris apuda virino de iom malalta klaso „ĉi tiu ne ŝparas sian penon, ŝi frapas sin, tiel ke doloras, ŝi kuras, jes vere tio 'stas teatra ludado, ĉu ne?” Kaj mi feliĉe akceptis ĉi tiun pravigon de la supereco de La Berma, pretere pensante ke ĝi same malbone klarigis ĝin, kiel la kvaliton de ‚Mona Liza’27 aŭ de la ‚Perseo’28 de Benvenuto Ĉelini klarigus la ekkrio de kamparano: „estas bele farite! tute el bela, brila oro! kia laboro!”, kaj mi kunebriis pro la kruda vino de la popola entuziasmo. Mi pro tio ne malpli sentis tamen post la mallevo de l' kurteno disreviĝon tial ke la plezuro, kiun mi tiom aspiris, ne estis pli intensa, kaj samtempe bezonon por ke ĝi estu pli daŭra, ke mi ne forlasu por ĉiam, elirante el la salonego, la vivon de teatro, kiu dum kelkaj horoj estis mia vivo, kaj kiun mi forlasus, reirante hejmen, kvazaŭ sub ekzila kondamno, se mi ne esperus, ke tie mi ekscios multon pri La Berma el la buŝo de unu ŝia admiranto, al kiu mi ŝuldis la permeson de spektado de ‚Fedra’, nome sinjoro De Norpua. Al li min prezentis antaŭ la vespermanĝo mia patro, kiu por tio min venigis al sia kabineto. Kiam mi eniris, la ambasadoro ekstaris, etendis manon por premo, klinis sian altan korpon kaj min atente rigardis per siaj bluaj okuloj. Ĉar la gastantaj fremduloj, kiujn oni prezentadis al li en la tempo, kiam li estis oficiala reprezentanto de Francio, estis ordinare – ankaŭ renomaj kantistoj – gravaj homoj, kaj li sciis ke li povos diri poste, kiam oni mencios ilian nomon en Parizo aŭ Peterburgo, ke li tre bone memoras vesperon, kiun li pasigis kun ili en Munĥeno aŭ Sofio, li kutimiĝis al tio, ke lia afableco evidentigu lian kontenton pro la interkoniĝo; sed plie, firme kredante ke per vivado en ĉefurboj, en kontakto kun interesaj homoj, kiuj ilin vizitas, kaj samtempe kun la kutimoj de la tie loĝanta popolo, oni gajnas pli kompletan komprenon – ne troveblan en libroj – pri historio, geografio, moroj de la diversaj nacioj, pri la movadoj de la klera mondo eŭropa, li sekve al ĉiu nove ekkonata homo direktis sian akutan observan talenton, tiel ke li poste sciu, kia ĉi tiu homo estas. La registaro delonge ne konfidis al li mision ĉe alia regno, sed kiam iu al li prezentis novan personon, liaj okuloj, kvazaŭ ili ne ricevus sciigon pri lia vakado, tuj komencis profite observi, dum li per sia tuta sinteno provis komprenigi ke la nomo de la fremdulo al li ne estas tute nekonata. Tiel do, al mi parolante kun bonvolo kaj kun la memgraveco de viro konscia pri sia ampleksa kolekto de spertoj, li konstante min ekzamenis kun sagaca scivolo kaj por propra profito, kiel se mi estus ia ekzota vivmaniero, memorinda monumento aŭ rondvojaĝanta stelulo. Kaj li tiamaniere kondutis rilate al mi kun la grandioza afableco de saĝa Mentoro29 kaj la lernema scivolo de juna Anaĥarso30.

Li proponis nenian faciligon por publikigo en la ‚Revuo de Du Mondoj’ sed demandis iom amplekse pri mia vivo kaj studado, pri miaj preferoj, pri kiuj unuafoje mi aŭdis kvazaŭ ilin obei estus afero prudenta, dum mi ĝis tiam kredis, ke mi devas ilin kontraŭi. Ĉar ĉi tiuj preferoj min inklinis al beletra verkado, li ne deadmonis min; li male ĝin prezentis kiel honorindan kaj ĉarman personon, pri kies elita rondo en Romo aŭ en Dresdeno egale oni konservas feliĉan memoron, kaj kiun oni bedaŭre pro la premo de ordinara vivo poste ne retrovas ofte. Li ŝajnis envia – ridetante en preskaŭ maldeceta maniero – pri la agrablaj momentoj, kiujn mi, ol li pli feliĉa kaj libera, dank' al ĝi ĝuos. Sed la vortoj, kiujn li uzis, al mi montris beletron tro malsimila disde la imago, kiun mi konstruis en la kombrea tempo, kaj mi komprenis ke ĉi tio estis dua kialo por rezigno pri ĝi. Ĝis tiam mi nur vidis, ke mi ne havas talenton por verkado; nun sinjoro De Norpua en mi frostigis la emon. Mi deziris esprimi antaŭ li mian revon, tremante pro la emocio mi skrupule atentis tion, ke ĉiuj miaj paroloj estu plejeble sincera redono de tio, kion mi sentis kaj kion mi neniam antaŭe al mi mem klare vortumis, konsekvence de kio miaj paroloj estis tre konfuzaj. Eble pro profesia kutimo, eble pro influo de la trankvilanimeco, kiun ĉiu grava homo, de kiu oni petas konsilon kaj kiu, sciante ke li konservos por si la komandon de la konversacio, lasas la kunparolanton al lia agitiĝo, streĉo, laŭvola penado; eble ankaŭ por videble valorigi la karakteron de sia kapo (laŭ li klasike grekan malgraŭ la grandaj tempiharoj), sinjoro De Norpua dum iu al li faris klarigon, konservis tian absolutan senmovecon de la vizaĝo, kvazaŭ la kontraŭulo parolus antaŭ ia antikva – kaj surda – busto en skulptaĵo-galerio. Subite, falante kiel martelo de aŭkciisto aŭ kiel delfa orakolo, la voĉo de la respondanta ambasadoro des pli imponis la kunparolanton, ĉar lia vizaĝo antaŭe ne lasis suspekti la specon de impreso kiun li ricevis de la alparolo, ne lasis diveni la opinion, kiun li esprimos.

— „Ĝuste okazas” li subite diris, kvazaŭ la afero estus finjuĝita kaj min lasinte longe balbutadi fronte al liaj senmovaj okuloj al mi konstante fiksitaj „... ke la filo de amiko mia estas mutatis mutandis31 en sama situacio” kaj li, tuŝante ĉi tiun komunan dispozicion, uzis trankviligan tonon, kvazaŭ ĝi ne estus dispozicio por literatura verkado sed por reŭmatismo kaj li volus montri ke mortiga malsano ĝi ne estas. „Tial li prefere eksiĝis el la ministrejo pri eksterlandaj aferoj, en kiu li tamen havis vojon jam pretigitan de sia patro, kaj – senzorge pri onidiroj – li komencis publikigi verkojn. Pri tio li sen ia dubo ne pentas. Li publikigis antaŭ du jaroj – li cetere estas multe pli aĝa ol vi, kompreneble – traktaĵon rilatan al la sento de senfina vasteco ĉe la okcidenta bordo de la lago Viktoria-Njanza32 kaj ĉi-jare malpli longan eseon, sed el vigla, iafoje eĉ akra plumo, pri la uzo de aŭtomata fusilo en la bulgara armeo, kaj ĉi verkoj lin tre nete distingis. Li jam bone antaŭeniris, li ne estas tia viro, kiu rezignus dumvoje, kaj mi scias ke – sen ke la ideo de kandidatiĝo estis esprimita – lia nomo sonis en tute ne malfavora tono jen kaj jen en konversacioj de la Akademio de Moralaj Sciencoj. Sume oni ankoraŭ ne povas diri, ke li estas ĉe la pinto, sed li per forto de la propra brako atingis enviindan lokon, kaj sukceso, kiu ne ĉiam kronas nur laŭtulojn kaj agitulojn, konfuzulojn, kiuj preskaŭ ĉiam estas ŝajnigantoj, sukceso rekompencis lian obstinan laboron.”

Mia patro, jam imagante ke mi estos post kelkaj jaroj akademiano, kontente mienis, kaj ĉi tion sinjoro De Norpua kulminigis, kiam post momenta hezito, dum kiu li ŝajne kalkulis la sekvojn de sia ago, li diris, al mi enmanigante sian nomkarton: „nu, vizitu lin mianome, li probable utile konsilos al vi” per ĉi tiuj vortoj kaŭzante en mia animo same malagrablan afekcion, kvazaŭ li anoncus, ke mi veturos en la posta tago kiel ŝipknabo sur iu velŝipo.

Mia onklino Leona al mi heredigis krom multo da embarasaj mebloj kaj objektoj sian preskaŭ tutan monan havaĵon, tiel malkaŝante post sia morto bonvolan senton al mi, kiun mi ne suspektis dum ŝia vivo. Mia patro, kiu devis prizorgi ĉi tiun bonhavon ĝis mia plenjariĝo, petis la konsilojn de sinjoro De Norpua pri diversaj moninvestoj. Ĉi tiu rekomendis valorojn kun malalta rendimento, kiujn li rigardis aparte fidindaj, interalie la anglajn aglomeritajn kaj la kvarprocentan rusan. „Kun ĉi tiuj unuarangaj valoroj” diris sinjoro De Norpua, kvankam la profito ne grandas, vi tamen povos fidi pri tio, ke la kapitalo neniam malpliiĝos”. Mia patro diris al li proksimume, kion ceteran li aĉetis. Sinjoro De Norpua apenaŭ videble gratulis per rideto: kiel ĉiu kapitalisto, li rigardis riĉecon dezirinda afero, sed juĝis pli ĝentile, ke li komplimentis per tre diskreta signo de kunsento pri la havaĵo de aliaj homoj; aliflanke ĉar li mem estis enorme riĉa li ankaŭ taksis pli elegante ke li ŝajne admiras la grandecon de aliula malplia bonhavo, poste tamen memorante kun feliĉo kaj komforto la superecon de la propra. Pli klare li rekte gratulis mian patron pri la „tre prudenta, tre delikata, tre subtila elekto” de liaj borsaj posedoj. Tio sonis, kvazaŭ li atribuus al la diferencoj inter borsaj valoraĵoj, kaj eĉ al borsaj valoraĵoj mem, iaspecan gradon de beleco. Pri unu iom nova kaj ne vaste konata valoraĵo, al kiu mia patro aludis, sinjoro De Norpua, simile al tiu, kiu legis libron, de kiu oni kredas sin sola konanto, komentis: „jes-ja, jes, dum kelka tempo mi observis por la amuzo ĝian evoluon en la borsaj anoncoj, ĝi estis interesa” kun pro-memore fascinata rideto de aboninto, kiu legis la lastan felietonan romanon po-pece en gazeto. „Mi ne malrekomendos subskribon por la baldaŭ publikigota emisio. Ĝi estas vere provinda, ĝi estas ofertata kun tre loga komenca prezo.” La nomojn de iuj malnovaj valoroj mia patro male ne ĝuste memoris, ili estis facile konfuzeblaj kun aliaj similaj, li do malfermis tirkeston kaj montris la paperojn mem al la ambasadoro. Mi vidis ilin kun plezuro; ilin ornamis tiaj figuroj de pinakloj kaj alegoriaj personoj, kiajn havis iuj malnovaj romantikaj publikaĵoj, kiujn mi foliumis antaŭ longe. Ĉio samepoka havas komunan aspekton; samajn desegnistojn, kiuj ilustris poeziaĵojn de iu epoko, por si laborigis ankaŭ financaj societoj. Kaj nenio pli klare similas al iuj felietonaj eldonoj de ‚Nia-Sinjorino en Parizo’33 aŭ de verkoj de Ĵeraro De Nerval34, kiaj ili pendis en la montrofenestro de la ĉiovendejeto en Kombreo, ol – en sia florumita, kvarangula kadro portata de riveraj dioj – akci-atestilo de la Kompanio de Akvo.

Al mia speco de spirito mia patro havis malestimon sufiĉe kompensitan de familia amo, por ke lia sento pri miaj agoj kaj faroj entute estu blinda indulgemo. Li tial senhezite sendis min por ke mi reportu mallongan prozan lirikaĵon, kiun mi skribis iam en Kombreo post reveno de promeno. Mi verkis ĝin en tia stato de alt-animeco, ke ĝi laŭ mia opinio nepre kontaĝos aliajn homojn. Sed sinjoron De Norpua ĝi probable ne tuŝis, ĉar li ĝin al mi redonis sen ia komento.

Mia patrino, tre respekta al la okupoj de mia patro, proksimiĝis kaj sindetene demandis, ĉu ŝi povos alportigi la manĝon. Ŝi malvolonte interrompis konversacion, en kiun ŝi ne devis enmiksiĝi. Kaj efektive mia patro foje kaj foje memorigis la markizon pri ia utila decido, kiun ili volis aprobigi en venonta kunsido de la komisiono, kaj tion li diris en la aparta tono, kiun havas en fremda medio – ĉi-rilate simile al du gimnazianoj – kolegoj, al kiuj profesia rutino provizas komunajn memoraĵojn, kiujn aliaj homoj ne konas, kaj pro aludado al kiuj ili sekve devas senkulpiĝi.

Sed la perfekta sendependo de vizaĝaj muskoloj, kiun sinjoro De Norpua tiel bone efektigis, al li ebligis aŭskultadon kun ŝajno de ne-aŭdanto. Mia patro post ioma tempo konfuziĝis: „... mi pensis, ke pri tio ni demandos la komisionon...” li diris al sinjoro De Norpua post longaj enkondukaj frazoj. Tiam de la vizaĝo de la nobela virtuozo, kiu ĝis tiam restis same senmova kiel tiu de muzikisto atendanta la takton, kiam li sonigos sian instrumenton, eliĝis en konstanta fluo, akute kaj finante la melodion de la komencita frazo per la sono de alia voĉo: „... kiun vi kompreneble senhezite kunvenigos, des pli volonte ĉar la membrojn vi unuope konas kaj ili povas facile veni”. Ĉi tio kompreneble ne estis per si mem tre rimarkinda konkludo. Sed la antaŭa senmoveco ĝin reliefigis kun la kristala neteco, la preskaŭ petola kaprica spirito de frazo, per kiu ĝis tiam silenta piano ĝustamomente respondas al la ĵus soninta violonĉelo en mozarta konĉerto.

— „Nu, ĉu la teatra spektado estis plaĉa?” al mi demandis mia patro, dum ĉiuj moviĝis al la manĝotablo, por min societe briligi kaj pensante ke sinjoro De Norpua mian entuziasmon favore juĝos. „Li iris por aŭdi La Berma-n ĉi-posttagmeze; vi memoras, ĉu ne? ke ni interparolis pri tio” li sin turnis al la diplomato kun sama tono de fakula, mistera, post-eventa aludo, kiun li havus se li parolus pri kunsido de la komisiono.

— „Vi probable tre plezure spektis, precipe se tio estis la unua okazo, kiam vi aŭdis ŝin. Via honorinda patro timis pri la sekvoj de ĉi tiu mallonga forvago al via sanstato, ĉar vi estas iom delikata, iom malfortika laŭ tio, kion mi komprenis. Sed mi trankviligis lin. Teatraj salonoj nuntempe ne estas samaj kiel antaŭ nur du jardekoj. Oni ricevas tie relative komfortan seĝon, recikligitan atmosferon, kvankam la vojo ankoraŭ longas ĝis ni atingos la nivelon de Germanio kaj Granda Britio, kiuj en ĉi tiu kampo same kiel en multaj aliaj tre antaŭiras nin. Sinjorinon La Berma mi ne vidis en ‚Fedra’ sed mi aŭdis ke ŝi admirinde ludas ĉi tiun rolon. Tio kompreneble ravis vin, ĉu ne?”

Sinjoro De Norpua, kiel homo ege pli inteligenta ol mi, nepre konis tiun veraĵon, kiun mi ne kapablis travidi en la rolado de La Berma, li estis nun preta por ĝin malkovri; mi petos, respondante al lia demando, ke li klarigu en kio tiu veraĵo konsistas, kaj li tiamaniere postpravigos mian deziron vidi la aktorinon. Mi disponis mallongan momenton, mi povis nun eluzi la okazon kaj direkti miajn demandojn al la ĉefelementoj. Sed kiaj ĉefelementoj? Fokusante mian tutan atenton al miaj tre konfuzaj impresoj, neniel celante, ke sinjoro De Norpua min admiru sed nur ke li peru la aspiratan veraĵon, mi ne provis kompensi la mankon de taŭgaj vortoj per ŝablonaj esprimoj, mi balbutadis, kaj fine – provoke por ke li diru, kio en la rolado de La Berma estas admirinda – mi konfesis, ke mi elreviĝis.

— „Kiel do” ekkriis mia patro, ĉagrenite de la malfavora impreso, kiun mia konfeso pri ne-kompreno eble kaŭzos ĉe sinjoro De Norpua „kiel vi povas diri, ke plezuron vi ne havis? Via avino raportis, ke ĉiun vorton de La Berma vi avide sorbis, ke vi rigardadis kun longa kolo, ke vi sola en la tuta salono tiel diligente atentis.”

— „Jes, certe, mi laŭpove aŭskultadis, por kompreni kial ŝi estas admirinda. Sendube ŝi tre bone...”

— „Se tre bone, kion alian vi postulas?”

— „Unu kaŭzo certe kontribua al la sukceso de sinjorino La Berma” diris sinjoro De Norpua, sin laŭdece turnante al mia patrino por ke ŝi ne restu fremda al la konversacio kaj tiel akurate obeante al la ĝentileco ŝuldata al dommastrino „estas interalie ŝia perfekta gusto por elekto de roloj, pro kiu ŝi ricevas unuaniman kaj unuvoĉan aplaŭdon. Ŝi malofte ludas malbonan teatraĵon. Vidu, ŝi ne hezitis antaŭ la rolo de Fedra. Ĉi tiun guston oni cetere rimarkas en ŝiaj kostumoj, en ŝia ludado. Kvankam ŝi ofte kaj prospere rondvojaĝis en Anglio kaj en Usono la vulgareco – nu, mi ne diros de Ĝon Bul35, tio estus maljusta almenaŭ se temas pri la nuna Anglio de la viktoria erao, sed de Oĉjo Sam36 – neniam infektis ŝin. Neniaj tro brilaj koloroj, neniaj afektitaj krioj. Kaj tia admirinda voĉo, kiu tiel bone sonas kaj kiun ŝi tiel talente uzas, mi aŭdacus diri: preskaŭ muzikiste.”

Mia intereso por la rolado de La Berma konstante kreskis de kiam la teatra prezento finiĝis, ĉar premoj kaj limoj de la realo ne plu efikis; sed mi sentis bezonon de klarigoj; mia intereso plie koncernis kun egala intenso, dum La Berma rolis, ĉion, kion ŝi ofertis en unueca viva tuto al miaj okuloj, al miaj oreloj; nenion ĝi disigis aŭ distingis; tial ĝi feliĉe kaptis ĉi tiun racian pravigon, ke la artistino laŭdinde simplas, elektas kun gusto; la laŭdojn ĝi allogis per sia sorba povo, ilin enretigis, kiel la optimismo de ebriulo kaptas la farojn de proksimulo, en kiuj ĝi trovas kialon por varma kunsento. „Tiel vere estas” mi pensis „tia bela voĉo, tia evito de krioj, tia senafekta kostumo, kaj ŝi tiel inteligente elektis Fedra-n! Ne, mi ne disreviĝis!”

La malvarma bovaĵo kun karotoj estis alportita, surkuŝigita de la Mikelanĝelo de nia kuirejo sur grandajn pecojn de gelatenaĵo similaj al blokoj de diafana kvarco.

— „Vi havas, kara sinjorino, unuarangan kuiriston” diris sinjoro De Norpua „kaj ĉi tio ne estas bagatela afero. En aliaj landoj mi devis zorgi, ke mia domo havu respektindan rangon, mi scias, kiel malfacila estas la trovo de perfekta kuirmajstro. Vi nin invitis al aŭtenta festeno.”

Kaj efektive, Franciska, pelate de la deziro ke al grava gasto ŝi prezentos vespermanĝon finfine sufiĉe malfacilan por sia talento, tiel penis, kiel ŝi kutime ne plu faris kiam ni manĝis nur familie, kaj retrovis sian eminentan manieron kombre-an.

— „Ĉi tian oni ne ricevas en albergo, mi volas diri eĉ en plej bonaj lokoj: bovan stufaĵon, en kiu la gelatenaĵo ne odoras je gluo kaj en kiu la bovaĵo sorbis la odoron de karotoj – estas admirinde! Bonvole permesu, ke mi reprenu” li komentis, gestante ke li prenos ankoraŭ iom da gelatenaĵo. „Mi volonte juĝus ankaŭ pri la kapablo de via disĉiplo de Francisko Vatel37 pri tute alia preparaĵo, mi volonte vidus, ekzemple kiel li elturniĝus kun bovaĵo laŭ stroganova maniero38.”

Dezirante siaparte kontribui al la agrabla atmosfero de la vespero, sinjoro De Norpua prezentis diversajn rakontojn, per kiuj li ofte regalis samoficanojn, jen citante ridindan frazon de politikisto, kiu tiajn ofte diris, ilin kunmetante longaj kaj plenaj je malkoheraj metaforoj, jen abruptan diron de diplomato ŝatanto de sobra, atika stilo. Sed verdire la distingo, kiu apartigis tiujn du specojn de parolmanieroj neniel similis al miaj kutimaj klasigoj de lingvaj aferoj. La nuancojn mi ne vidis, la paroloj, kiujn li citis kun moka rido, ne ŝajnis al mi tre diversaj de aliaj, kiujn li taksis admirindaj. Li estis tiaspeca homo, kiu pri la literaturaj verkoj, kiujn mi ŝatis, dirus: „ha! ĉu vi komprenas? sincere mi ne komprenas, mankas al mi la ensekretiĝo”, sed mi povus tion reciproki, mi ne sentis la spriton aŭ la stulton, la elokventon aŭ parolŝvelon, kiujn li trovis en iu diro aŭ rediro, kaj tiu speco de literaturo estis al mi – pro la foresto de ĉia videbla kialo por la boneco de ĉi tio kaj malboneco de tio ĉi – pli mistera kaj pli obskura, ol iu ajn alia. Mi nur komprenis kun ia peno, ke ripetado de tio, kio estas komuna opinio, en politiko ne signas malsuperecon sed male superecon. Kiam sinjoro De Norpua uzis iujn vortumojn tre ofte legeblajn en gazetoj, kaj ilin elparolis kun emfazo, oni sentis ke ili fariĝas agoj pro tiu nura fakto, ke li eldiris ilin, kaj ke tiu okazo estos priparolata de homoj.

Mia patrino atendis grandan efekton de la deserta mikso de ananasoj kun trufoj. Sed la ambasadoro, post ol li mallonge tenis la manĝaĵon sub la ekzameno de sia observema rigardo, ĝin manĝis sen breĉado de la diplomata diskreteco kaj al ni ne konigis sian opinion. Mia patrino insistis por ke li prenu pli da ĝi, tion li faris, sed dirante – vice de la esperata komplimento – „mi obeas, kara sinjorino, ĉar mi vidas ke tio estas de via flanko kvazaŭa ukazo”.

— „Ni legis en gazetoj, ke vi havis longan interparolon kun reĝo Teodozo” diris mia patro.

— „Efektive lia reĝa moŝto havas grandan talenton por rekono de vizaĝoj kaj, min ekvidante en la orkestrejo, bonvole memoris ke mi havis la honoron lin renkonti plurajn tagojn ĉe la bavaria kortego, kiam li ne pensis pri eventuala orientlanda trono (vi scias ja, ke li ricevis ĝin pro propono de eŭropa kongreso, kaj li tre hezitis antaŭ ol li akceptis, taksante ke ĉi tiu funkcio estos iom malalta kompare kun lia genta aparteno, kiu estas heraldike plej nobela en tuta Eŭropo). Stab-helpanto venis kaj petis, ke mi vizitu lian reĝan moŝton, kaj kompreneble al ĉi tiu ordono mi senprokraste konformiĝis.”

— „Ĉu vi kontentas pri la rezultoj de lia vizito al nia lando?”

— „Ege kontentas! Estis nature antaŭsenti ioman timon pri la maniero, kiel ankoraŭ tiel juna princo elturniĝos en la malfacila okazaĵo, precipe meze de tia delikata kondiĉaro. Mi plene fidis miaflanke al la politika talento de la reĝo. Sed mi konfesas, ke la rezulto superas tion, kion mi esperis. La tosto, kiun li eldiris en la Elizea Palaco, kaj kiun – laŭ informoj kiujn mi ricevis de tute fidindaj fontoj – li verkis de la unua ĝis la lasta vorto, estis plene atentinda kaj prave atentata. Ĝi simple estas majstraĵo, iom aŭdaca majstraĵo, estas vere, sed ĉi tiun sentimecon finfine plene pravigis la evento. Diplomatiaj tradicioj certe havas bonajn flankojn, sed en ĉi tiu okazo ili tiel pezis, ke ili vivigis ambaŭ nian kaj lian landojn en fermita atmosfero, kiu ne plu estis spirebla. Ĝuste tiel la faro, kiu renovigis la atmosferon – evidente ĝi estas iu el la specoj de agoj, kiuj ne estas rekomendindaj, sed ĝin reĝo Teodozo povis al si permesi – estas rompo de la fenestroj. Kaj tion li faris kun bonhumoro, kiu plaĉis al ĉiuj kaj ankaŭ kun la konvenaj vortoj, pro kiuj oni tuj rekonis la genton de kleraj princoj, de kiu li devenas tra sia patrino. Estas klare, ke kiam li parolis pri la afineco, kiu interligas lian landon kun Francio, ĉi tiu esprimo, kvankam malofte uzata pri koncernoj de interregnaj rilatoj, estis rimarkinde trafa. El tio vi vidas, ke beletrismo ne malutilas eĉ en diplomatiaj cirkonstancoj, eĉ por tiu, kiu sidas sur trono” li aldonis, sin al mi turnante. „La situacion ĉiuj konis delonge, estas vere, kaj la rilatoj inter la du regnoj jam fariĝis bonegaj. Sed mankis tio, ke iu diras ĝin. La vorton oni atendis, ĝi estis mirinde bone elektita, vi vidis, kiel ĝi trafis. Miaflanke mi aplaŭdas per ambaŭ manoj.”

— „Via amiko sinjoro De Voguber, kiu de jaroj laboris por la amikeco de la du regnoj, sendube kontentis.”

— „Des pli ĉar lia reĝa moŝto – laŭ iom ofta maniero siaflanka – nepre volis fari tion sen antaŭsciigo. Plene surpriza ĝi cetere estis por ĉiuj, unuavice por la ministro pri fremdlandaj aferoj, kiu laŭraporte ĝin ne taksis agrabla. Al iu, kiu kun li parolis pri tio, li respondis sen ĉirkaŭvojo, sufiĉe laŭte por ke aŭdu ĉirkaŭantoj: ‚mi estis nek konsultita, nek avertita’, per tio klare sciigante, ke li ne surprenos ian ajn respondecon pri la okazaĵo. Konfesinde la tuta evento estis bela agitaĵo, kaj mi kuraĝus aserti” li malice ridetis „ke tiu-tiu mia kolego, por kiu la plej alta leĝo ŝajne estas evito de ĉia peno aŭ embaraso, estis perturbita meze de sia kvieta rutino. Kaj rilate al Voguber, vi probable scias, ke pro lia politiko de proksimiĝo kun Francio oni tre kritikis lin, kaj li certe pro tio suferis, ĉar li estas sentema homo, li estas delikata koro. Mi povas pri tio desplie atesti, ĉar malgraŭ lia granda malpliaĝeco mi multe interrilatis kun li, ni estas delongaj amikoj kaj lin mi bone konas. Cetere kiu lin ne konas? Li havas kristalan animon. Ĉi tio estas eĉ la sola manko, pri kiu oni povus lin riproĉi, ne estas necese, ke la koro de diplomato estu tiel diafana, kiel lia. Malgraŭ tio la ministrejo pripensas por li ambasadan postenon en Romo, kio estus bela plirangiĝo, sed ankaŭ peza respondeco. Inter ni dirite, mi kredas ke Voguber, kiom ajn sena je ambicio li estas, pro tio tre kontentus, kaj tute ne petas ke ĉi tiu kaliko pasu for de li39. Li eble mirinde prosperos tie; li estas la kandidato de la Konsulta40, kaj miaparte mi tre bone imagas lin, kiu havas artistan animon, en la palaco Farneze kaj en la galerio de fratoj Karaĉi41. Ŝajnas almenaŭ ke neniu havas kaŭzon por lin malami, sed estas ĉirkaŭ reĝo Teodozo tuta kamarilo iagrade sub la komando de la vilhema strato42, kies sugestojn ĝi senreziste obeas, kaj kiu provis ĉiamaniere al li ĵeti bastonon en la radon. Voguber ne nur frontis oficejajn intrigojn, li ankaŭ ricevis insultojn de subaĉetitaj gazetistoj, kiuj poste kun malkuraĝo tipa de ĉiu ŝmirata artikolisto, petis indulgon, sed ĝis tiam senhezite ripetis kontraŭ nia ŝtat-reprezentanto sensencajn akuzojn de senhontaj subfosantoj. Dum pli ol monato malamikoj de Voguber ĉirkaŭ li dancis la dancon de skalpo” diris sinjoro De Norpua, forte emfazante la lastan vorton. „Sed singardeman dio gardas, tiujn insultojn li rezolute piedpuŝis flanken” li ankoraŭ pli draste diris kun tia sovaĝa okul-esprimo, ke ni momente ĉesis manĝi. „Kiel instruas bela araba proverbo: ‚hundoj bojas, homo vojas’.” Ĵetinte ĉi tiun citaĵon, sinjoro De Norpua paŭzis kaj ĉirkaŭrigarde mezuris, kiom inter ni ĝi efektis. Ĝi tre efektis: ni konis la proverbon. Ĝi anstataŭis tiujare ĉe alte kleraj homoj tiun alian: ‚kiu semas venton, rikoltos fulmotondron’, ĉar ĉi lasta bezonis ripozon, ne eltenante same senlace kaj persisteme kiel ‚batadi la venton’. Ja la kulturo de tiuj eminentaj homoj estis cikla, ordinare laŭ trijara ciklo43. Kompreneble tiaj citoj, per kiaj sinjoro De Norpua abunde ornamis siajn kontribuojn al la ‚Revuo de Du Mondoj’, ne estis bezonataj por ke ili ŝajnu ĉiuokaze findindaj kaj fundamentitaj sur bonaj informoj. Ankaŭ sen la pimpeco, kiun ili provizis, estis sufiĉe se li skribis – kaj tion li senmanke faris – ke:

„la kabineto en Sent-Ĝemz ne estis la lasta, kiu sentis la danĝeron” aŭ ke „estis granda emocio en Ponto de Kantistoj, kie oni observis per maltrankvila okulo la egoisman sed lertan politikon de la dukapa monarkio”

aŭ ke:

„alarma krio sonis en Monteĉitorio” aŭ alifoje pri „tiu ĉiama trompemo, kiu estas la kutima maniero de la Baloplaco”44.

Pro tiaj frazoj profana leganto tuj rekonis kaj admiris la profesian diplomaton. Sed tio, pro kio li ricevis pli altan famon, famon de instruita homo, estis la sistema uzo de citaĵoj laŭ la perfekta modelo de: ‚havu bonan politikon kaj mi havigos bonan financon, kiel kutime diris barono Luizo’45. (Oni tiam ankoraŭ ne enportis el Orientazio: ‚venkos tiu el la luktantoj, kiu kapablos suferi horkvaronon pli longe ol la alia, kiel diras japanoj’.) Ĉi tiu famo de granda klerulo kune kun vera talento por intrigado maskita sub indiferenta ŝajno ebligis la akceptiĝon de sinjoro De Norpua en la Akademion de Moralaj Sciencoj. Kaj iuj personoj pensis eĉ, ke li ne estus malkonvena membro en la Franca Akademio, kiam – por signifi ke Francio per firmigo de sia interligo kun Rusio fine trovos interkonsenton kun Granda Britio – li rekte skribis:

„oni sciu en la kajo de Orse,46, oni de nun instruu en ĉiuj ĉi-rilate mankohavaj kompendioj de geografio, oni malakceptu en bakalaŭron ĉiun kandidaton kiu tion ne scios diri: eble ĉiuj vojoj kondukas al Romo, sed la vojo de Parizo al Londono nepre trairas Peterburgon.”

„... Entute“ daŭrigis sinjoro de Norpua rigardante al mia patro „Voguber gajnis en ĉi tiu cirkonstanco belan sukceson, pli belan eĉ ol li antaŭe kalkulis. Li ja atendis normalan toston – kio post la malserena etoso de la pasintaj jaroj estus bona atingo – sed nenion plian. Pluraj homoj, kiuj estis inter la ĉeestantoj certigis min pri tio, ke oni ne povas, legante la tekston de la tosto, kompreni ĝian grandan efekton, kiam ĝin mirinde bone kaj detale elparolis la reĝo, kiu estas majstro pri parolarto, kaj kiu preterpase emfazis ĉiujn intencojn, ĉiujn fajnaĵojn. Iu ĝuste raportis al mi interalie iom pikan anekdoton, kiu plian fojon evidentigas la junaĝan gracion de reĝo Teodozo, kiu al li inklinigas ĉies korojn. Li asertis, ke en la momento mem de la vorto afineco, kiu sume estas la novaĵo de ĉi tiu parolado, kaj kiu ankoraŭ longe estos komentata – jes vi vidos, komentata en diplomatiaj oficejoj – lia reĝa moŝto, antaŭvidante la ĝojon de nia ambasadoro, kiu en ĝi aŭdos merititan rekompencon por sia longa penado, oni eĉ povas diri: por sia revo, kaj entute sian marŝalan bastonon, sin duone turnis al Voguber kaj al li direktante la tiom intensan rigardon karakteran de la etingena domo, nete eldiris la vorton afineco, tiun vorton, kiu estis vere mirinda elekto, per tono kiu al ĉiuj sciigis, ke ĝi estas uzata laŭ plena volo kaj laŭ plena konscio. Laŭdire Voguber malfacile regis sian emocion kaj mi konfesas ke mi komprenas iagrade tion. Iu tute fidinda kunparolinto eĉ al mi konfidis, ke post la manĝo la reĝo laŭ iuj raportoj proksimiĝis al Voguber, kiam lia moŝto estis libere parolanta kun rondo de homoj, kaj duonvoĉe diris al li: ‚ĉu vi kontentas pri via disĉiplo, kara markizo?’”.

„Estas certe” konkludis sinjoro De Norpua „ke tia tosto pli efikis por la proksimigo de la du landoj, por ilia afineco se mi parolu per la pitoreska esprimo de Teodozo la 2a, ol dudek jaroj da intertrakto. Ĝi estas nura vorto – mi agnoskas – sed vidu kiel vaste ĝi sonis, kiel la tuta eŭropa gazetaro ĝin eĥas, kian intereson ĝi kaŭzas, kian novan sonon ĝi aŭdigis. Ĝi ja estas tipa de la maniero de la reĝo. Mi ne pretendos antaŭ vi, ke ĉiutage li trovas tian similan perlon. Sed estas malofta okazo, se en ia zorge verkita parolado kaj pli karakterize en la improvizo de konversacio li ne rekonigus sin – mi preskaŭ dirus: ne subskribus sian nomon – per iu tranĉa vorto. Ĉi tiu aserto ne suspektigu min pri malobjektiveco, mi estas kontraŭanto de ĉia tia novismo. En naŭ okazoj el dek ili estas danĝeraj.”

— „Jes, mi ĝuste pensis, ke antaŭnelonga telegramo de la germania imperiestro tute ne plaĉis al vi” diris mia patro.

Sinjoro De Norpua direktis la rigardon supren kun afliktita mieno signifanta: „aĥ tiu homo...”. „Unue ĝi estas ago de maldankulo. Ĝi estas pli ol krimo, ĝi estas mispaŝo, stultaĵo, kiun mi epitetas: piramide granda! Cetere se neniu signos halton, la viro kiu forpelis Bismarkon povas iri ĝis tia ekstremo, ke li rezignos iom post iom la tutan bismarkan politikon, kaj tiam okazos blinda salto en la estontecon.”

— „Mia edzo diris, kara sinjoro, ke vi venigos lin eble en iu venonta somero kune al Hispanio. Mi sincere ĝojas pri tio.”

— „Efektive tio estas tre agrabla perspektivo kaj mi antaŭĝojas. Mi tre plezure faros tiun vojaĝon kun vi, kara amiko. Ĉu vi havas viaflanke, kara sinjorino, iun celon por la somera tempo?”

— „Mi eble iros kun mia filo al Balbeko, mi ne certas.”

— „Ha, Balbeko estas agrabla, mi preterpase haltis tie antaŭ kelkaj jaroj. Homoj tie konstruigas belajn vilaetojn, mi kredas, ke la lokon vi ŝatos. Sed ĉu vi permesas la demandon kial vi elektis Balbekon?”

— „Mia filo tre deziras viziti preĝejojn de tiu regiono, precipe tiun de Balbeko mem. Mi timis iom pri la sekvoj de la vojaĝo kaj precipe de la restado al lia sano. Sed mi eksciis, ke antaŭ malmulta tempo finkonstruiĝis tie tre bona hotelo, en kiu li povos vivi kun la kondiĉoj de komforto postulataj de lia sanstato.”

— „Aha, mi ne forgesu, ke mi komuniku ĉi tiun informon al iu virino, kiu certe ne preteratentos ĝin.”

— „La preĝejo de Balbeko estas admirinda, ĉu ne, sinjoro?” mi demandis, memtrude ignorante la ĉagrenon, kiun al mi kaŭzis ekscio, ke belaj vilaetoj estas unu el la interesoj de la loko.

— „Jes, ĝi estas interesa, sed entute ĝi ne estas komparebla kun la ĉizitaj juveloj, kiujn liveras la katedraloj de Remso, de Ŝartro, kaj laŭ mia persona prefero, la plej bela, nome la Sankta Kapelo en Parizo.”

— „Sed la preĝejo de Balbeko estas parte romanika, ĉu ne?”

— „Vi pravas, ĝi estas de romanika stilo, kiu per si mem estas ege malvarma kaj tute ne aŭguras la postan eleganton de gotikaj konstruaĵoj, kiuj fantazie, punto-simile traboras ŝtonojn. La preĝejon de Balbeko indas viziti se oni restas en la regiono, ĝi estas iel kurioza; se en iu pluva tago vi ne havas alian okupon, vi povos ĝin eniri, vi tie vidos la tombon de De Turvilo47.”

— „Ĉu hieraŭ vi ĉeestis la bankedon de la ministrejo pri fremdlandaj aferoj? mi ne povis ĝin viziti” diris mia patro.

— „Ne” ridetis sinjoro De Norpua „mi konfesas, ke mi ĝin preteratentis kaj prefere estis ĉe iom alispeca kunveno. Mi vespermanĝis ĉe virino pri kiu vi eble aŭdis, nome la bela sinjorino Svan.” Mia patrino subpremis skuiĝon, ĉar pro sentemo pli viva, ol tiu de mia patro, ŝi maltrankviliĝis por li pro tio, kio lin ĉagrenis nur en posta momento. La malagrabloj, kiuj lin trafis, estis sentataj unue de ŝi, kiel iuj malfeliĉigaj novaĵoj pri Francio diskoniĝas ekstere pli frue ol hejmlande. Sed pro scivolo pri la specoj de personoj, kiuj vesperumis ĉe gesinjoroj Svan, ŝi demandis sinjoron De Norpua pri tiuj, kiujn li tie renkontis.

— „Nu do... ĝi estas domo, kiun laŭŝajne vizitas precipe... sinjoroj. Estis kelkaj edzigitaj viroj, sed iliaj edzinoj tiuvespere malbone fartis kaj ne venis” respondis la ambasadoro kun subtilo vualita en naiva ekstero, ĉirkaŭen ĵetante rigardojn, kies mildeco kaj diskreteco ŝajne moderigis kaj fakte fortigis ilian malicon.

„Mi diru laŭ pli ĝusta raporto” li aldonis „ke iuj virinoj tamen estis, sed... ili estis... kiel mi diru?... el la respublika mondo, prefere ol el la societo de Svan” (la nomon li elparolis Suan). „Neniu povas diveni. Eble ĝi estos en iuj estontaj tagoj politika aŭ beletra salono. Cetere ili ŝajnas kontentaj pri la stato de aferoj. Mi juĝas eĉ, ke Svan iom tro elmontras tion. Li nomis la homojn, ĉe kiuj li kaj lia edzino estis invititaj por la sekva semajno kaj pro kies amikeco tamen ne estas fanfaroninde, kun tia malmulto da sindeteno kaj gusto, kun preskaŭa manko de takto, kiuj min mirigis deflanke de tiel subtila viro. Li ripetadis: ‚ni estos en neniu vespero liberaj’ kvazaŭ tio estus gloraĵo, kiel parvenuo – kvankam tia li ne estas. Svan havis multajn amikojn, ankaŭ multajn amikinojn, kaj ne tro spekulativante, ne tro ŝovante la nazon en fremdan nazon, mi povas diri – al mi ŝajnas – ke ne ĉiuj, certe, eĉ ne plimulto da ili, sed almenaŭ unu, kiu estas tre eminenta sinjorino, eble ne tute rifuzus la ideon, ke iam ŝi interrilatos kun sinjorino Svan, kaj en tiu eventualo verŝajne sekvus multaj sekvemuloj. Sed ŝajnas ke siaflanke Svan ne provis aranĝi la aferon. Kiel do, plia pudingo laŭ neselroda maniero48! Necesos dietado en Karlsbado49 por ke mi malpeziĝu de tia sibarita festeno. Eble Svan sentis, ke li devos alflankigi tro multajn obstaklojn. Tiu edziĝo sen ia dubo al multaj malplaĉis. Oni klaĉis pri la bonhavo de la edzino, kio estas granda stultaĵo. Sed entute ĉio ĉi ne efikis agrable. Svan krome havas ege riĉan kaj tre influan onklinon, edzinigitan kun viro, kiu estas laŭ financa situacio gravulo. Kaj ŝi ne nur rifuzis akcepti sinjorinon Svan, ŝi ankaŭ kampanjis laŭorde por ke ŝiaj amikinoj kaj konatoj same sintenu. Mi per tio ne asertas, ke iuj parizanoj el la bona societo malrespekte agis kontraŭ sinjorino Svan... ne, centfoje ne! La edzo en tiu okazo estus tia viro, kia la defion repagus per sama mono. Kiel ajn, kurioza flanko de la afero estas la maniero kiel Svan, kiu konas multajn homojn el la plej altaj klasoj, sin komplezigas al homoj de societo kiu estas – per mildaj vortoj dirite – tre miksdevena. Mi konis lin antaŭ longe kaj mi konfesas, ke mi sentis kaj surprizon kaj amuzon, vidante ke tiel bonedukita viro, kiu popularas en tre altaj koterioj, dankas kun afekciaj esprimoj al la kabinetestro de la ministro de poŝto pro tio, ke li bonvole vizitis ilin, kaj demandas ĉu sinjorino Svan ne ĝenos se ŝi siavice vizitos lian edzinon. Li probable tamen sentas ian fremdiĝon, li nun klare ne estas en la sama societo. Sed mi ne kredas, ke Svan malfeliĉas. Estas vere, ke en la jaroj antaŭ tiu geedziĝo ŝi faris en pluraj okazoj ian malnoblan ĉantaĝon al li; se li rifuzis ion al ŝi, ŝi detenis la filinon, por ke li ne vidu ŝin. La kompatinda Svan, kiu same naivas kiel li tamen subtilas, ĉiufoje kredis ke la forkonduko de lia filino estas hazarda kunokazo, kaj li ne volis vidi la efektivon. Ŝi plie kontraŭ kolere krizis tiel ofte ke – oni povus pensi – kiam ŝi atingos sian celon kaj estos lia edzino, nenio detenos ŝin kaj ilia vivo estos infera. Nu, la afero evoluis ĝuste al mala direkto. Homoj multe ŝercas pri la maniero, kiel Svan parolas pri sia edzino, oni pri tio eĉ abunde subridas. Neniu atendus kompreneble, ke – estante pli-malpli konscia pri sia situacio de... vi scias la vorton en la komedioj de Moliero50 – li tion sciigus al la rondo kaj al la mondo; sed homoj juĝas, ke li troigas asertante ke sinjorino Svan estas perfekta edzino. Tamen la diro ne tiel malĝustas, kiel homoj kredas. Laŭ propra maniero, kiu ne estas la maniero ordinare ŝatata de edzo – sed finfine, inter ni dirite, estas neverŝajne ke Svan, kiu ŝin konis delonge kaj ne estas tiel granda stultulo, miskomprenis la staton de la afero – ne estas dubinde, ke ŝi havas por li laŭ ĉia ŝajno korinklinon. Mi ne diras, ke ŝi ne estas malfidela, kaj Svan siaparte senmanke tia ankaŭ estas, almenaŭ se oni kredas, tion, kion klaĉemuloj diras, kaj ne dubu ke iliaj langoj diligente laboras. Sed ŝi estas dankema pro tio, kion li faris favore al ŝi, kaj kontraste al antaŭtimoj de homoj, ŝi fariĝis anĝele milda.”

Ĉi tiu ŝanĝo eble ne estis tiel mirinda, kiel sinjoro De Norpua ĝin taksis. Odeta unue ne kredis, ke Svan fine al ŝi edziĝos; ĉiufoje kiam ŝi raportis al li kun sekreta intenco, ke iu viro el la bona societo nove edziĝis kun antaŭa amdonantino, ŝi vidis ke li severe silentas, kaj se ŝi rekte alparolis lin per demando: „nu, ĉu vi ne juĝas tion bona ago? ke tio estas nobla ago rilate al virino, kiu al li fordonis sian junaĝan tempon?” li respondis seke: „ja – mi ne diras ke tio malbonas, ĉiu agas laŭ sia bontrovo”. Ŝi eĉ pri tio preskaŭ certis, ke, kiel li jen kaj jen diris en momentoj de kolera humoro, li disiĝos de ŝi, ĉar ioman tempon antaŭe ŝi aŭdis de ina skulptisto ke „de viroj ĉio ajn estas atendebla, ili estas tiaj kruduloj”, kaj – frapite de la praveco de tiu nigrevida sentenco – ŝi ĝin al si proprigis, ĝin en ĉiu favora okazo ripetis kun deprimita mieno kiu ŝajne signifis: „finfine ankaŭ tio eblas, mi estas tia malbonsorta!”. Sekve de tio perdis sian tutan forton la optimisma sentenco, kiu ĝis tiam gvidis Odetan tra la vivo, nome: „al enamiĝinta viro oni povas agi laŭplaĉe, li estas stultigita”, kaj kiu en ŝia vizaĝo esprimiĝis per la sama palpebrumo, kiu akompanus ankaŭ tian diron, kia: „ne timu, li ne rompos ion”. Dume Odeta suferis pro la imago, kiel juĝis ekzemple iu amikino – nun edzino de viro, kiu malpli longe parumis kun ŝi, ol ŝi mem kun Svan, kaj kiu nun estis relative honorata, ofte invitita al baloj de la Elizea Palaco – pri la sinteno de Svan. Iom pli klarvida konsideranto, ol estis sinjoro De Norpua, probable ĝuste diagnozus, ke tiu sento de malestimateco kaj honto kaŭzis la akranimecon de Odeta, ke ŝiaj elmontroj de malbona humoro ne estis esencaj, ne estis senkuraca misaĵo, kaj facile antaŭdirus tion, kio efektiviĝis, nome ke nova reĝimo – la geedza reĝimo – kvazaŭ magie ĉesigis post mallonga tempo tiujn malagrablajn, oftajn sed neniel pro-kompleksiajn okazojn. Preskaŭ ĉiuj homoj miris pri la geedziĝo, kaj tio mem estas miriga. Probable malmultaj komprenas la strikte subjektivan konsiston de la aperaĵo nomata amo, kaj tion ke ĝi kreas plian personon, malsaman ol tiu, kiu en la komuna socio havas saman nomon, kaj ke pliopo de ĝiaj elementoj venas de la amanto mem. Tial malmultaj estas tiuj, kiuj taksas komprenebla la grandegan gravecon, kiun por iu fine ricevas homo, kiu ne estas tiu sama, kiun ili vidas. Tamen se pri Odeta temas, homoj povus rimarki, ke jes, certe ŝi neniam plene komprenis la inteligenton de Svan, sed ŝi almenaŭ sciis la titolojn, la detalan konsiston de liaj studaj verkoj, tiagrade ke la nomo Johano Vermeer estis al ŝi same familiara, kiel la nomo de ŝia tajloro; de Svan ŝi funde konis tiujn karakterajn trajtojn, kiujn ceteraj homoj pretervidas aŭ mokas, kaj de kiuj nur amantino aŭ fratino kare konservas ĝustan bildon; kaj tiel forte la koncernulo deziras ilin konservi, eĉ tiujn kiujn li prefere volas korekti, ke tial, ke virino al ili kun indulgo kaj amika mokemo kutimiĝas, same kiel li mem kaj liaj gepatroj kutimas, delonga ama rilato sekve similiĝas per sia dolĉeco kaj forto al familia kunsento. La ligon inter homo kaj homo sanktigas tio, ke la dua, juĝonte pri ajna karaktera difekto de la unua, elektas la saman vidpunkton kiel li. Kaj inter la svan-aj trajtoj iuj pli apartenis al lia inteligento ol al lia karaktero, kaj ĉi tiujn – tial ke ili tamen en la karaktero radikis – Odeta pli facile distingis. Ŝi riproĉis ke kiam Svan skribis kiel eseisto, kiam li publikigis studaĵon, ĉi tiuj trajtoj ne tiel klare aperis, kiel en liaj leteroj aŭ en lia konversacio, en kiuj ili abundis. Ŝia rekomendo estis, ke li pli ofte, pli nete aperigu ilin. Ĉi tion ŝi volis ĉar ili estis tio de li, kion ŝi plej ŝatis, sed ilin preferante tial ke ili estis pli karakterizaj, ŝi eble kun pravo deziris ke ili estu retroveblaj en liaj verkoj. Ŝi eble ankaŭ pensis, ke pli vivecaj verkoj, al li finfine donante societan brilon, al ŝi aliflanke faciligus la starigon de tio, kion ŝi pro frekvento de la verdurena rondo konsideris la plej dezirinda afero: la teno de societa salono.

Inter homoj, kiuj juĝis ke tia geedziĝo estas ridinda – samaj homoj, kiuj koncerne al si mem dube pensis: „kion opinios sinjoro De Germanto, kiel komentos Breote, kiam mi edziĝos al fraŭlino De Monmorensi?” – inter homoj kun tia socia idealo, troviĝus dudek jarojn antaŭe Svan, jes Svan mem, kiu diversmaniere penis ĝis li akceptiĝis en la klubo Ĵokeo kaj tiuepoke li kalkulis, ke li edziĝos al altranga ino, per kio lia situacio firmiĝos kiel tiu de iu el la plej renomaj viroj en Parizo. Okazas tamen ke imagoj pri tia edziĝo bezonas, kiel ĉiuj imagoj, por ke ili ne tute kadukiĝu kaj elviŝiĝu, eksteran brulaĵon. La plej arda deziro de viro – ekzemple – estas humiligo de aliulo, kiu lin ofendis. Sed se pri la ofendinto li longatempe ne plu aŭdas, ĉar li transloĝiĝis al fremda lando, tiu malamiko fine ne plu gravos al li. Se iu dum dudek jaroj ne plu renkontiĝas kun tiuj homoj, pro kiuj li deziris aniĝi al la klubo Ĵokeo aŭ al la Instituto de Francio51, la perspektivo fariĝi membro de iu aŭ la alia el tiuj societoj ne plu ŝajnos dezirinda. Nu, same kiel retiriĝo, kiel malsaniĝo, kiel religia konvertiĝo, longa ama rilato malnovajn imagojn anstataŭigas de novaj. Deflanke de Svan ne okazis, kiam li edziĝis al Odeta, rezigno je revoj pri monduma sukceso, ĉar de tiaj revoj Odeta lin delonge – laŭ la anim-gvida senco de la vorto – deturnis. Kaj se tiel ne estus, lia merito por tiu decido des pli grandus. Ĝuste tial ke ili postulas foroferon de pli aŭ malpli brila situacio por anstataŭa nur intima dolĉeco, misfamigaj edziĝoj estas la plej estimindaj (edziĝo pro mona oportuno ne estas kalkulinda kiel misfamiga, ĉar ne estas trovebla ekzemplo de paro, en kiu la edzino aŭ la edzo sin forvendis, kaj kiun oni ne fine akceptus pro tradicio, aŭ tial ke tiom da similaj okazoj estas, aŭ tial ke oni ne agu bone al iuj kaj malbone al aliaj...). Povas esti cetere, ke kiel viro kun artistaj, eventuale perversaj inklinoj, Svan sentus ĉiuokaze ian volupton en tio ke li al si parigus – kiel en iu el la kruciĝoj de specioj, kiujn provas mendelismanoj aŭ kiujn rakontas malnovaj mitoj – vivulon de malsama raso, ĉefdukinon aŭ hetajron, tiel farante edziĝon kun reĝaj honoroj aŭ societa skandalo. Al li la opinio de nur unu persono en la mondo kaŭzis zorgon, kiam li pensis pri sia ebla edziĝo al Odeta, kaj – neniel pro snobeco liaflanka – tiu estis la dukino De Germanto. Pri ĉi tiu persono Odeta male ne multe pensis, ŝi atentis homojn kiuj societe rangis proksime super ŝi, prefere ol en tia nebula ĉiela regno de duon-dioj. Sed kiam Svan estis revanta pri estonteco kaj vidis Odetan kiel sian edzinon, li nepre venis en imago al la unua fojo, kiam li alkondukos ŝin kaj precipe ŝian filinon al la princino De La Lomoj, kiu baldaŭ iĝos dukino De Germanto pro la forpaso de sia bopatro52. Ŝin prezenti al aliaj homoj li ne deziris, sed li kortuŝiĝis kiam li elpensis – laŭvorte prononcante la dialogon – ĉion, kion pri li diros la dukino al Odeta kaj Odeta al sinjorino De Germanto, la korfavoron, kiun ĉi lasta ŝutos al Ĵilberta, ŝin dorlotante, lin fierigante pri lia filino. Li teatris antaŭ si la scenon de la interprezento kun sama precizeco de imagitaj detaloj, kiel homo kiu esploras kiel li uzus, se ĝin gajnus, loteriaĵon de laŭfantazie decidita sumo. Se estas vere, ke imagaĵo akompananta decidon ĝin parte determinas, oni povas diri ke Svan geedziĝis kun Odeta ĝuste por ke li povu konigi ŝin kaj Ĵilbertan, sen ke iu ajn ĉeestus tion, eventuale sen ke iu ajn scios pri tio, al la dukino De Germanto. Oni vidos, kiel ĉi sola monduma ambicio, kiun li havis por siaj edzino kaj filino, estis ĝuste tiu, kiu al li neniam ebliĝis pro tiel absoluta baro, ke li mortis ne imaginte, ke la dukino ilin iam konos. Oni vidos ankaŭ, ke la dukino kontraŭsupoze amikiĝis kun Odeta kaj Ĵilberta post la morto de Svan. Kaj li eble pli saĝe pensus – se entute al tia malgravaĵo li devis dediĉi atenton – se li ne vidus la estontecon tro nigre en tiu afero kaj konservus esperon, ke la aspirata kunveno ja eble okazos, kiam li ne plu ĉeestos kaj ĝin sekve ne povos ĝui. La viciĝo de la kaŭzoj, kiu laŭtempe naskas preskaŭ ĉiujn eblajn sekvojn, kaj konsekvence ankaŭ tiujn, kiuj laŭsupoze estis malplej probablaj – ĉi tiu viciĝo ofte estas malrapida, ĝin ankoraŭ pli malrapidigas homa deziro, kiu penas ĝin vipi sed ĝin malinstigas, kaj ankaŭ homa ekzistado – kaj ĝi fruktas nur post ol oni ĉesis deziri, iafoje post ol oni ĉesis vivi. Ĉu Svan tion ne sciis el propra sperto, ĉu li ne jam en la propra vivo travivis – kvazaŭ antaŭanonce de tio, kio okazos post lia forpaso – postmortan feliĉon en tiu geedziĝo kun Odeta, kiun li pasie amis, kvankam ĉe la unua renkontiĝo li ne ŝatis ŝin, kaj kun kiu li festis nupton kiam li ne plu amis ŝin, kiam la persono, kiu en Svan tiom deziris, tiom senespere volis ĉiam vivi kun Odeta, kiam ĉi tiu persono jam mortis?

Tiam mi parolis pri la grafo De Parizo, demandis ĉu li eble amikas kun Svan, ĉar mi timis ke la temo de la interparolo fordrivos de li. „Jes, efektive” respondis sinjoro De Norpua, sin turnante kaj direktante al mi, malgranda, bluan rigardon en kiu flosis, kvazaŭ en sia natura medio, lia vasta labor-kaj-kompren-kapablo. „Kaj finkalkule” li aldiris, sin nun turnante denove al mia patro „mi opinias, ke mi ne transpasas la limon de la respekto, kiun mi nature ŝuldas al lia moŝto – kvankam mi ne rekte rilatas kun li, ĉar tion malfaciligas mia situacio, kiel ajn preteroficiala ĝi estas – se mi raportos al vi tiun iom pikan anekdoton, ke antaŭ preskaŭ ĝuste kvar jaroj, en malgranda fervoja stacidomo de unu centreŭropa lando, lia moŝto hazarde ekvidis sinjorinon Svan. Kompreneble neniu inter la proksimaj sekvantoj estis tiom aŭdaca, ke li demandis lian moŝton pri lia impreso. Tio ne estus bonkonduta. Sed kiam ŝance en interparolo menciiĝis ŝia nomo, per iuj... nu eble apenaŭaj sed ne misgvidaj signoj ŝajne lia moŝto sufiĉe volonte komprenigis, ke lia impreso finfine ne estis tute malfavora.”

— „Ĉu ne estis iel eble ŝin prezenti al la grafo De Parizo?” mia patro demandis.

— „Nu, ne estas klare. Kun altaj moŝtoj ne eblas scii” respondis sinjoro De Norpua, „la plej gloramaj, tiuj kiuj plej lerte scias postuli la ŝuldatan honoron, en iaj okazoj ankaŭ estas tiuj, kiuj malplej zorgas pri publika opinio, eĉ kiam ĝi laŭ ĉia ŝajno pravas, precipe se ili volas rekompenci ies fidelecon. Estas certe ke la grafo De Parizo ĉiam akceptis kun granda favoro ĝuste la sindonemon de Svan, kiu cetere estas la sprita viro inter mil.”

— „Kaj kia estis via propra impreso, kara sinjoro ambasadoro?” demandis mia patrino ĝentile kaj scivoleme.

Kun impeto de maljuna virin-ŝatanto, kiu kontrastis kun la modereco de liaj kutimaj diroj, sinjoro De Norpua respondis:

— „Vere bonega!”

Kaj, sciante ke konfeso pri forta impreso ricevita de virino akordas – se ĝin la parolanto esprimas en sufiĉe gaja tono – kun ĝenerale ŝatata speco de konversacia sprito, li ellasis mallaŭtan ridon, kiu daŭris kelkajn sekundojn, malsekigante la bluajn okulojn de la maljuna diplomato kaj vibrigante la lobojn de lia nazo, striitajn de ruĝaj vejnetoj:

„... Ŝi estas ĉarmega!”

— „Estimata sinjoro, ĉu verkisto nomata Bergoto ĉeestis tiun vesperon?” mi timeme demandis, ankoraŭ provante konservi la temon ĉe la familio Svan.

— „Jes, Bergoto ĉeestis” respondis sinjoro De Norpua, al mia flanko bonmaniere klinante la kapon, kvazaŭ en sia deziro komplezi mian patron li taksis vere grava ĉion, kio al li rilatis, eĉ la demandojn de tre juna knabo, kiu ne kutimis je tio, ke homoj tiom aĝaj al li elmontras tiel abundan ĝentilecon. „Ĉu vi konas lin?” li aldonis al mi direktante sian helan rigardon, kies klarvido estis admirata de Bismarko.

— „Mia filo lin ne konas, sed tre admiras” diris mia patrino.

— „Aĥ” diris sinjoro De Norpua, kaj tiam li min ekdubigis pri mia propra inteligento multe pli akre ol pro miaj kutimaj, jam turmentaj duboj, kiam mi vidis ke tio, kion mi konsideris mil-kaj-miloble supera al mi mem, kion mi juĝis plej eminenta en la mondo, staris ĉe li sur la plej malalta ŝtupo de liaj admiroj „... mi ne akordas kun ĉi tiu vidpunkto. Bergoto estas tiaspeca artisto, kiun mi nomas flut-ludisto; mi agnoskas cetere ke li agrable ludas, kvankam kun multe da manierismo, multe da afekto. Sed entute li ne faras pli ol tion, kaj ĝi estas malmulto. Neniam oni trovas en liaj senmuskolaj verkoj tion, kion oni povus nomi fundamenta strukturo. Nenia agado – aŭ tre malmulte da – kaj precipe nenia pozitiva konkludo. Liaj libroj lamas jam ĉe la bazo, aŭ plivere bazo en ili tute mankas. En epoko, kia estas la nuna, kiam la ĉiam pli granda kompliko de la vivo apenaŭ lasas tempon por legado, kiam la mapo de Eŭropo estis ĉie redesegnita kaj staras antaŭ perspektivo de eble baldaŭaj, ankoraŭ pli grandaj ŝanĝoj, kiam tiom da novaj kaj minacaj problemoj aperas ĉie, koncedu al mi ke oni prave postulos de literaturisto, ke li ne estu nur eleganta parolanto, kiu al ĉiuj forgesigus dum vantaj, bizanco-stilaj disputoj53 pri konsideroj de forma beleco, ke nin povas ataki en proksima estonteco duobla alfluo de barbaroj – de ekstere kaj de interne. Mi scias, ke mi blasfemas kontraŭ la pseŭdosankta doktrino de tio, kion la kleraj sinjoroj nomas belarto por si mem,54, sed ĉi-epoke ekzistas pli urĝaj taskoj ol harmonia aranĝado de vortoj. La maniero de Bergoto estas iafoje tre plaĉa, mi ne negas tion, sed entute tio estas iom kiĉa, iom sengusta kaj malmulte vireca. Mi pli bone komprenas nun, sciante pri via vere troa admiro por Bergoto, la teksteton, kiun vi donis al mi por lego antaŭ momento, kaj pri kiu estus miaflanke malafable, se mi ne forviŝus ĝin de la memoro pro tio ke vi mem senartifike diris ke ĝi estas nura skribaĉo de infano (mi efektive tiel parolis, sed tiel tute ne pensis). Por ĉiu peko estas pardono, precipe por peko de junaĝa tempo. Finfine ankaŭ aliaj homoj pezigis sian konsciencon per similaj faroj kaj vi ne estas la sola, kiu en iu tempo de la vivo kredis ke li estas poeto. Sed en la teksto, kiun vi prezentis, la malbona influo de Bergoto estas sentebla. Evidente mi ne mirigos vin se mi diros, ke en ĝi forestas la bergotaj kvalitoj, ĉar li estas majstro de arto – de arto tute supraĵa cetere – de siaspeca stilo, de kiu vi ne povas posedi en via nuna aĝo eĉ elementojn. Sed la sama manko estas videbla, nome tiu sensencaĵo, ke oni vicigas belajn sonorajn vortojn kaj nur poste zorgas pri enhavo. Tio estas renversa ordo de aferoj, eĉ en la libroj de Bergoto. Ĉiuj ĉi formaj bizaraĵoj, ĉineskaj subtilaĵoj de dekadenca klerulo ŝajnas al mi tre vanaj. Pro kelkaj fuzeoj agrable pafitaj de beletristo ĉiuj krias: ha, ĉefverko! Ĉefverkoj ne tiel abundas. Bergoto ne havas en la listo de siaj plenumoj – en sia vivprotokolo, por tiel paroli – romanon iom alteflugan, iun el la libroj, kiujn oni metas sur la honoran breton de sia librokolekto. Mi ne vidas unu tian libron en lia verkaro. Malgraŭ tio la situacio ĉe li estas tia, ke la verko multe pli valoras ol la aŭtoro. Ha, ĝuste li pravigas la diron de spritulo, ke oni konu beletristojn nur tra iliaj verkoj. Mi ne trovas alian homon, kiu same malharmonias kun sia verkaro, same pavumas, same solenumas, same malbone efektas en societo. En iaj momentoj vulgara, en aliaj parolanta en libra stilo – ne en stilo de liaj libroj, sed en stilo de tedaj libroj – kiaj almenaŭ ne estas liaj verkoj – tia estas Bergoto. Li havas konfuzan, komplikan spiriton, li estas tia homo, kian niaj patroj nomis diranto de halanĝoj, kaj la aferoj, kiujn li diras, li pli malagrabligas per la dirmaniero. Mi ne memoras ĝuste ĉu Luizo De Lomeni55 aŭ Ŝarlo Santbeŭvo56 raportis ke Alfredo de Vinji estis pro la sama miso malagrabla. Sed Bergoto ne verkis ‚Kvinmarto’-n aŭ ‚La Ruĝan Sigelon’, en kiuj iuj partoj estas vere indaj je antologio.

Konsternite de tio, kion sinjoro De Norpua ĵus diris pri la teksteto, kiun mi prezentis al li, ankaŭ memorante la embarason, kiu min frapis ĉiufoje kiam mi provis verki eseon aŭ eĉ nur pripensi seriozan temon, mi sentis pliafoje mian mensan nulecon kaj ke mi ne estis destinita al beletro. Ja vere en Kombreo jen iu tre ordinara impreso, jen legado de bergota teksto min kondukis al reva animstato, kiu al mi ŝajnis tre valora. Sed ĝuste tiun staton spegulis mia lirika prozaĵo; sinjoro De Norpua sendube tuj travidis kaj komprenis tion, kion mi juĝis bela nur pro fatamorgano, kies vanecon demonstris tio, ke la ambasadoron ĝi ne trompis. Li male ĵus al mi sciigis la malaltecon de mia rango, kiam min juĝis, kiel eksterulo, objektive, laŭeble favora kaj inteligenta literatur-konanto. Mi sentis, ke mi estas mir-frapita kaj malgrandigita; kaj mia spirito, kiel fluaĵo kiu vastas nur kongrue kun la dimensioj de la entena vazo, same kiel ĝi antaŭe ampleksiĝis kaj plenigis la grandegan spacon de genio, nun ŝrumpinta, sin tutan enpremis en la malestimindan etecon, en kiun sinjoro De Norpua ĝin subite enfermis kaj restriktis.

— „La unua okazo de kunestado de mi kaj Bergoto” li plu diris sin turnante al mia patro „estis iarilate dorna situacio (kaj tio eble signifas, ke ĝi simple estis pika). Bergoto antaŭ kelkaj jaroj okaze de vojaĝo haltis en Vieno, dum mi estis tie ambasadestro; lin al mi enkondukis la princino de Meterniĥ, li enskribiĝis kaj li deziris inviton. Nu – kiel eksterlanda reprezentanto de Francio, kiun certe li honorigas iagrade per siaj libroj – se mi parolu ĝuste: honorigas malgrandagrade – mi povus ignori la malfavoran opinion, kiun mi havas pri lia privata vivo. Sed li ne estis sole vojaĝanta, kaj li krome pretendis, ke li ne estu invitita sen sia kunvojaĝulino. Mi kredas, ke mi ne estas aparte pruda, kaj kiel fraŭlo mi povus iom pli vaste malfermi la pordon de la ambasadejo, ol se mi estus edzo kaj patro. Malgraŭ tio mi koncedas, ke mi toleras nur ĝis difinita grado fi-morecon, kaj ĉi tiun cirkonstancon igas ankoraŭ pli naŭza la tre morala, mi ja sendevie diru moralisma tono, per kiu Bergoto en siaj libroj vicigas abundajn – kaj inter ni dirite iom tedajn – analizojn, dolorajn skrupulojn, obsedajn bedaŭrojn, kiuj cetere koncernas bagatelojn, longajn predikaĉojn (estas konata la valoro de ĉi tio), dum li sian privatan vivon aranĝas tiel senkonscience kaj cinike. Bone, mi do prokrastis la respondon, la princino insistis sed denove malprospere. Sekve de tio mi do supozas, ke mi ne havas sankte bonodoran famon ĉe tiu viro, kaj mi ne scias, kiagrade li bone akceptis la decidon de Svan, kiu lin kaj min invitis en sama vespero. Krom se tion petis li mem. Ne eblas scii tion, ĉar entute li estas malsana homo. Ĉi tio estas eĉ lia sola senkulpigo.”

— „Ĉu la filino de sinjorino Svan estis en tiu vespermanĝo?” mi demandis al sinjoro De Norpua, zorgante ke mi diru tion en momento kiam ni estis transirantaj al la salono kaj mi pli facile kaŝis mian afekcion, ol povus sidante ĉe la tablo senmove, sub plena lumo.

Laŭŝajne sinjoro De Norpua momente serĉis en sia memoro...

— „Jes, juna virino dekkvar-aŭ-dekkvin-jara, ĉu ne? Efektive mi memoras, ke antaŭ la manĝo oni prezentis ŝin al mi kiel la filinon de nia honorinda gastiganto. Verdire mi ne longe vidis ŝin, ŝi frue iris por enlitiĝi, aŭ ŝi foriris al amikoj, mi ne ĝuste memoras. Mi do konstatas, ke vi estas familiara kun la domo Svan.”

— „Mi ludas kun fraŭlino Svan en la Elizeaj Kampoj, ŝi estas tiom agrabla!”

— „Aha, tial do! tial... Ankaŭ mi efektive trovis ŝin ĉarma. Mi konfesas tamen mian dubon pri tio, ke ŝi distingiĝos iam kiel la patrino, se mi povas diri tion sen ofendo al via fervora sento.”

— „Mi pli ŝatas la vizaĝon de fraŭlino Svan, sed ŝian patrinon mi ankaŭ ege admiras, mi ofte promenas en la Bulonja Arbaro pro la nura espero, ke mi vidos ŝin preterpasantan.”

— „Ha, mi raportos tion al ili, tio tre flatos ilin.”

Dum li diris ĉi lastajn vortojn, sinjoro De Norpua estis ankoraŭ kelkajn sekundojn en la stato de ĉiu homo, kiu, aŭdante ke mi parolas pri Svan, inteligenta viro, pri liaj gepatroj, bonmoraj makleristoj, pri lia domo, bela domo, kredis ke mi parolos same volonte pri alia viro egale inteligenta, aliaj makleristoj egale bonmoraj, alia domo egale bela; tia estas la momento kiam san-mensa homo, kiu parolas kun frenezulo, ankoraŭ ne rimarkis ke ĉi tiu frenezas. Sinjoro De Norpua sciis, ke la plezuro de rigardado de belaj virinoj estas ordinara afero, ke en societo estas galante, se iu parolas iom varme pri aparta virino, ke la kunparolanto ŝajnigas kredi ke li enamiĝis, pri tio ŝercas kaj promesas helpon en lia afero. Sed dirante ke li pri mi parolos al Ĵilberta kaj al ties patrino (kio ebligos ke mi, simile al iu olimpa dio kiu surprenis la fluecon de trablovo aŭ prefere la ŝajnon de maljunulo, kies trajtojn ricevas fakte Minerva, eniros mem nevideble la salonon de sinjorino Svan, vekos ŝian atenton, al mi turnos ŝian pensadon, instigos ŝin al dankemo pro mia admiro, aperos al ŝi kiel amiko de grava viro, estonte inda je tio, ke ŝi min invitos kaj enkondukos en la intiman vivon de sia familio), ĉi tiu grava viro, kiu favore al mi uzos la grandan prestiĝon kiun li certe havis en la okuloj de sinjorino Svan, en mi subite kaŭzis tiel fortan dankan emocion, ke mi pene detenis min de kisado de liaj mildaj, blankaj manoj, sulkitaj kvazaŭ ili estus longe restintaj en akvo. Mi preskaŭ komencis la geston, kaj mi kredis, ke nur mi rimarkis tion. Efektive estas al ĉiu homo malfacile kalkuli precize, laŭ kiu skalo liaj paroloj aŭ movoj estas vidataj de aliaj; time ke li supertaksos sian gravecon kaj grandigante laŭ troa proporcio la kampon laŭ kiu sin dismetas memoraĵoj de aliuloj laŭlonge de ilia vivo, li imagas ke la flankaj partoj de liaj diroj, de liaj sintenoj, apenaŭ tuŝas la konscion, kaj des malpli restas en la memoro de tiuj, kun kiuj li parolas. Tian supozon cetere faras krimuloj, kiuj postevente korektas vorton, kiun ili eldiris, kaj pri kiu ili kredas, ke ĉi tiun modifon neniu povos kompari kun alia versio. Sed estas eble ke – se temas pri eĉ jarmiloj da homa historio – la filozofio de kolumnisto, laŭ kiu ĉio destiniĝas al forgeso malpli veras ol mala filozofio, kiu aŭgurus universalan konserviĝon. En sama gazeto, en kiu la moralisto kiu skribis la ĉefartikolon diras pri evento, pri verko, kaj ankoraŭ malpli dube pri kantistino, kiu ĝuis iatempe certan famon: „kiu memoros ĉion ĉi post dek jaroj?”, ĉu la raporto pri sesio de la Akademio de Antikvaj Skriboj sur la tria paĝo ne parolas pri okazaĵo per si mem malpli grava, pri ekzemple ne tre valora poezio el la epoko de antikva Egiptio, kiun oni ankoraŭ konservas senmanka? Povas esti ke la kondiĉoj ne samas, se temas pri mallonga homa vivo. Tamen kelkajn jarojn poste en domo, ĉe kiu sinjoro De Norpua estis inter la vizitantoj kaj al mi ŝajnis la plej fidinda apoganto, kiun mi povis havi, ĉar li amikis kun mia patro, estis indulgema, inklinis al afableco al mia familio, kaj cetere pro siaj profesio kaj socia deveno kutime diskretis, kiam post la foriro de la ambasadoro oni raportis al mi, ke li en la konversacio aludis al iama vespero en kiu li „vidis en tiu momento, ke mi estis al li kisonta la manojn”, mi ne nur ruĝiĝis en la tuta vizaĝo, sed ankaŭ miris pro la ekscio, ke tiel diversa de mia atendo estis kaj la maniero, kiel sinjoro De Norpua parolis pri mi, kaj la konsisto de lia memoro; ĉi tiu elbabilo min instruis pri la surprize vastaj kapabloj de homa menso por malatento kaj spirit-preteco, por memoro kaj forgeso; pro ĝi mi same multe miris, kiel en la tago kiam mi legis unuafoje el libro far Gastono Maspero57, ke oni precize scias la liston de la viroj, kiujn Aŝurbanipalo58 invitadis al ĉas-ekskursoj dek jarcentojn antaŭ la komuna erao.

— „Ho, estimata sinjoro” mi diris al sinjoro De Norpua post ol li asertis, ke li sciigos Ĵilbertan kaj ŝian patrinon pri mia admiro al ili „se vi tion faros – pri mi parolos al sinjorino Svan – mia tuta vivo ne sufiĉos por esprimi al vi mian grandegan dankon, kaj mia vivo mem al vi apartenos. Sed mi diru sincere, ke mi ne konas sinjorinon Svan, kaj al ŝi neniam estis prezentita.”

La lastan frazon mi aldonis pro skrupulo, por ke mi ne ŝajnu vantulo paradanta per rilato, kiun li ne havas. Sed ĝin eldirante mi sentis ke ĝi jam ne utilas, ĉar tuj ĉe la komenco de mia arde glaciiga danko, mi vidis, kiel la vizaĝo de la ambasadoro vualiĝas pro hezita, malkontenta mieno kaj liaj okuloj ricevas vertikalan, mallarĝan, oblikvan rigardon (kiel en perspektiva skemo de solido la fonen malvastiĝanta formo de unu el ĝiaj facoj) – tian rigardon, kiu sin turnas al la nevidebla kunparolanto, kiun ĉiu havas en si, en la momento kiam oni diras al li ion, kion la alia kunparolanto, la sinjoro kun kiu oni ĝis tiam dialogis – en tiu okazo tio estis mi – prefere ne aŭdu. Mi tuj ekkonsciis ke la frazoj ĵus eldiritaj de mi, kiuj – kvankam ili malfortis kompare kun la enkora dankemo kiu mian tutan animon plenigis – ŝajnis al mi adekvataj por kortuŝi sinjoron De Norpua kaj lin plene inklinigi al ago, kiu al li kaŭzos tiel malgrandan penon kaj al mi tiel grandan ĝojon, estis eble – inter ĉiuj frazoj kiujn diable elpensus homoj, kiuj al mi volus malutili – la solaj, kiuj rezultigus ke li pri tio rezignos. Jes, ilin aŭdante, simile al tiu, kiu kun nekonato en la ĵusa momento agrable interŝanĝis pri preterpasantoj impresojn, kiujn li kredis samaj, ilin akorde juĝante vulgaraj, kaj la nekonato subite vidigas la malsanecan abismon kiu lin disigas de normalaj homoj, dirante en senzorga tono kaj dume palpante sian poŝon: „mi bedaŭrinde ne kunportis revolveron, se kunportus, da ili ne restus unu viva”, sinjoro De Norpua, kiu sciis ke rekomendo kaj enkonduko ĉe sinjorinon Svan estas tute ne rara kaj tre facila afero, kaj vidis ke ĝi male por mi estas tiel kara espero, sekve do sendube malfacila afero, pensis ke la ŝajne normala deziro, kiun mi esprimis, tre probable vualis alian penson, ian suspektindan intencon, ian antaŭan misagon, pro kio – ne volante malplaĉi al sinjorino Svan – neniu ĝis tiam taskiĝis pri komisio de mi al ŝi. Kaj mi komprenis, ke ĉi tiun komision li neniam faros, ke li eble vidos sinjorinon Svan ĉiutage dum jaroj kaj tamen al ŝi neniam parolos pri mi. Li ja petis de ŝi post kelkaj tagoj informon, kiun mi deziris havi, kaj komisiis al mia patro, ke li ĝin al mi transdiru. Sed li ne juĝis iel utile mencii, por kiu li demandis. Ŝi do ne eksciis, ke mi konis sinjoron De Norpua kaj ke mi tiom deziris viziti ŝin; kaj tio eble fariĝis malpli granda malfeliĉo, ol mi kredis. Ĉar la dua ekscio probable ne multe fortigus la efikon – la probable ne grandan efikon – de la unua. Al Odeta, kiu pro la ideo de sia propra vivo, de sia propra hejmo ne sentis misteran perturbon, homo kiu ŝin konis, kiu ŝin vizitis, ne estis ia feo, kiel li ŝajnis al mi, kiu preskaŭ ĵetus ŝtonon en fenestron de la domo Svan se mi povus sur ĝi skribi, ke mi konas sinjoron De Norpua: mi estis certa, ke tia mesaĝo, eĉ sendite en tia maldelikata maniero, al mi donus multe pli da prestiĝo en la okuloj de la dommastrino, ol ĝi kolerigus ŝin kontraŭ mi. Sed eĉ se mi antaŭvidus, ke la komisio ne plenumita de sinjoro De Norpua ĉiuokaze ne efikus, ke – pli grave – ĝi min ĉe gesinjoroj Svan misfamigus, mi ne kuraĝus sentaskigi – se li entute konsentus – la ambasadoron pri tio, mi ne rezignus pri la volupto – kiom ajn malbonaj la sekvoj eble estus – ke mia nomo, mia persono dank' al tio dum momento restus apud Ĵilberta, en ŝia domo, en ŝia nekonata vivo.

Post la foriro de sinjoro De Norpua mia patro foliumis la vesperan gazeton; mi plu pripensis la aferon de La Berma. La plezuro, kiun mi estis ricevinta de la spektado, bezonis kompletigon, des pli urĝe ĉar ĝi ne plenumis tion, kion mi atendis; tial ĝi facile sorbis ĉion, kio povis ĝin nutri, ekzemple la meritojn, kiujn sinjoro De Norpua volonte atribuis al La Berma, kaj kiujn mia animo trinkis unuglute, kiel tro seka herbejo surverŝata per akvo. Tiam mia patro al mi donis la gazeton, montrante al artikoleto kiu konsistis el jena enhavo:

„La prezento de ‚Fedra’, kiu okazis antaŭ entuziasma spektantaro, en kiu estis rimarkeblaj iuj gravaj personoj de la arta kaj art-kritika mondo, iĝis por sinjorino La Berma, kiu ludis la rolon de Fedra, tian brilan triumfon, kiajn ŝi malofte spertis tiugrade en la daŭro de sia prestiĝa kariero. Ni poste pli longe komentos tiun prezenton, kiu fariĝis teatrisma evento; ni nur diru ke la plej kompetentaj spektintoj akorde juĝis, ke tiu interpreto plene redifinis la rolon de Fedra, kiu estas inter la plej belaj kaj detalaj de Ĵano Rasin, kaj vidigis la plej puran kaj plej altan belartan plenumon, kiun en nia epoko oni povis spekti.”

Tuj kiam mia animo estigis por si tiun novan ideon pri „plej pura kaj plej alta belarta plenumo”, la ideo proksimiĝis al la ne-plena plezuro, kiun mi spertis en la teatro, al ĝi aldonis kvanton da tio, kio al ĝi mankis, kaj ilia pariĝo fariĝis tuto tiel ekscita, ke mi ekkriis: „tia granda artistino!”. Legantoj probable juĝos, ke mi ne sinceris. Sed por komparo oni pripensu la kazon de multaj verkistoj, kiuj okaze malkontentas pri ĵus skribita teksto, kaj tiam legas laŭdon de la genio de Francisko-Reneo De Ŝatobrian59 aŭ revas pri iu artisto, kiun ili deziris egali, ekzemple enpense zumante iun melodion de Ludvigo van Betoven kaj ties malgajecon asimilante al tiu, kiun ili volis enblovi en sian prozon, kaj kiuj sin tiel plenigas per tiu ideo pri genieco, ke ili ĝin aldonas dum rekonsiderado al sia propra kreaĵo, ne plu vidas ĝin tia, kia ĝi unue ŝajnis, kaj – alĵetante kredkonfeson pri la valoro de sia verko – konkludas: „ba! finfine...”, ne rimarkinte ke en la kalkulon, kiu determinas ilian finan kontenton, ili enŝovis memoron pri mirindaj paĝoj de Ŝatobrian kiujn ili asimilas al siaj, sed kiujn ili envere ne skribis; oni konsideru la situacion de tiom multaj viroj, kiuj fidas la reciprokan senton de amatino, de kiu ili spertis nur malfidelojn; ankaŭ tiun de homo kiu siavice esperas aŭ nekompreneblan transmortan vivon, se li memoras, kiel senkonsola vidvo, la edzinon kiun li funebras kaj ankoraŭ amis, respektive se li revas, kiel artisto, pri la estonta gloro, kiun li ĝuos, aŭ male aspiras trankviligan neniecon, kiam lia menso sin turnas al la kulpoj, pro kiuj li devus se tiu nenieco ne estus, postmorte penti kaj suferi; oni pensu ankaŭ pri turistoj, kiujn entuziasmas la suma beleco de vojaĝo, de kiu ili ricevis tagon post tago nur enuaĵojn, kaj oni demandu al si, ĉu inter la komuna vivo de ideoj en homa animo, unu sola el tiuj, de kiuj fontas plej granda feliĉo, ne unue prenis parazite de fremda kaj najbara ideo la plej vivan forton, kiun ĝi unue malhavis.

Mia patrino ŝajnis iom malkontenta pro tio, ke mia patro ne plu deziris por mi diplomatan karieron. Mi kredas ke ŝi unue zorgis pri tio, ke la kapricojn de mia nervaro bridu ia vivregulo, kaj ŝi sekve ne tiom domaĝis, ke mi rezignos je la dirita kariero, ol timis pri mia sindediĉo al beletrismo. „Lasu tion” diris mia patro „gravas unue, ke oni plezure plenumas siajn taksojn. Infano li ja ne plu estas. Li nun bone scias, kio al li plaĉas, estas malprobable ke tio ŝanĝiĝos, kaj li kapablas distingi, kio lin feliĉigos en lia estonta vivo.” Dume, ĝis kiam la libereco, kiun ĝi al mi suverene donis, min jes aŭ ne feliĉigos en mia estonta vivo, la tiuvespera diro de mia patro min tre ĉagrenis. Ĉiatempe liaj neatenditaj favoroj, kiam ili manifestiĝis, min tiom instigis al kisado super lia barbo de liaj koloraj vangoj, ke tion mi rezignis nur pro timo, ke mi lin tiel tedus. Tiutage simile al aŭtoro kiu konsterniĝas, vidante ke liaj propraj fantazioj, kiuj al li ŝajnas malmulte valoraj ĉar li ne disigas ilin de sia memo, devigas eldoniston al elekto de papero, al uzo de tiparo eble malkonvene belaj por ili, mi dubis ĉu mia verkemo estas afero sufiĉe grava por ke mia patro pro ĝi cedu tiom da sia komplezo. Sed precipe, parolante pri miaj jam ne plu disvagontaj gustoj, pri tio kio laŭdestine feliĉigos mian vivon, li enŝtelis en mian animon du terurajn suspektojn. La unua temis pri tio, ke – dum en ĉiu tago mi taksis, ke mi staras sursojle de mia ankoraŭ ne komencita vivo, kiu nur en la sekva tago ekruliĝos – mia ekzistado jam ekis, kaj – pligrave – ĝia plua kurso ne tre diversos de tio, kio antaŭis. La dua suspekto, kiu verdire estis nur aliformo de la unua, pri tio temis, ke mi ne situis ekster la tempo, sed al ĝia leĝo obeis, tute same kiel la roluloj de romanoj, kiuj ĝuste pro tio min tiel afliktis, kiam mi legis la rakonton de iliaj vivoj en Kombreo sub la ŝirmo de mia vimena kabaneto. Oni scias teorie ke nia planedo tero turniĝas, sed oni fakte ne perceptas tion, la grundo, sur kiu oni piedas, ŝajne ne moviĝas, kaj oni vivas en trankvilo. Same okazas pri tempo en la vivo. Kaj por sentigi ĝian forpason, romanistoj povas nur – ĝisfreneze rapidigante la takton de la hormontrilo – konduki la leganton trans dek, dudek, tridek jaroj ene de du minutoj. Ĉe la supro de paĝo oni lasis esperoplenan enamiĝinton, ĉe la malsupro de la sekva oni retrovas lin okdekjarulo, pene trairanta sub la galerio de kadukulejo sian ĉiutagan promenon, apenaŭ respondanta al alparoloj, senmemora pri la pasinteco. Pri mi dirante: „li jam ne estas infano, liaj preferoj ne plu ŝanĝiĝos” kaj tiel simile, mia patro ĵus aperigis min subite antaŭ mi mem ene de la tempo, kaj al mi inspiris saman specon de morozo, ol se mi estus eble ankoraŭ ne molaĉa kadukulo, sed iu el tiuj romanaj figuroj, pri kiuj la aŭtoro en kruele indiferenta tono diras ĉe la fino de libro: „li malpli kaj malpli ofte forlasas la kamparon, li post ioma tempo sin instalas definitive tie” kaj tiel plu...

Dume, antaŭbare al la kritikaj rimarkoj, kiujn ni povus fari pri la tiutaga gasto, mia patro diris al mia patrino:

— „Mi konfesas ke oĉjo Norpua estis iom pedanta, kiel vi kutime diras. Kiam li diris, ke ne estus bonkondute fari demandon al la grafo de Parizo, mi timis, ke vi ridos pri la vorto.”

— „Tute ne” respondis mia patrino, „mi tre ŝatas, ke viro tiel alte ranga kaj tiel aĝa konservas siaspecan naivecon, kiu atestas pri fundamenta honesteco kaj bona eduko.”

— „Ĝuste tiel!... malgraŭ kio li estas subtila kaj inteligenta, tion mi bone scias, ĉar mi vidas lin en la komisionaj kunsidoj, kie li kondutas tute alie ol ĉi tie” respondis mia patro vidante kun kontento ke mia patrino ŝatas sinjoron De Norpua kaj provante ŝin konvinki, ke li ankoraŭ pli valoras ol ŝi kredas – ĉar bonvolo same plezure supertaksas, kiel malico subtaksas. „Kiel li diris? Ĉu ne... ‚kun altaj moŝtoj ne eblas scii’?”

— „Jes, vi ĝuste citas. Mi rimarkis, ke tio estas trafa observo. Li videble havas longan sperton de aferoj de la mondo.”

— „Estas surprize – ĉu ne? – ke li vespermanĝis ĉe gesinjoroj Svan kaj tie renkontis finfine normalan societon, oficistojn kaj tiajn... Kiel do sinjorino Svan enretigis tiujn homojn?”

— „Ĉu vi rimarkis kiel li ŝovis subkomprenaĵon kiam li komentis ke ‚ĝi estas domo, kiun vizitas precipe viroj’?”

Kaj ili ambaŭ provadis imiti la tonon, per kiu sinjoro De Norpua diris tiun frazon, kvazaŭ temus pri deklamo de Bresan aŭ de Tiron en ‚La Aventuristino’ aŭ en ‚La Bofilo de Sinjoro Pirujo’60. Sed la plej ŝatata el ĉiuj liaj frazoj estis de Franciska plej ŝatata, kiu ankoraŭ plurajn jarojn poste ne povis teni la seriozon, se oni memorigis al ŝi ke la ambasadoro ŝin titolis unuaranga kuiristo, pri kio mia patrino ŝin informis, kiel milit-ministro transdonus la gratulon de gastanta fremda regnestro post armea revuo. Mi cetere vizitis la kuirejon pli frue ol ŝi. Ĉar mi tie ĵurigis al pacama sed kruela Franciska, ke ŝi ne tro suferigos la kuniklon, kiun ŝi devos mortigi, kaj mi unue ne aŭdis pri la efektivigo; Franciska poste diris, ke ĝi okazis tute glate kaj tre rapide:

— „Same similan beston mi vidis neniam antaŭe, ĝi mortis sen unu vorto, oni povus kredi ke ĝi estis muta”.

Ne bone instruite pri la lingvoj de bestoj, mi argumentis ke kuniklo eble ne krias laŭte kiel kokido.

„Ha, tute ne, ne parolu tion” respondis Franciska kun indigno pri mia nescio „ke kunikloj ne krias egale laŭte ol kokidoj. Ili havas eĉ tre pli fortan voĉon.”

La gratulon de sinjoro De Norpua Franciska akceptis kun la fiera senafekto, la ĝoja kaj – eĉ se nur momente – inteligenta mieno de artisto, al kiu oni parolas pri lia arto. Mia patrino antaŭ iom longe vizitigis al ŝi plurajn grandajn restoraciojn por ekzameni la kvaliton de ilia kuirado. Mi aŭdis tiuvespere kiel la plej renomajn ŝi nomis tavernoj kun la sama plezuro, kiel mi eksciis iam pri teatraj rolistoj, ke la rangoj de iliaj talentoj ne identas kun la rangoj de iliaj famoj. „La ambasadoro” al ŝi diris mia patrino „asertas ke nenie oni manĝas tiel bongustajn malvarman bovaĵon kaj sufleon, kiel viajn”. Franciska kun modesta mieno, kiu nur cedis antaŭ veraĵo, bonvole agnoskis tion, sen ke ŝin cetere imponis la ambasadora titolo; ŝi diris pri sinjoro De Norpua kun la afableco ŝuldata al homo, kiu ŝin rigardis arta kuiristo: „li estas bona maljunulo, kiel mi”. Ŝi ja provis okuli kaj vidi lin, kiam li eniris, sed, sciante ke mian patrinon indignigis kaŝa aŭskultado tra pordo aŭ ĉe fenestro kaj supozante ke ŝi sciiĝos pri ŝia gvatado per la aliaj servistoj aŭ per la pordistoj – ĉar Franciska ĉie vidis ĵaluzaĵojn kaj klaĉaĵojn, kiuj en ŝia imago same universale kaj perverse regis, kiel por aliaj personoj regas la intrigoj de jezuitoj aŭ de judoj – ŝi simple rigardis tra la fenestro de la kuirejo „por ne havi disputon kun la mastrino” kaj en la ekvidita ŝajno de sinjoro De Norpua ŝi „kvazaŭ rekonis sinjoron Legranden” pro lia „facilmovemo”, kvankam inter ili estis nenia komuna trajto.

— „Nu, entute” demandis mia patrino „kiel eblas ke neniu preparas gelatenon same bone kiel vi... kiam vi penas?”

— „Mi ne scias de kio tio deveniĝas” respondis Franciska, kiu kun la sufikso -iĝ en kelkaj okazoj procedis iom larĝanime.

Ŝi parolis laŭ la vero cetere, almenaŭ parte, kaj ŝi ne pli facile povis – aŭ deziris – malkaŝi la misteron, pro kiu ŝiaj gelatenaĵoj kaj kremoj tiom eminentis, ol fama elegantulino povus pri siaj tualetoj, ol fama kantistino pri sia voĉo. Iliaj komentoj ne tre klarigas la aferon; kaj same estis pri la receptoj de nia kuiristino.

— „Ili tro haste kuiras” ŝi respondis komente pri la grandaj restoracioj „kaj tro apartigas. Necesas ke la bovaĵo tute spongiĝas, kaj tiam ĝi sorbas la tutan sukon ĝisfunde. Tamen en unu el tiuj kafejoj ŝajnas al mi ke oni iom komprenis la aferojn de kuirado. Mi ne diras ke ili preparis tute same kiel mi gelatenon, sed ili faris tion bele malrapide, kaj en la sufleoj estis multe da kremo”.

— „Ĉu ĉe Henrio?” demandis mia patro, kiu aliĝis al la konversacio kaj tre ŝatis tiun restoracion ĉe la placo Gajon, en kiu li periode partoprenis kolegajn kunmanĝojn.

— „Ho ne!” respondis Franciska en milda tono, kiu duonvualis profundan malestimon, „mi parolis pri malgranda restoracio. Ĉe Henrio estas tre bone kompreneble, sed restoracio ĝi ne estas, plivere... supejo!”

— „Ĉu Veber?”

— „Ha ne, sinjoro, mi pensis pri bona restoracio. Veber en la Reĝa Strato ne estas restoracio, ĝi estas bierejo. Mi ne scias ĉu tio, kion ili donas estas dece prezentita. Mi memoras iel, ke tablotukojn ili ne havas, ili surtabligas tion rekte, kiel venas.”

— „Ĉu Siro?”

— Franciska ridetis: „Ho, tie ne tiom temas pri manĝaĵoj, estas precipe mondumaj sinjorinoj” (mondumo en la buŝo de Franciska signifis duonmondumon). „Vere, tio taŭgas por junuloj.”

Ni komencis kompreni, ke malgraŭ senofenda ŝajno Franciska estis rilate al famaj kuiristoj pli malkompata kolego, ol estus plej envia kaj vanta rolistino. Ni tamen sentis, ke ŝi havas ĝustan komprenon de sia arto kaj respekton de tradicioj, ĉar ŝi aldiris:

„Ne, mi parolas pri restoracio, en kie estis ŝajne bonaj kvazaŭhejme faritaj manĝaĵoj. Ĝi estas iel sufiĉe peza domo. Tie estis laboro! Ha ili rikoltis ja amason da dudekoj (Franciska ŝpareme kalkulis laŭ dudekoj, ne laŭ luidoroj, kiel disipuloj). La sinjorino bone konas tiun domon, tie dekstre sur la grandaj avenuoj, iom retirita de la strato...”

La restoracio, pri kiu ŝi parolis kun tia samtempe fiera kaj senafekta justeco estis – la Angla Kafejo61.

Kiam venis novjaro, mi unue faris familiajn komplimentajn vizitojn kun mia patrino, kiu por ŝparigi al mi laciĝon ilin unue planis – helpe de vojlinio desegnita de mia patro – laŭ ordo de kvartaloj prefere ol laŭ relativa grado de parenceco. Sed apenaŭ ni eniris la salonon de iom malproksima kuzino, kiu pro tio ricevis unuaecon ke ŝia domo male estis proksima al nia, mia patrino konsterniĝis vidante amikon de la plej ofendiĝema el miaj onkloj kun skatolo da konfititaj aŭ marcipanaj kaŝtanoj, kiu al la dirita onklo raportos ke la unuan viziton ni ne faris al li. La onklo certe ĉagreniĝos; al li ŝajnus memkompreneble, ke ni vojus de la kvartalo de la preĝejo Sankta-Magdalena ĝis la Botanika Ĝardeno, apud kiu li loĝis, poste haltonte apud Sankta-Aŭgusteno kaj reironte al la strato de la Medicina Lernejo.

Post la vizitoj – mia avino al ni domaĝigis tiun sindevigon al ŝi, ĉar ni en tiu tago ĉe ŝi vespermanĝos – mi hastis al la Elizeaj Kampoj kaj konfidis al nia kutima budistino – por ke ŝi transdonu ĝin al la homo, kiu plurfoje en ĉiu semajno komisie de familio Svan venis por mielkuko – leteron, kiun jam en la tago, en kiu mia amikino min tiom ĉagrenis, mi decidis sendi al ŝi okaze de novjaro, kaj en kiu mi diris, ke nia malnova amikeco kun la finiĝanta jaro forpasas, ke mi formetas miajn plendojn kaj disreviĝojn, kaj ke de la unua tago de januaro ni konstruos novan amikecon tiel solidan, ke nenio ĝin detruos, tiel mirindan ke – laŭ mia espero – Ĵilberta flate kaj akurate zorgos pri la konservo de ĝia harmonio, kaj ke ŝi min sufiĉe frue avertos, kiel ankaŭ mi promesas agi, se aperos ajna danĝero, kiu povos ĝin breĉi. Sur la revena vojo Franciska haltis kun mi ĉe angulo de la Reĝa Strato antaŭ surstrata vendotablo, de kiu ŝi elektis, kiel jarkomencan aĉetaĵon, fotografaĵojn de papo Pio la 9a62 kaj de Raspaj63, kaj de kiu miaflanke mi prenis portreton de La Berma. La ĉiuflankaj admiroj, kiujn ricevadis la aktorino, impresis kvazaŭ la sola vizaĝo, kiun ŝi havis por ilin respondi, ne sufiĉos, restos neŝanĝebla kaj malsolida, kiel la vesto de homo kiu alian ne havas, kaj en kiu ŝi povis elmontri nur etan falton super la supra lipo, alte arkajn brovojn, iujn aliajn, ĉiam samajn proprajn trajtojn, kiujn brulo aŭ bato facile povus difekti. Ĉi tiu vizaĝo cetere per si mem al mi ne ŝajnus bela, sed ĝi al mi sugestis, kaj sekve min emigis al kiso pro ĉiuj kisoj, kiujn ĝi devis elteni, kaj kiujn de la fundo de la albumo-karto ĝi siamaniere ankoraŭ logis per kokete dolĉa rigardo kaj arte naiva rideto. Ĉar La Berma probablege por multaj junaj viroj reale sentis la dezirojn, kiujn ŝi konfesis submaske de la rolo de Fedra, kaj ilin ĉiuj kondiĉoj, ankaŭ la prestiĝo de ŝia nomo kiu briligis ŝian belecon kaj daŭrigis ŝian junecon, igis ja facile kontentigeblaj. La vespero venis, mi haltis antaŭ afiŝkolono sur kiu estis anoncita la spektaĵo, kiun La Berma prezentos en la unua tago de januaro. Blovis malseka, milda vento. Ĉi tian veteron mi konis; mi sentis, mi antaŭtimis ke la novjara tago ne estas malsama disde aliaj, ke ĝi ne estas la unua en nova cirkonstancaro, en kiu mi povos kun ankoraŭ ne forbrulintaj ŝancoj denove ekkoni Ĵilbertan, kvazaŭ en freŝe kreita mondo, kvazaŭ pasintaĵoj ne estus, kvazaŭ dispolviĝus kune kun la antaŭsignoj, kiujn ili enhavus pri estonteco, la disreviĝoj, per kiuj ŝi trafis min iafoje: nova mondo, en kiu nenio restus el la antaŭa... krom unusolo: mia deziro, ke Ĵilberta amu min. Mi ekkomprenis, ke la fakto ke mia koro ĉirkaŭ si deziris renovigon de mondo, kiu ĝis tiam ne kontentigis ĝin, signifas ke ĝi – mia koro – ne ŝanĝiĝis, kaj mi konkludis ke nenia kaŭzo estis por ke la koro de Ĵilberta siaflanke ŝanĝiĝu; mi sentis, ke tiu nova amikeco estos daŭrigo de la sama, kiel ankaŭ mankis profundego disiganta antaŭan jaron de nova jaro, kiun la deziro, ĝin ne tuŝante, ĝin ne modifante, arbitre distingas per alia nomo. Kiom ajn ĉi tiun novan jaron mi dediĉos al Ĵilberta kaj – kiel oni super blindaj naturleĝoj almetas religion – kiom ajn mi provos al la novjara tago trudi la apartan imagon, kiun mi havis pri ĝi, mia strebo vanos; mi sentis, ke ĝi ne scias, ke ĝin oni nomas novjara tago, ke ĝi estas finiĝanta en krepusko laŭ ordinara maniero: en la milda vento blovanta preter la afiŝkolono mi rekonis, mi sentis, kiel la eterna, komuna substanco, la familiara malseko, la senkonscia fluemo de la malnovaj tagoj reaperis.

Mi rehejmiĝis. Mi estis ĵus travivinta la unuan de januaro de maljunuloj, kiuj en tiu tago diversas de junuloj ne per tio, ke ili ne plu ricevas gratifikon, sed per tio ke je novjaro ili ne plu kredas. Gratifikon mi ricevis, sed ne tiun kiun mi plezure akceptus, nome ne mesaĝon de Ĵilberta. Tamen mi ja ankoraŭ junis, ĉar mi sendis al ŝi leteron, per kiu – mi esperis – parolante pri la foraj revoj de mia inklino, mi kaŭzos en ŝi inklinon similan. La malĝojo de maljunuloj konsistas en tio, ke tian leteron ili ne penas eĉ skribi – ili scias ke ĝi ne efikos.

Kiam mi poste kuŝis en la lito, la strataj bruoj, kiuj en tiu festotaga vespero daŭris pli malfrue ol kutime, min tenis vigla. Mi pensis pri ĉiuj homoj, kiuj pasigos la finon de la nokto en plezuroj, pri la amanto, la grupo de diboĉuloj eble, kiu kredinde aliĝis al La Berma post la teatra prezento anoncita por tiu vespero. Mi ne povis iluziiĝi – kaj ne povis trankviligi la agiton, kiun ĉi tiu ideo dum tiu sendorma nokto en mi kaŭzis – pri tio ke La Berma eventuale ne pensas pri amo, ĉar la versoj, kiujn ŝi eldiris, kiujn ŝi longe studadis, al ŝi konstante memorigis ke ĝi estas dezirinda, kiel ŝi cetere bone sciis, ĉar ŝi vidigis la ĝenerale konatajn signojn de responda maltrankvilo – sed en formo nove intensa kaj neatendite dolĉa – al admirantaj spektantoj, kiuj ilin tamen jam spertis siaflanke. Mi reflamigis la estingitan kandelon kaj ankoraŭfoje rigardis ŝian vizaĝon. La penso, ke ĝin tiumomente probable karesis tiuj viroj, kiujn mi nevole fantaziis apud ŝi, ke ili ricevis de ŝi superhoman, nebulecan ĝojon, al mi kaŭzis angoron pli kruelan ol voluptan, ja nostalgion, kiu akriĝis pro la sono de korno, kian oni ĝin aŭdas ankaŭ en la mez-karesma nokto kaj ofte por aliaj festoj, kaj kiu – ĉar ĝi tiam sonas sen poezio – pli malgajas kiam ĝi venas de vulgara taverno, ol vespere funde de arbaro64. En tiu momento tio, kion mi bezonis, koncedinde ne estis mesaĝo de Ĵilberta. Homaj deziroj evoluante implikiĝas, kaj en la konfuzoj de la vivo, estas malofta okazo ke ia feliĉo alĝustiĝas al la deziro, kiu ĝin postulis.

Mi plu vizitis en hel-veteraj tagoj la Elizeajn Kampojn, trairante stratojn en kiuj elegantaj, rozkoloraj domoj – ĉar tiam estis modo de akvarelismaj eksponoj – staris en la fluo de pasema, malpeza ĉielo. Mi mensogus se mi pretendus, ke tiutempe la palacoj konstruitaj de Gabrielo65 al mi ŝajnis pli belaj, aŭ eĉ aliepokaj, ol ĉirkaŭaj domoj. Mi taksis laŭ stilo pli admirinda, mi supozis pli da antikveco eble ne en la Palaco de Industrio, sed ekzemple en la Palaco de Trokadero66. Tute mergite en malkvieta dormo mia adoleska animo envolvis la tutan kvartalon, tra kiu ĝi promenigis ĝin, en unukoloran sonĝon, kaj mi neniam imagis, ke konstruo de la 18a jarcento staras en la Reĝa Strato, kaj simile mirus se mi tiam ekscius ke la Pordo Sankta-Marteno kaj la Pordo Sankta-Denizo, ĉefverkoj el la tempo de Luizo la 14a, ne estas samepokaj kun la plej modernaj etaĝaj domoj de tiuj aĉaj kvartaloj. Nur unufoje mi longe haltis pro iu el la palacoj de Gabrielo – kaŭzo estis ke en la veninta nokto ĝiaj kolonoj, sensubstancigite de la luna lumo, ŝajnis eltonditaj el kartona plato kaj, min memorigante pri dekoro de la opereto ,Orfeo en Inferoj’67, unuafoje kaŭzis al mi impreson de beleco. Ĵilberta dume ne revenis al la Elizeaj Kampoj. Kaj mi ja bezonis renkontiĝon kun ŝi, ĉar mi ne memoris eĉ nur ŝian vizaĝon. Homoj esplore, angore, postuleme rigardas al la personoj, kiujn ili amas, ili atendas ke iu diro de ŝi aŭ li donos aŭ maldonos esperon pri morgaŭa rendevuo, kaj ĝis kiam tiu diro estos soninta, la alterna, preskaŭ samtempa imago pri la ricevota ĝojo aŭ malĝojo, ĉio ĉi kaŭzas fronte al la amato troan tremadon de la atento, kiu pri la persono sekve ne sukcesas konservi netan bildon. Eble ankaŭ la samtempa aktivo de ĉiuj sentumoj, kun sia penado por ekkoni per nura rigardo tion, kio la povon de rigardo transpasas, tro komplezas al la miloj da formoj, la tro multaj gustoj kaj moviĝoj de vivanto, kiujn kutime, se amo ne estas, oni frostigas. La kara modelo – male – sin movadas; pri ĝi oni ricevas ĉiam malbonajn kliŝojn. Mi vere malmemoris, kiel aspektis la trajtoj de Ĵilberta krom en la di-donacitaj momentoj, kiam ŝi disfaldis ilin por mi: mi memoris sole ŝian rideton. Revidi ĉi tiun kare amatan vizaĝon mi ne povis, kiom ajn mi streĉis la memoron, kaj mi incitiĝis, trovante en ĝi neutile definitivan, ekzaktan desegnon de la okulfrapaj vizaĝoj de la mastro de la ligno-ĉevala karuselo kaj de la vendistino de horde-bombonoj – simile iuj homoj, frapite de la morto de proksimulo, kiu al ili neniam aperas dumdorme, ekkoleras tial, ke ili ĉiam en siaj sonĝoj renkontas alfluon da malagrabluloj, kiujn koni en vigla stato jam estas tedo. Pro sia malkapablo bildigi al si la prifunebraton, ili preskaŭ kulpigas sin pri malpovo je sufero. Mi proksimis miaparte al la opinio, ke pro forgeso de la trajtoj de Ĵilberta mi forgesis ŝin mem, mi ŝin ne plu amas. Fine ŝi revenis por ludado preskaŭ en ĉiu tago, al mi prezentante novajn temojn de dezirado kaj de petado por la sekva tago, per tio kaŭzante ke mia inklino ĉiutage vere fariĝis inklino nova. Sed okazaĵo refoje kaj subite ŝanĝis la manieron, kiel en ĉiu posttagmezo ĉirkaŭ la dekkvara horo prezentiĝis la problemo de mia amo. Ĉu sinjoro Svan trovis la leteron, kiun mi skribis al lia filino, aŭ ĉu Ĵilberta konfidis al mi postlonge, por ke mi estu pli singarda, jam detempe ekzistantan situacion? Mi estis iuokaze al ŝi klariganta, kiom mi admiras ŝiajn gepatrojn, kaj tiam ŝi ekmienis nebule, sindetene, neparoleme, kiel kutime okazis kiam iu antaŭ ŝi menciis farendaĵojn, komisiojn aŭ vizitojn, kaj fine ŝi subite diris: „vidu, ili vin ne toleras!” kaj – elgliteme kiel ia marvirineto – ŝi eksplodigis ridon. Ofte sia rido malakorde kun ŝia parolo ŝajne priskribis en alia ebeno – simile al muziko – nevideblan surfacon. Sinjoro kaj sinjorino Svan ne petis de Ĵilberta, ke ŝi ĉesigu sian ludadon kun mi, sed ili pli ŝatus – ŝi supozis – ke ĝi entute ne komenciĝus. Ili rigardis al mia rilato kun ŝi per malfavoraj okuloj, ne opiniis ke mi estas morale rekomendinda homo, imagis, ke mia influo al ilia filino nepre estos malbona. La tipon de neskrupulema juna viro, al kiu laŭ la kredo de gesinjoroj Svan mi similis, mi imagis tia, ke li malestimas la gepatrojn de la amata knabino, al ili flatas kiam ili ĉeestas, sed ilin mokas kun ŝi, ŝin instigas al malobeo, kaj post ol li plene paras kun ŝi, ilin eĉ senigas je ŝiaj ĉeesto kaj vizitoj. Al tiaj sintenoj – kiuj neniam konsistigas la membildon de eĉ plej malnobla viro – kiel impete mia koro kontrastigis la sentojn, kiujn ĝi kovis rilate al Svan! – tiaj ardaj sentoj ili male estis, ke sen ia dubo se li divenus ilin, li pentus pro sia mistakso, ĝin konsiderante kvazaŭan juĝejan eraron. Ĉio, kion mi sentis rilate al li, mi aŭdacis priskribi en longa letero, kiun mi konfidis al Ĵilberta kun peto ke ŝi transdonu ĝin. Ŝi akceptis la komision. Ve, li vidis min eĉ pli granda mensogulo, ol mi supozis! Pri tiuj sentoj, kiujn mi komentis laŭ propra kredo tiel vereme laŭlonge de dekses paĝoj, li ja dubis! La letero skribita por li, same arda kaj sincera kiel la paroloj, kiujn mi diris antaŭ sinjoro De Norpua, same maltrafis sian celon. En la sekva tago Ĵilberta raportis, min unue kondukinte al konfida loko malantaŭ grupo de laŭroj, en mallarĝa aleo kie ni eksidis po sur seĝo, ke, legante la leteron kiun ŝi alportis, ŝia patro ŝultrumis: „ĉio ĉi nenion signifas, nur pruvas kiagrade mi pravas”. Pro mia scio pri miaj senpekaj intencoj, pri la bonvolo de mia animo, mi indignis, ke miaj paroloj ne ŝancelis eĉ iomete la eraron de Svan. Li ja eraris, pri tio mi ne dubis. Laŭ mia opinio mi priskribis iujn nepreterkoneblajn elementojn de miaj bonaj sentoj tiel ekzakte, ke, por ke laŭ ĉi tiu elementoj Svan ilin ne rekonstruis, ne venis al mi kun pardonpeto kaj konfeso pri sia trompiĝo, la vero nepre estis ke li mem tiujn noblajn sentojn neniam spertis, kaj sekve estis nekapabla ilin kompreni ĉe aliulo.

Eble Svan simple sciis, ke grandanimeco ofte estas interna masko, kiun memismaj sentoj ricevas, kiam ili ankoraŭ ne estas nomitaj, klasitaj. Li eble rekonis en la simpatio, kiun mi manifestis al li, simplan efikon – kaj entuziasman konfirmon – de mia amo al Ĵilberta, de kiu nepre – de ĝi, ne de mia konsekvenca respektego al li – poste gvidiĝos miaj agoj. Tian antaŭvidon mi ne komune havis kun li, ĉar al mi ne prosperis disigi mian amon de mia memo, ne prosperis ĝin asimili al la ĝenerala ideo de amado kaj enpense esplori kaj elteni ĝiajn sekvojn; mi senesperiĝis. Mi momente lasis Ĵilbertan, tial ke Franciska min vokis. Mi devis ŝin akompani al malgranda pavilono el verda latiso, iom simila al la eksaj akcizaj dometoj de Parizo, kaj en kiu de mallonga tempo estis instalita tio, kion oni nomas en anglio lavatory, kaj en Francio pro malbone informita anglismo-manio water-closets68. De la malsekaj, antikvaj muroj de la enirejo, en kiu mi staris atende al Franciska, disŝvebis malvarmeta odoro de fermita loko, kiu, min tuj senbalastigante je la zorgoj, kiujn naskis antaŭnelonge la diro de Svan raportita de Ĵilberta, min plenigis per plezuro de malsama speco ol la aliaj, kiuj la animon lasas ŝancelita, senpova por ilin konservi, por ilin posedi, male per plezuro firma, al kiu mi povis min apogi, delica, paca, plena je daŭra, neklarigebla, certa vero. Mi volis – kiel en similaj okazoj dum miaj promenoj sur la vojo de Germanto – prove esplori la ĉarmon de la min ĉirkaŭpreninta impreso, kaj resti senmova, analizante tiun malnovetan atmosferon, kiu sin proponis ne por ke mi ĝuu la plezuron, kiun ĝi donis nur kiel ekstran senton, sed por ke mi aliru la subkuŝan realon, kiun ĝi ne malvualis. Sed la gardisto de la loko, maljuna sinjorino kun dike ŝminkitaj vangoj kaj rufa falsa hararo, alparolis min. Franciska kredis, ke ŝi estas „tute bonorda en sia vivo”. Ŝia filino edziniĝis al iu, kiun Franciska titolis „juna viro de familio”, kaj do homo, kiun ŝi juĝis pli diversa de laboristo, ol Luizo de Sansimon distingus dukon de „viro el la feĉo de la popolo”. Sen ia dubo la gardisto, antaŭ ol ŝi havis ĉi tiun oficon, spertis iujn sortobatojn. Sed Franciska asertadis, ke ŝi estas markizino, laŭnome el la familio Sanfereol. Ĉi tiu markizino konsilis, ke mi ne restu en malvarma loko kaj al mi eĉ malfermis budon, dirante:

— „Ĉu vi ne eniros? ĉi tiu tute puras, por vi estos senpage”.

Ŝi eble tiel agis nur en sama intenco kiel la komizinoj de la dolĉaĵejo Guaŝ, kiam ni vizitis ĝin por mendo, kaj ili volis min regali per bombono el tiuj tenataj sub vitraj kloŝoj sur la vendotablo, kaj ĝin pro ordono de panjo mi devis kun domaĝo rifuzi; eble ankaŭ malpli senkulpe, kiel la maljuna florvendistino, ĉe kiu mia patrino provizigis la enhavon de siaj plantpotoj, kaj kiu al mi kutime donacis rozon subŝovante enamiĝintan rigardon. Kiel ajn, se la laŭsupoza markizino havis inklinon al junaj knaboj, al ili malfermante la pordon de iu el la kaverneskaj ŝtonkuboj, en kiuj viroj kaŭras kiel sfinksoj, ŝi per tia komplezo probable malmulte esperis ke ŝi devojigos iun el ili kaj pli multe serĉis la plezuron, kiun oni sentas kiam oni vane prodigas al tiuj, kiujn oni amas, ĉar mi ja vidis ĉiam ajn kompanie apud ŝi nur maljunan ĝardenogardiston.

Post momento mi adiaŭis la markizinon, foriris kun Franciska kaj ŝin forlasis por reiri al Ĵilberta. Mi tuj ekvidis ŝin sidanta sur seĝo malantaŭ grupo de laŭroj. Tie ŝi estis por ke ŝiaj amikinoj ŝin ne vidu: ili estis ludantaj kaŝludon. Mi aliris kaj eksidis apud ŝi. Ŝi surhavis platan bireton, kiu kovris la frunton ĝis proksime al la okuloj, al ŝi donante la saman desuban, reveman kaj perfidan rigardon, kiun mi rimarkis kiam mi unuafoje vidis ŝin en Kombreo. Mi demandis, ĉu estos eble ke mi rekte interparolos kun ŝia patro. Ĵilberta respondis, ke tion ŝi proponis al li, sed li juĝis ke ĝi ne utilos. „Nu, bone” ŝi aldiris „reprenu vian leteron. Ni devas reiri al la aliaj, ili ne trovis min.”

Se Svan tiam alvenus, antaŭ ol mi reprenis ĝin, reprenis tiun leteron pri kies sincereco li – tute absurde en miaj okuloj – ne lasis sin konvinki, li eble vidus ke li pravas. Ĉar proksimiĝante al Ĵilberta, kiu, retroklinite sur sia seĝo, proponis ke mi reprenu la leteron sed ĝin al mi ne etendis, mi sentis tian allogon al ŝia korpo, ke mi diris:

— „Nu, provu deteni ĝin de mi, ni vidu kiu el ni pli fortos.”

Ŝi kaŝis ĝin post sian dorson, mi provadis mankapti preter ŝia kolo, sublevante ŝiajn harplektojn, kiuj pendis sur la ŝultroj, ĉu tial ke ili ankoraŭ konvenis al ŝia aĝo, ĉu tial ke ŝia patrino volis ŝin ŝajnigi pli longe infana, por ke ŝi mem ŝajnu daŭre juna; ni luktis kun reciproke apogitaj korpoj. Mi penis altiri ŝin, ŝi rezistadis; ŝiaj vangoj, ardigite de la streĉo, fariĝis ruĝaj, rondaj kiel ĉerizoj, ŝi ridadis kiel se mi estus ŝin tiklanta; mi premis ŝin inter miaj gamboj kiel arbeton, kiun mi provus grimpi; kaj meze de la gimnastikaj movoj, kiujn mi plenumis, sen ke senteble pliiĝis la rapido de spirado, kiun al mi kaŭzis la muskola ekzerco kaj la varmiĝo pro la ludado, mi gutigis – kvazaŭ malmultajn ŝviterojn elpremitajn de la streĉo – mian volupton, al kiu mi ne havis tempon dediĉi atenton por ekkoni ĝian guston; sammomente mi kaptis la leteron. Tiam Ĵilberta afable diris:

— „Vidu, se vi deziras, ni luktos ankoraŭ iom.”

Ŝi eble malklare sentis, ke la ludo por mi havis alian celon, ol tiun kiun mi diris, sed ne povis rimarki ke mi atingis ĝin. Kaj mi, timante ke ŝi tion eksentis (kaj ia kuntira, deteniĝa moviĝo kvazaŭ pro ofendita pudoro kiun ŝi faris en la tuj sekva momento min kondukis al la dedukto ke mi ne malprave timis tion), akceptis pluan lukton por ke ŝi ne kredu ke mi havis tiun nuran celon, post kiu mi sole deziris trankvilan restadon apud ŝi.

Dum mi rehejmiĝis, mi ekvidis, mi subite memoris la ĝis tiam vualitan bildon, al kiu min proksimigis – ĝin tamen ne lasante plene vidi kaj rekoni – la preskaŭ fulg-odora malvarmeto de la latisa dometo. La bildo estis tiu de la malgranda ĉambro de mia praonklo Adolfo en Kombreo, kaj ĝi efektive elŝvebigis la saman malsekan odoron. Sed mi ne povis kompreni kaj mi prokrastis al iama venonta tempo la demandon, kial memorigo de tia nesignifa bildo al mi peris tian feliĉan senton. Dume al mi ŝajnis ke mi vere meritas la malestimon de sinjoro De Norpua: mi pli ŝatis super ĉiuj aliaj literaturistoj tiun, kiun li nomis nura flut-ludisto, kaj veran fervoron mi ricevis ne nenia grava ideo, sed de ŝim-odoro.

De kelka tempo en iuj familioj la nomo Elizeaj Kampoj, se hazarde ĝin diris vizitanto, kaŭzis ĉe patrinoj la saman misvolan mienon, kiun ili specife dediĉas al fama kuracisto, de kiu ili laŭaserte aŭdis tro da eraraj diagnozoj, kaj kiun ili sekve ne plu fidas; homoj raportis, ke la ĝardeno estas malbona por infanoj, ke ia nombro da gorĝinflamoj, morbiloj kaj eĉ pli abunde febroj venas de tie. Ne aŭdacante per klaraj vortoj dubi la amon de mia patrino, kiu plu irigis min tien, iuj el ŝiaj amikinoj tamen ve-parolis pri tio ke ŝi blinde agas.

Nervomalsanuloj eble estas spite al la kutima diro tiuj homoj, kiuj malplej atentas sin mem: ili ene de si sentas tiom da okazaĵoj, pri kiuj ili poste konstatas la vanecon de siaj timoj, ke ili rezulte ĉiujn ignoras. Ilia nervaro tiom ofte al ili kriis „helpon!” kvazaŭ pro forta malsano, dum la kaŭzo simple estis baldaŭa neĝado aŭ planita ŝanĝo de loĝejo, ke ili kutimiĝas al indiferento pri tiuj avertoj, simile al militanto, kiu en la agito de bataloj, ilin ankaŭ tiom malmulte atentas, ke li povas en mortoproksima stato daŭrigi plurajn tagojn ankoraŭ la vivmanieron de plene sana viro. Iun matenon, portante en mi la sistemon de miaj kutimaj korpaj perturboj, de kies konstanta interna cirkulo mi ĉiam deturnis mian spiriton kvazaŭ ili estus sangocirkulo, mi gaje kuris al la manĝoĉambro, en kiu miaj gepatroj jam sidis ĉe la tablo, kaj – pensinte laŭordinare ke sento de malvarmo eventuale signifas ne ke oni bezonas varmiĝon, sed ke oni ricevis riproĉadon, ke foresto de malsato eventuale signifas, ke hodiaŭ pluvos, ne ke oni sin detenu de manĝo – mi altabliĝis, kaj en la momento, kiam mi volis gluti la unuan maĉaĵon de bela ripaĵo, min haltigis naŭzo, duonsveno, kaj eka malsano febre respondis, kies signojn mia glacia indiferento ĝis tiam maskis kaj prokrastis, sed kiu obstine rifuzis manĝaĵon, kiun mi sekve ne povis preni. Tiam en la sama sekundo ekpenso pri tio, ke miaj gepatroj malpermesos eliron se ili vidos ke mi malsanas, al mi provizis – kiel deziro de pluvivo al vundito – sufiĉan forton por ke mi pene paŝu ĝis mia ĉambro, kie mi vidis ke mi havas 40-gradan febron69, kaj poste min pretigu por iro al la Elizeaj Kampoj. Tra la svenema, tralasema korpo, en kiu ĝi estis envolvita, mia animo ridete tuŝis, postulis la tiom dolĉan plezuron de kaptoluda partio kun Ĵilberta, kaj unu horon poste, apenaŭ staropova sed feliĉa, mi estis ankoraŭ sufiĉe fortika por ĝin ĝui.

Franciska post reveno hejmen klarigis, ke mi trafis malbonan farton, ke mi suferis pro varmumo kaj malvarmumo, kaj la tuj alvokata kuracisto deklaris ke pli bonas la severeco, la virulento de la febra krizo, kiu aliĝis al mia pulma kongesto kaj baldaŭ forbrulos kiel pajlo, ol pli insida kaj vualita formo de la malsano. Jam delonge mi okaze suferis pro sufokiĝoj kaj la kuracisto de la familio senatente al la malaprobo de mia avino, kiu antaŭfunebris mian morton pro alkoholismo, rekomendis krom kafeino, kiu estis preskribita por faciligo de la spiro, prenon de biero, ĉampano aŭ konjako, kiam ajn mi sentis proksimiĝon de krizo. Ĉi tiuj abortos – laŭ lia klarigo – en la eŭforio kaŭzita de alkoholo. Mi ofte devis, por ke la avino permesu ke mi ricevu ilin, ne kaŝi, sed preskaŭ elmontri mian staton de senspireco. Cetere, kiam mi sentis ĝian proksimiĝon, mi neniam certis pri ĝia venonta intenso, kaj mi sekve zorgis pro la malĝojo de mia avino, kiun mi pli multe domaĝis ol mia sufero. Sed samtempe mia korpo, ĉu tial ke ĝi tro malfortikis kaj la suferon ne povus sekretigi, ĉu tial ke ĝi timis ke pro nescio pri la baldaŭa krizo oni postulos de mi ajnan fortostreĉon, kiu por ĝi estus neebla aŭ danĝera, min premis al avertado de mia avino pri la misfarto kun ekzakteco, kiun mi laŭ la tempo troigis ĝis fiziologia skrupulo. Se mi sentis en mi malbonaŭguran simptomon, kiun mi antaŭe ne rimarkis, mia korpo tuj sentiĝis senhelpa, ĝis mi pri tio informis mian avinon. Se ŝi ŝajnigis, ke ŝi tion tute ne atentas, ĝi petis, ke mi insistu. Iujn fojojn mi tro insistis; kaj la amata vizaĝo, kiu ne plu tiom regis la esprimon de afekcioj, kiel en antaŭa tempo, vidigis kompatan mienon, iaspecan doloran tiriĝon. Tiam la spekto de ŝia ĉagreno turmentis mian koron. Kvazaŭ ĉi tiun ĉagrenon mi povus perkise forigi, kvazaŭ mia korvarmeco donus al mia avino saman ĝojon, kiel mia feliĉo, mi ĵetis min en ŝian brakumon. Ĉar miajn skrupulojn aliflanke forigis la scio, ke ŝi nun konas la sentatan misfarton, mia korpo ne kontraŭis tion, ke mi ŝin tuj trankviligis. Mi asertis, ke la misfarto estas facile eltenebla, ke ŝi ne devas rigardi min kompate, ke ŝi pozitive sciu ke mi feliĉas; mia korpo laŭ sia takso ricevis tiom da kompato, kiom ĝi meritas, kaj sub la kondiĉo ke ĉiuj sciu, ke ĝi havas doloron en la dekstra flanko, ĝi ne oponis al deklaro miaflanka, ke tio malbonaĵo ne estas, por mi ne baras la vojon al feliĉo – mia korpo pri filozofio ja ne pretendis, ĝi ne estis temo de ĝia kompetento. Mi suferis preskaŭ ĉiutage dum la tempo de resaniĝo tiajn sufokokrizojn. En iu vespero mia avino min lasinte sufiĉe sana, tre malfrue poste reeniris mian ĉambron kaj vidante ke mi pene spiras, ekkriis kun ŝanĝita mieno: „ho, je la ĉielo, kiel vi suferas!”. Ŝi tuj eliris, mi aŭdis la baton de la doma pordego kaj ŝi revenis postiome kun konjako, kiun ŝi aĉetis ie ĉar ĝi mankis en la domo. Mi baldaŭ sentis min pli feliĉa. La avino kun iom ruĝa vizaĝo ŝajnis embarasita kaj ŝiaj okuloj elmontris lacon kaj rezignemon.

— „Mi pli ŝate foriros, por ke vi ĝuu trankvile ĉi tiun pliboniĝon” ŝi diris, kaj abrupte eliris la ĉambron. Mi tamen kun ŝi interkisis, kaj mi sentis sur ŝiaj malvarmetaj vangoj humidon, pri kiu mi dubis, ĉu ĝin lasis la nokta aero, tra kiu ŝi ĵus iris. En la posta tago ŝi vizitis mian ĉambron nur vespere, tial ke dum la tago ŝi havis laŭraporte eksteran aferon. Mi taksis ke tio signas iom fortan indiferenton al mi, sed mi detenis min de riproĉo.

La sufokokrizoj persistis dum la kongesto, delonge finiĝinte, klarigon pri ili ne plu provizis, kaj miaj gepatroj venigis por ekzameno profesoron Kotar. Ne sufiĉas ke kuracisto vizitanta pro tia aperaĵo estas bone instruita. Li vidas simptomojn, kiuj povas aparteni al tri aŭ kvar diversaj malsanoj, kaj tio, kio decidas malgraŭ proksimume samaj ŝajnoj, kiun el ili li probable frontas, fine estas lia intuo, lia spontanea distingemo. Ĉi tiu mistera talento ne kundependas kun ia supereco en aliaj sferoj de inteligento, kaj homo cetere tre vulgara, ŝatanto de plej misa pentrarto, plej misa muziko, ne interesata pri intelektaj novaĵoj, povas ĝin tute bone havi. En mia sanstato tio, kio estis observebla, povis veni egale de nervaj spasmoj, de komenciĝanta tuberkulozo, de astmo, de spir-perturbo pro nutra veneniĝo kaj rena misfunkcio, de kronika bronk-inflamo aŭ de malsimpla situacio, en kiu pluraj el ĉi tiuj faktoroj miksiĝus. Se nervaj spasmoj – ilin devas trakti ignoro; se tuberkulozo – intensaj flegoj kaj abunda manĝo, kiu mise efikus al tia artrita stato kia estas astmo, kaj fariĝus danĝera en okazo de spir-perturbo pro nutra veneniĝo, kiu postulas dieton kiu siavice al tuberkulozulo malbone efikus. Sed Kotar hezitis tre mallonge kaj li preskribis aŭtoritate: „radikala, drasta laksigo, lakto dum pluraj tagoj, nur lakto, nenia viando, nenia alkoholo”. Mia patrino murmuris, ke mi tamen tre bezonas fortikigan manĝon, ke mi estas jam tro nervema, ke tiu dieto kaj ĉeval-doza laksigo min plene senfortigos. Mi vidis en la okuloj de Kotar – same maltrankvilaj kiel se li timus malfruiĝon por trajno – ĉu li eble nevole vidigis sian karakteran mildecon. Li provis memori, ĉu li zorgis pri malvarma vizaĝo, kiel homo, kiu ĉirkaŭrigardas por spegulo dubante ĉu li efektive nodis la kravaton. Ne sciante kaj provante por ĉia eventualo kompensi la forgeson, li respondis krude: „Mi ne kutimas je dufoja ripeto de preskribo. Donu al mi plumon. Precipe: lakto. Poste, kiam la krizoj kaj la sendormeco estos venkitaj, mi permesas densajn supojn, poste kaĉojn sed ĉiam kun lakto, ĉiam kun lakto. Ne konfuzu, mi diris kun lakto, ne lun-kakto, ĉar en la luno kaktoj ne estas!” (Liaj studentoj bone konis ĉi tiun kontraŭknalon, kiun li faris ĉiufoje en la malsanulejo kiam li preskribis al kor- aŭ hepat-malsanulo laktan dieton.) „Poste vi revenos iom post iom al normala viv-maniero. Sed ĉiam se tuso kaj sufokiĝoj rekomenciĝos – laksigo, intesta tralavo, kuŝado, lakto.” Li aŭskultis kun fermita vizaĝo kaj sen respondo la lastajn obĵetojn de mia patrino, kaj tial ke li foriris ne komplezinte klarigi la pravigon de tiu dieto, miaj gepatroj juĝis, ke ĝi ne kongruas kun mia malsano, neutile min malfortigos, kaj ili ne provigis ĝin al mi. Ili kompreneble penis kaŝi de la kuracisto sian malobeon kaj por tiu celo evitis ĉiujn lokojn kaj domojn, kie ili eble lin renkontus. Post ioma tempo mia sanstato malboniĝis, kaj ili decidis striktan obeon de la kotar-a preskribo; ene de tri tagoj gargaroj malaperis, mi ne plu tusis, mi bone spiris. Tiam ni komprenis, ke Kotar, juĝinte ke mi estis – laŭ lia posta diro – astma kaj precipe nerve malorda, distingis ke la tiam plej akuta kaŭzo de malsaneco estis veneniĝo, kaj ke drenante mian hepaton, lavante miajn renojn, li malkongestos al mi la bronkojn, rebonigos en mi spiradon, dormadon kaj korpan viglecon. Kaj ni komprenis ke tiu stultulo estas granda kuracisto. Mi finfine povis ellitiĝi. Sed la gepatroj nun priparolis la decidon, ke mi ne plu vizitos la Elizeajn Kampojn. Ili asertis, ke ĉion kaŭzis malsaniga trablovo; mi facile suspektis, ke tio estis preteksto por ke mi ne plu renkontiĝu kun fraŭlino Svan, kaj mi min devigis al konstanta ripetado de la nomo Ĵilberta, kiel la hejma lingvo, kiun venkitoj tenas viva por ne forgesi la patrolandon, kiun ili neniam revidos. Jen kaj jen mia patrino karesis al mi la frunton dirante:

— „Nu, ĉu nuntempaj junaj knaboj ne plu konfidas al sia patrino siajn suferojn?”

Ĉiutage Franciska al mi proksimiĝante diris:

— „La juna sinjoro havas konsternan mienon! Vi ne rigardis en spegulo, ĉu? Vizaĝon de mortinto!”

Verdire se mi suferus pro nura malvarmumo, Franciska komentus egale funebre. Ĉi tiun veadon kaŭzis ŝia socia klaso, pli ol mia sanstato. Mi ne distingis tiutempe, ĉu Franciska tiel pesimismis kun doloro aŭ kun kontento. Provizore mi konkludis, ke ĉi tiu sinteno estis socia kaj profesia.

Iun tagon je la horo de poŝta ricevo mia patrino lasis sur mia lito koverton. Mi ĝin ŝiris senatente, ĉar ĝi ne povis enteni la solan subskribon, kiu min feliĉigus, nome tiun de Ĵilberta, kun kiu mi ne rilatis krom ĉe la Elizeaj Kampoj. Sed malsupre de la paĝo, kiun markis arĝentkolora stampo figuranta kaskohavan kavaliron, sub kiu sinuis la devizo per viam rectam70, post teksto skribita per altaj literoj kaj en kiu frazoj ŝajnis substrekitaj simple tial ke la trastrekoj de t-literoj, kuŝante ne trae sed supre, almetis horizontalon sub la responda supra-linia vorto, mi ekvidis ĝuste la subskribon de Ĵilberta. Tamen pro la scio ke ĝi ne estas ebla en letero al mi, ĉi tiu ekvido ne akompanata de kredo ne ĝojigis min. Dum mallonge ĝi nur malrealigis ĉion, kio min ĉirkaŭis. Kun kapturna rapido ĉi tiu subskribo ludis enĉambran kaŝludon kun mia lito, mia kameno, mia muro. Mi vidis ke ĉio ŝanceliĝas, kiel homo kiu defalas de rajdata ĉevalo, kaj mi dubis, ĉu eble ekzistus vivo tute malsama ol tiu, kiun mi konas, kiu kun ĝi ne kongruus, sed estus vera kaj al mi subite sin vidigus, min plenigante per tiu hezito, kiun skulptistoj, bildigante la lastan juĝon, figuras en la sinteno de mortintoj releviĝantaj ĉe la sojlo de la transa mondo. La letero tekstis:

Kara amiko,
mi eksciis ke vi tre malsaniĝis kaj ne plu vizitas la Elizeajn Kampojn. Ankaŭ mi apenaŭ iras tien tial ke tre multaj vizitantoj malsaniĝis. Sed miaj amikinoj venas al mia hejmo en ĉiu lundo kaj en ĉiu vendredo por te-manĝeto. Mia patrino petas ke mi diru al vi ke ni havos grandan plezuron, se ankaŭ vi venos tuj kiam vi estos denove sana, kaj ni povos daŭrigi hejme niajn agrablajn babilojn de la Elizeaj Kampoj. Adiaŭ, kara amiko, mi esperas ke viaj gepatroj permesos ofte vian viziton en tiuj posttagmezoj. Akceptu miajn amikajn bondezirojn.
Ĵilberta.

Dum mi estis leganta ĉi tiujn frazojn, mia nervaro ricevis kun mirinda diligento la novaĵon, ke granda feliĉaĵo al mi okazas. Sed mia animo, alivorte mia memo kaj sume la ĉefa koncernata homo, tion ankoraŭ ne sciis. Feliĉo, feliĉo perata de Ĵilberta, estis temo pri kiu mi ĝis tiam konstante revis, temo tute pensa, estis – kiel diris Leonardo da Vinĉi pri pentrado – cosa mentale71: mensa afero. Paperfolion plenigitan de literoj la spirito ne tuj integrigas al si. Sed, la leteron finleginte, mi ĝin postpensis, ĝi fariĝis temo de revado, ankaŭ ĝi fariĝis mensa afero, kaj ĝi estis al mi jam tiel kara, ke ĝin fojon post fojo mi devis relegi kaj kisi. Tiam mi vere ekkonis mian feliĉon.

La vivo estas trasemita de ĉi tiaj mirakloj, kiujn enamiĝintoj povas ĉiam esperi. Povas esti ke la tiufojan miraklon arte aranĝis mia patrino, kiu – vidante ke de kelka tempo al mi mankis ĉia vivdeziro – eble petis de Ĵilberta ke ŝi sendu leteron, kiel en la tempo de miaj unuaj kontaktoj kun la maro, por agrabligi la plonĝadon, kiun mi malamis ĉar ĝi min senspirigis, ŝi kaŝe provizis mian naĝ-instruanton per mirindaj konko-skatoletoj kaj koralaj branĉoj, kiujn mi trovis – laŭ blinda kredo – mem sur la submara grundo. Tiel do pri ĉiuj okazoj, kiuj en la vivo kaj ĝiaj tre diversaj situacioj rilatas al amo, oni prefere ne provu ion kompreni, ĉar same en sia nefleksebleco kiel en sia neatenditeco, ili ŝajne obeas leĝojn magiajn prefere ol raciajn. Kiam plurmilionulo, kaj spite al tio ankaŭ ĉarma viro, forlasite de malriĉa kaj neplaĉa virino, kun kiu li kunvivis, provas en sia malespera situacio ĉiujn rimedojn, kiujn riĉeco disponigas, kaj ĉiujn peradojn iel haveblajn, kaj tamen ne sukcesas repaciĝi kun ŝi, li pliŝate antaŭ la nevenkebla obstino de la amatino supozu ke lin la sorto premas kaj destinas al morto pro kormalsano, ol cerbumu pri prudenta klarigo. Ĉi tiaj baroj, kontraŭ kiuj amantoj ofte batalas kaj kiujn ilia fantazio, spronate de sufero, vane volas travidi, konsistas iafoje en ajna karaktera trajto de la virino kiun ili ne sukcesas revenigi al si, en ŝia stulteco, en la influo kiun super ŝi havas, en la timoj kiun al ŝi sugestis homoj, kiujn la amanto ne konas, en la speco de plezuroj kiujn ŝi tiutempe atendas de la vivo, kaj tiujn plezurojn nek la amanto nek ties riĉeco povas havigi. Ĉiaokaze la amanto ne estas tiu, kiu facile ekkonos la specon de frontata baro, kiun la ruzo de la virino kaŝas kaj kiun lia propra prudento, nebulumite de amo, ne lasas lin ĝuste taksi. Ĝi similas al tiuj tumoroj, kiujn kuracisto fine venkas, sed kies devenon li ne scias diveni. Al ili simile ĉi tiuj baroj restas netravideblaj, kvankam ili estas portempaj. Sed ili bedaŭrinde daŭras pli longe ol ama sento. Kaj tial ke ĉi tiu sento estas egoisma, la eksa amanto ne provas poste ekscii, kial la malriĉa, ventkapa virino, kiun li amis iam, obstine rifuzis dum jaroj, ke li plu vivtenu ŝin.

Nu – la sama mistero, kiu multokaze al homaj okuloj ne lasas vidi la originon de katastrofoj, se pri amo temas, same ofte ĉirkaŭnebulas la abruptan alvenon de feliĉiga evento, kiel tiu, kiun al mi provizis la letero de Ĵilberta. Feliĉigaj ĉi tiaj eventoj almenaŭ ŝajnas, sed tre malofte tiaj ili vere estas, ĉar temas pri tiaspeca sento, ke ĉiu kontentigo kiun oni trovas por ĝi ordinare nur ŝovas la doloron al alia loko. Iafoje tamen sensufereco instaliĝas, kaj oni dum kelka tempo ricevas iluzion de resaniĝo.

En la okazo de tiu letero – subskribe de kiu Franciska rifuzis rekoni la nomon Ĵilberta tial ke la granda ornama ‚Ĵ’-litero ligita al nepunktita ‚i’ rezultigis ion similan al granda ‚A’, dum la lastan silabon tre longigis bukla parafo – se oni vere volas trovi racian klarigon por la ŝanĝo de animstato, kiun ĝi anoncis kaj pro kiu mi tiel ĝojis, oni eventuale supozu ke ĝin mi parte ŝuldis al okazo, kiun mi kredis male definitive fatala al la opinio de familio Svan pri mi. Nelonge antaŭe Bloĥ estis enveninta por vizito, dum ke profesoro Kotar, kiun oni denove venigis de kiam mi nutriĝis laŭ dieto konforma al lia preskribo, ankoraŭ estis en mia ĉambro. La medicina ekzameno estis finita, Kotar gaste pluigis la viziton, ĉar miaj gepatroj proponis ke li restu por la vespermanĝo, kaj oni enlasis Bloĥ-on. Dum ni ĉiuj parolis en komuna konversacio, Bloĥ rakontis, ke li aŭdis ke sinjorino Svan min tre ŝatas laŭ aserto de persono, kun kiu li vespermanĝis en la antaŭa tago, kaj kiu mem havas amikajn rilatojn kun sinjorino Svan, kaj mi volis respondi ke certe li eraras kaj klare sciigi – pro la sama skrupulo pro kiu mi same parolis al sinjoro De Norpua kaj pro timo ke sinjorino Svan min rigardos mensogulo – ke ŝin mi ne konas, ke mi kun ŝi neniam interparolis. Sed la eraron de Bloĥ mi ne kuraĝis korekti, komprenante, ke ĝi estas konscia eraro, kaj ke li elpensis diron, kiun sinjorino Svan reale ne povis diri, kun la celo ke ĉiuj kredu – al li en lia imago flate sed efektive malvere – ke li havis komunan vespermanĝon kun amikino de tiu sinjorino. La sekvo estis – kontraste al la okazo kun sinjoro De Norpua, kiu, eksciante ke mi ne konas kaj tre deziras ekkoni sinjorinon Svan, zorge sin detenis de mencio pri mi – ke Kotar, kiu estis ŝia kutima kuracisto, supozante laŭ tio, kion li audis de Bloĥ, ke ŝi bone konas min kaj min ŝatas, decidis ke kiam li renkontos ŝin, li diros ke mi estas bonkaraktera knabo al kiu li amikas, kio al mi neniel utilos sed al li estos societe briliga – pro tiuj du motivoj li parolis pri mi kun Odeta tuj kiam prezentiĝis okazo.

Tiam mi ekkonis tiun apartamenton, de kiu ĝis en la ŝtuparon ŝvebis la odoro de la parfumo, kiun kutime uzis sinjorino Svan, sed kiu pli bonodora ankoraŭ estis pro la dolore aparta ĉarmo, kiun elspiris la vivo de Ĵilberta. La nefleksebla domgardisto, denun bonvola eŭmenido72, kiam mi demandis ĉu mi rajtas ŝtupari supren, rutine signifis, per bonsorta mano levante sian kaskedon, ke li favore akceptas mian peton, Okazis ke la fenestrojn, kiuj antaŭe, vidate de ekstere, inter mi kaj trezoroj al mi ne destinitaj ekranis per brila, malfamiliara, supraĵa rigardo, kiu al mi ŝajnis la propra rigardo de familio Svan, nun en somera tempo, post tuta posttagmezo pasigita kompanie kun Ĵilberta mi malfermis mem enlase al iom da freŝa aero kaj eĉ de ili elkliniĝis apud ŝi se tiam estis la akcepto-tago de ŝia patrino, kaj spektis la alvenon de la gastoj, kiuj ofte, levante la rigardon kiam ili elkaleŝiĝis, salute svingis manon, kredante ke mi estas iu nevo de la mastrino. En tiuj momentoj harplekto de Ĵilberta tuŝis mian vangon. Ĝi ŝajnis al mi – pro la subtilo de sia natura kaj supernatura grajneco kaj la forto de siaj ornamaj volviĝoj – unika verko, por kiu oni plektis la razenon de paradizo. Por eĉ plej eta ekzemplero de ĝi mi elektus kiel relikvujon ĉielan herbarion. Sed ne esperante, ke mi havigos al mi aŭtentan eron de ĝi, mi revis pri fotografa bildo – por mi pli kara ol estus desegno de floretoj fare de Leonardo da Vinĉi! Por ricevi tian bildon mi humile petadis amikojn de gesinjoroj Svan kaj eĉ fotografistojn, kaj ĉio ĉi ne ricevigis al mi la petitan aferon, sed min por ĉiam rilatigis al tre tedaj homoj.

La gepatroj de Ĵilberta, kiuj tiom longatempe obstaklis, ke mi vizitu ŝin, kiam nun mi eniradis la malhelan antaŭsalonon, en kiu konstante ŝvebis – pli timinde kaj dezirinde ol iam estis la apero de la franca reĝo en Versajo – la ebleco renkontiĝi kun ili, kaj en kiu ofte, post ol mi karambolis ĉe grandegan vestpendigilon sepbranĉan kiel la biblia kandelingo de la templo, mi humile salutadis ĉambroserviston en longa griza jupo, sidantan sur ligna kofro, kiun en la ĉirkaŭa mallumo mi konfuzis kun sinjorino Svan – la gepatroj de Ĵilberta, se iu el ili ŝance pasis tie en la momento de mia alveno, kun neniel ĉagrena mieno min ridete salutis per manpremo kaj diris:

— „Kiel vi fartas?” (kiun ili ambaŭ elparolis kie' vi fartas kun apenaŭa sonigo de la ‚l’-sono, kion memkompreneble post reveno hejmen mi konstante kaj volupte strebis imiti.) „Ĉu Ĵilberta scias ke vi alvenis? Bone, do mi konfidas vin al ŝi.”

Plie la posttagmezaj te-manĝoj, al kiuj Ĵilberta invitadis siajn amikinojn kaj kiuj al mi tiom longe ŝajnis la plej alta, ne transpontebla baro inter ŝi kaj mi, iĝis nun okazoj de renkontiĝo, pri kiuj ŝi min sciigis per skribita mesaĝo – ĉar mi estis ankoraŭ iom nova konato – sur ĉiufoje malsama leterpapero. Iun fojon ĝi estis ornamita de reliefa, blua pudelo super humura frazo anglalingva finiĝanta per krisigno, alian fojon markita de ŝipa ankro, alian fojon de la duliteraĵo ‚G. S.’ strange streĉita en randa kvarangulo laŭ la tuta alto de la folio, aŭ ankaŭ de la nomo Ĵilberta jen oblikve skribita en angulo per orumitaj literoj kiuj imitis ŝian subskribon kaj finiĝis per simila ornama streko, sub malfermita, nigre presita ombrelo, jen monograme enfermita en formo de ĉina konusa ĉapelo, kiu enhavis ĉiujn literojn de ŝia nomo majusklaj kaj nedistingeble miksitaj. Fine ĉar la serio de diversaj leterpaperoj, kiujn Ĵilberta disponis, kiel ajn ampleksa, tamen ne estis senfina, mi ricevis post ia nombro da semajnoj tiun, kiu surhavis la saman devizon kiel la letero, kiun ŝi unuafoje sendis, nome la latinaĵon per viam rectam sub kaska kavaliro ene de medal-forma kadro el polurita arĝentumo. Kaj ĉiufoje la papero estis elektita en difinita tago laŭ mistera regulo, mi tiam imagis, sed pli verŝajne, mi nun opinias, tial ke ŝi provis memori pri tiuj paperoj, kiujn ŝi jam uzis en antaŭaj fojoj, tiel ke ŝi sendu la saman al iu korespondanto – almenaŭ al iu el la homoj, al kiuj ŝi volis etikete rilati – nur post plejeble longa intertempo. Pro la malsamaj horoj, en kiuj ili iris al lecionoj, iuj amikinoj invititaj de Ĵilberta por te-manĝo devis foriri ĝuste kiam aliaj alvenis, kaj mi jam en la ŝtuparejo aŭdis murmuron de voĉoj venanta de la antaŭsalono, kiu – kun la afekcio kiun al mi kaŭzis la impona ceremonio baldaŭ ĉeestota – subite rompis longe antaŭ ol mi atingis la etaĝan platformon la ankoraŭajn ligojn inter mi kaj mia antaŭa vivo, tiagrade ke mi forgesis depreni la koltukon malgraŭ la interna varmo, kaj atenti pri la horo por ke mi foriru sen malfruiĝo. Tiu ŝtuparo tute ligna, kiel oni faris ilin tiam en ludonataj domoj en stilo Henrio la 2a kiu tiom longe estis la idealo de Odeta sed kiun ŝi baldaŭ poste forkonfesis, surhavanta aviztabulon, kies similaĵo ne estis trovebla ĉe mia familio, kun jenaj vortoj: „estas malpermesite uzi la lifton por malsupreniro”, al mi ŝajnis objekto tiel prestiĝa, ke mi diris al miaj gepatroj, ke ĝi estas antikva ŝtuparo, kiun sinjoro Svan alportigis de malproksima loko. Mia zorgo pri verdireco estis tiel granda, ke mi senhezite asertus tion eĉ sciante ke ĝi malveras, ĉar sole tiel fariĝis eble, ke ili havu al la nobleco de la ŝtuparo de Svan saman respekton, kiel mi. Simile antaŭ malklerulo, kiu ne povas kompreni en kio konsistas la genio de granda kuracisto, oni opinias ke oni saĝe agas per prisilentado de tio ke li ne kapablas kuraci naz-kataron. Sed ĉar mi ne estis observema, ordinare ne sciis la nomon, la specon de la aferoj, kiujn mi renkontis, nur komprenis ke kiam ili proksimis al familio Svan ili nepre estis neordinaraj, al mi ne ŝajnis certe, ke, avertante miajn gepatrojn pri la arta valoro kaj malproksima deveno de la ŝtuparo, mi kulpis mensogon. Certa tio al mi ne ŝajnis, sed probabla ĝi ja fariĝis, kiam mi tre ruĝiĝis aŭdante ke mia patro min interrompas dirante: „mi konas tiujn domojn, mi vizitis unu el ili, ili ĉiuj intersimilas; Svan simple okupas plurajn etaĝojn; ili estis konstruitaj de Berlie73.” Li aldiris ke li volis iam lui loĝejon en iu el ili, sed pri la plano rezignis, juĝante ke ili ne estas oportunaj kaj ke la enirejo tro malhelas; tiel li diris; sed mi spontanee sentis, ke mia animo ŝuldas al la prestiĝo de familio Svan kaj al mia feliĉo la necesajn oferojn, kaj per subita rezoluto, spite al tio kion mi ĵus aŭdis, mi forbatis por ĉiam de mia vojo – kiel piulo ignoras la ‚Vivon de Jesuo’ de Ernesto Renan74 – la dissolvan penson, ke ilia apartamento estas ajna apartamento, en kiu ankaŭ ni povus loĝi.

En ĉiuj tiuj tagoj de vizito por la te-manĝo, de ŝtup' al ŝtupo suprenirante la ŝtuparon, jam senigite de propra penso kaj memoro, gvidate de nuraj vulgaraj refleksoj, mi atingis la sferon en kiu la parfumo de sinjorino Svan estis flarebla. Mi kvazaŭ jam vidis la ĉokolado-kukon, moŝte ĉirkaŭitan de cirklo de kekso-teleretoj kaj malgrandaj grizaj, damasko-motivaj buŝtukoj, necesaj laŭ la etiketo kaj propraj al la domo Svan. Sed ĉi tiu neŝanĝebla kaj regula tuto ŝajnis – kiel la necesa universo de Imanuelo Kant75 – dependa je iu plejalta libera decido. Ĉar kiam ni ĉiuj estis en la saloneto de Ĵilberta, la horon subite kontrolante, ŝi diris:

— „Hej do, la tagmanĝo delonge pasis, mi vespermanĝos nur je la dudeka, mi volonte nun mordos en ion, ĉu vi ne same sentas?”

Kaj ŝi alkondukis nin al la manĝoĉambro, loko malhela kiel azia templo pentrita de Rembranto, kaj en kiu monumenta kuko, same bonvola kaj familiara kiel ankaŭ impona, ŝajne tronis tie hazarde, en tiu ajna tago, por la okazo ke Ĵilberta fantazie dezirus ĝin senkronigi je la ĉokoladaj kreneloj, ruinigi ĝian brunan, krutan muron bakitan kiel bastionoj de la palaco de Dario76. Kaj plue, antaŭ ol ŝi komencis la ruinigon de la nineva bakaĵo, Ĵilberta ne konsideris nur sian malsaton, ŝi informiĝis ankaŭ pri mia, dum ŝi por mi eltiris el la frakasita monumento tutan lakitan pecon inkrustitan per skarlataj fruktoj laŭ la okcidentazia maniero. Ŝi demandis eĉ pri la kutima horo de vespermanĝo ĉe miaj gepatroj, kvazaŭ tion mi ankoraŭ scius, kvazaŭ la stranga mensa stato kiu regis en mi lasus lokon por sento de sateco aŭ apetito, por nocio pri la horo de vespermanĝo aŭ por bildo de mia familio en mia malplena memoro, en mia paralizita stomako. Ĉi tiu paralizo bedaŭrinde daŭris mallonge. Por la kukopecoj, kiujn mi manĝis nekonscie, venos tempo de necesa digesto. Sed tiu tempo ankoraŭ malproksimis. Intertempe Ĵilberta por mi preparis „mian teon”. Ĝin mi trinkis senĉese, senatente al tio ke unu taso da ĝi min maldormigis dum dudekkvar horoj. Tial mia patrino kutime diris: „estas ĉagrene, ĉi tiu knabo ĉiufoje revenas de domo Svan malsana”. Sed ĉu mi entute sciis, ke mi estas ĉe gesinjoroj Svan, kaj ke tio, kion mi trinkas, estas teo? Supoze ke mi scius, mi tamen ĝin trinkus, ĉar se mi momente retrovus prudenton por la nuno, tio al mi ne redonus memoron pri estinteco, aŭ prognozemon pri estonteco. Mia imago ne kapablis atingi la malproksiman tempon, kiam mi eble fantazios ke mi enlitiĝu kaj bezonos dormon.

La amikinoj de Ĵilberta ne estis ĉiuj trafitaj de tiu mensa konfuzo, kiu frostigas decidojn. Iuj teon ja rifuzis! Tiam Ĵilberta diris tiutempe tre popularan frazon:

— „Nu ŝajnas, ke kun la teo mi ne prosperos!”

Kaj por plie forigi la impreson de formaleco, ŝi dismovis la seĝojn ĉirkaŭ la tablo:

„Oni povus kredi, ke ni sidas en geedziga ceremonio; je la ĉielo, kiel stulta estas la servistaro!”

Ŝi mordetis ion, alflanke sidante sur seĝo kun krucaj kruroj, oblikve orientita rilate al la tablo. Ankaŭ – kvazaŭ ŝi disponus senliman kvanton da manĝaĵetoj sen ke ŝi por tio ricevis permeson de sia patrino, kiam sinjorino Svan, kiu kutime havis sian akcepto-tagon samtempe kun la te-manĝeto de Ĵilberta, post akompano de foriranto ĝis la dom-pordo, post mallonge kurete eniris, iafoje en blu-velura vesto, pli ofte en nigra-satena robo garnita de blankaj puntaĵoj, si diris kun mira mieno:

— „Ha, aspektas bongusta tio, kion vi manĝas, mi sentas apetiton, vidante ke vi diligente manĝas tiun kekson.”

— „Se tiel estas, panjo, ni alinvitas vin” respondis Ĵilberta.

— „Aĥ ne, karulineto, kiel opinius miaj vizitantoj? Ankoraŭ estas ĉi tie sinjorinoj Tromber, Kotar kaj Bontempo, vi scias ja ke kara sinjorino Bontempo faras iom longajn vizitojn kaj ŝi alvenis nur antaŭ momento.”

„Kion opinius ĉiuj ĉi bonaj homoj, se mi ne baldaŭ revenus? Se ne prezentiĝos novaj gastoj, mi revenos kaj babilos kun vi – tio estos multe pli amuza – kiam ili estos for. Mi opinias, ke mi meritas iom da posttrankvilo – mi akceptis kvardekkvin vizitantojn, kaj el kvardekkvin estis kvardekdu komentantoj pri la nova pentraĵo de Ĵeromo77! Venu do sole en iu venonta tago” ŝi alparolis min „kaj trinku vian teon kun Ĵilberta, ŝi preparos ĝin laŭ via preferata maniero, kiel vi ĝin prenas en via eta studejo78” ŝi aldonis, forirante al siaj vizitantoj, kvazaŭ tio, kion mi serĉis en tiu mistera mondo, estis io same familiara kiel mia kutima vivmaniero, ja simila al miaj kutimoj por te-trinkado, se teon mi entute trinkus... kaj rilate al studejo, mi dubis, ĉu ĝin mi havas aŭ ne. „Kiam vi venos? Ĉu morgaŭ? Ni preparos toastojn same bonajn kiel tiuj de Kolomben79. Ne venos? Vi estas impertinenta.” ŝi diris, ĉar de kiam ŝi tenis salonon, ŝi imitis la manieron de sinjorino Verduren, ŝian kokete ordoneman tonon. Pri toastoj mi estis cetere same senscia kiel pri Kolomben, kaj la lasta promeso pro tio ne fortigis mian vizitemon. Pli strange ŝajnos – ĉar nuntempe la vorton uzas ĉiuj, eble eĉ kombreanoj – ke mi ne komprenis tuj la aludon de sinjorino Svan, kiam mi aŭdis ŝian laŭdadon de mia maljuna nurs-o80. La anglan lingvon mi ne sciis, sed mi baldaŭ komprenis, ke la vorto celas Franciskan. Dum mi en la Elizeaj Kampoj timis, ke ŝi malbone impresos al homoj, mi eksciis de sinjorino Svan, ke ŝin kaj ŝian edzon simpatie inklinis al mi ĝuste ĉio, kion Ĵilberta raportis pri mia nurs-o. „Estas klare, ke ŝi estas por vi tiel sindona, ke ŝi estas tiel bona homo!” Mi tuj radikale ŝanĝis mian opinion pri Franciska – kromefike kaj inverse instruistino en pluvsurtuto kaj plumfasko ne plu ŝajnis al mi tre havinda. Fine mi komprenis el kelkaj aludoj de sinjorino Svan pri sinjorino Blaten, kiun ŝi taksis bonvola homo sed kies vizitojn ŝi malvolonte ricevis, ke interkoniĝo kun tiu ĉi persono ne estis afero tiel dezirinda kaj ne bonigus mian rilaton kun familio Svan.

Mi do komencis esplori kun respektaj kaj ĝojaj tremetoj de angoro la fe-landon, kiu de tiam neatendite malfermis al mi siajn antaŭe baritajn aleojn – tamen tion mi faris nur kiel amiko de Ĵilberta. La regno, en kiun oni akceptis min, estis mem parto de pli vasta kaj ankoraŭ pli mistera mondo, en kiu Svan kaj lia edzino vivis sian supernaturan vivon, kaj al kiu ili vojis – post bonveniga manpremo – kiam ili samtempe sed kontraŭdirekte trairis la antaŭsalonon. Sed mi baldaŭ eniris ankaŭ la plejsanktejon. Ekzemple Jilberta forestis, sinjoro aŭ sinjorino Svan estis hejme. Ili demandis, kiu sonorigis, kaj eksciante pri mia veno, ili dirigis, ke mi eniru kaj restu momente kun ili, ĉar ili deziris ke mi periĝu ĉe ilia filino en tia-tia maniero, por tiu aŭ tiu aranĝo. Mi memoris la tre kompletan, tre persvadan leteron, kiun mi antaŭ nelonge havigis al sinjoro Svan, kaj al kiu li ne penis nur respondi. Mi admiris, kiel prudento, rezono kaj koro estas senpovaj por efiki konvertiĝon, por forigi iun el la implikoj, kiujn la vivo poste – ne diveneblas, kiel tio prosperas al ĝi – tiel facile disnodas. Mia nova pozicio – amiko de Ĵilberta kun – laŭ ilia takso – bona influo al ŝi – de tiam ĝuigis al mi ŝatatecon similan al tiu de knabo kiu, samklasano de reĝido kaj ĉiam plej bona lernanto de la klaso, pro tiu hazarda cirkonstanco ricevus enir-permeson en la reĝan palacon kaj akcepton en la tron-salono; Svan kun senlima bonvolo, kvazaŭ li ne estus superŝutata de gloraj taskoj, min akceptis en sian bibliotekon, dum horo permesis, ke mi respondu per balbutoj, timaj silentoj interrompitaj de malkoheraj kuraĝ-impulsoj, al paroloj, de kiuj pro afekcio mi ne komprenis eĉ unu vorton; li elmontris al mi artaĵojn kaj librojn, kiujn li taksis interesaj al mi, kaj kiuj – mi ne dubis – laŭ beleco superis ĉiujn posedaĵojn de Luvro kaj de la Ŝtata Biblioteko, sed kiujn rigardi mi ne povis. En tiu momento lia butlero min ĝojigus se petus, ke mi donu al li mian poŝhorloĝon, mian kravatpinglon, miajn botojn, kaj ke mi subskribu hered-akton al li atribuan: laŭ la trafa popola esprimo, kies aŭtoro – same kiel statas pri plej famaj epopeoj – ne konatas, sed kiu simile al ili kaj spite al la teorio de Frideriĥo-Aŭgusto Volf81 iun aŭtoron certe havis (iun modestan, sagacan spritulon, kiajn oni renkontas en ĉiu jaro unufoje, kiuj eltrovas dirojn kiel ekzemple al vizaĝo alskribi nomon sed sian propran nomon ne sciigas) – mi ne sciis, kion mi estis faranta. Mi nur miris, kiam la vizito iom longis, pri la vanta senfrukteco, pri la foresto de ĉia feliĉa rezulto, al kiu kondukis la horoj travivitaj en tiu fea domo. Sed mian disreviĝon kaŭzis nek malsufiĉo de montritaj artaĵoj, nek la neebleco ke mia distrita rigardo haltu ĉe ili. Ĉar tio, kio al mi sentigis kia mirindaĵo estis restado en la kabineto de Svan ne estis la propra beleco de objektoj, ĝi prefere estis la sorbiĝo en tiuj objektoj – kiuj egale estus plej grandaj malbelaĵoj en la mondo – de la aparta, malgaja kaj volupta sento, kiun mi imagis tie dum multaj jaroj kaj kiu en ĝi ankoraŭ regis; simile la abundo de speguloj, arĝentaj brosoj, pentritaj kaj skulptitaj altaroj pri Sankta Antonio de Padovo faritaj de grandaj artistoj, amikoj de Svan, tute ne kontribuis al la sento de mia neindeco kaj de lia reĝa bonvolo, kiujn mi male ricevis kiam sinjorino Svan min momente akceptis en sian ĉambron, en kiu tri belaj, imponaj virinoj – ŝiaj unua, dua kaj tria ĉambristinoj – kun rideto preparis belegajn tualetojn, kaj al kiu – obee al la instrukcio dirita de kulota servisto, ke la sinjorino deziras paroli kun mi – mi iris laŭ la sinua vojo de koridoro defore parfumita de kostaj substancoj, kiuj konstante elspiris el la tualetejo siajn odorportajn elfluojn.

Post ol sinjorino Svan reiris al siaj vizitantoj, ni aŭdis ankoraŭ la sonojn de ŝiaj parolo kaj rido, ĉar eĉ antaŭ du homoj, kvazaŭ ŝi devus imponi al la tuto de la kunuloj, ŝi laŭtis, diris spritaĵojn, imitante tion, kion ŝi aŭdis tiom ofte de la mastrino de la malgranda tribo en la momentoj kiam ĉi tiu taskiĝis pri gvidado de la konversacio. Tial ke la parolturnoj, kiujn homoj antaŭnelonge kopiis de aliaj, estas ankaŭ tiuj, kiujn ili almenaŭ dum ioma tempo plej ŝate uzas, sinjorino Svan elektis jen esprimojn, kiujn ŝi aŭdis de altrangaj personoj, al ŝi de ŝia edzo vole-nevole konigitaj (de ili ŝi imitis la afekton forigi la determinilon antaŭ a-vorto de homnomo), jen pli vulgarajn frazojn (ekzemple „ĝi estas neniaĵo”, emblema diro de iu el ŝiaj amikinoj) kaj ŝi provadis uzi ilin en ĉiuj anekdotoj, kiujn ŝi laŭ kutimo gajnita en la malgranda tribo volonte rakontis. Ŝi poste ofte konkludis per: „mi tre ŝatas ĉi tiun anekdoton” aŭ „agnosku, ke ĝi estas bela anekdoto, ĉu ne?” – ĉi lastaj frazoj tra ŝia edzo venis de familio Germanto, kiun ŝi ne konis.

Sinjorino Svan ne plu estis en la manĝoĉambro, sed ŝia edzo, antaŭnelonge reveninte hejmen, siavice sursceniĝis antaŭ ni.

— „Ĉu vi scias, ĉu via patrino liberas, Ĵilberta?”

— „Ne, paĉjo, ŝi ankoraŭ estas kun vizitantoj.”

— „Ĉu ankoraŭ nun, je la 19a horo? Estas terure. Ŝi, kompatinda, certe lacegas. Estas skandale.” (En mia familio mi aŭdis konstante sonigon de la vorto skandale kun emfaza k-sono, sed gesinjoroj Svan diris s'andale mildigante ĝuste tiun sonon.)

„Konsideru: jam de la 14a horo!” li plu diris, sin turnante al mi. „Kaj Kamijo diris, ke inter la 16a kaj la 17a, venis dekduo da vizitantoj, ne mi eraras pri la dekduo, ŝajnas al mi ke li diris dekkvaro... ne dekduo... nu, bone, mi ne memoras. Kiam mi alvenis la domon mi ne atentis ke hodiaŭ estas ŝia akcepto-tago, kaj vidante ĉiujn veturilojn antaŭ la pordo mi kredis, ke oni festas geedziĝon ĉe iuj domanoj. Kaj dum momento mi poste sidis en la biblioteko, kaj – mi povus ĵuri – la sonorigoj ĉe la pordo ne ĉesis, tio estis kapdoloriga. Ĉu estas ankoraŭ multaj homoj kun ŝi?”

— „Ne, nur du vizitantoj.”

— „Ĉu vi scias, kiuj ili estas?”

— „Sinjorinoj Kotar kaj Bontempo.”

— „Ha, la edzino de la kabinetestro ĉe la ministrejo de publikaj konstruoj.”

— „Mi scias, ke ŝia edzo laboras en ia ministrejo, sed mi ne scias ĝuste, kion li faras tie” respondis Ĵilberta afektante infanan tonon.

— „Kiel do, stultulineto, vi parolas kiel dujarulo. Ĉu vi diris ‚laboras en ia ministrejo’? Li estas ja rekte kabinetestro, estro de la tuta domo, kaj eĉ, mi tute perdas la kapon, mi definitive estas same senpripensa kiel vi, li ne estas kabinetestro, li estas direktoro de la kabineto.”

— „Mi ne sciis tion. Do estas alta loko tiu direktoreco super kabineto, ĉu?” respondis Ĵilberta, kiu en ĉiu oportuna okazo sentigis sian indiferenton al temoj, kiuj ekscitis la vantecon de ŝiaj gepatroj – ŝi cetere povis ankaŭ pensi ke ŝi briligis ilian altan socian rilaton, ŝajnigante ke ŝi ne tre gravigas ĝin.

— „Kiel do vi demandas, ĉu alta?” ekkriis Svan, kiu, ol tiu modesteco pro kiu mi povus eble dubi, preferis pli klaran komprenigon. „Tio ja estas la unua rango sub la ministro! Tio estas eĉ pli grava ol ministreco, ĉar li faras ĉion. Li cetere estas laŭdire tre kapabla, eminenta viro, rimarkinda persono. Li havas oficiran rangon de la ordeno honora legio. Li estas ĉarma viro, kaj plie bela knabo.”

Lia edzino efektive kun li pariĝis spite al ĉiuj kontraŭoj ĉar li estis ĉarma persono. Li havis – tio povas esti sufiĉa tuto da raraj, delikataj ecoj – blondan, mildan barbon, belan vizaĝon, nazan voĉon, odoran spiron kaj unu vitran okulon.

— „Mi konfesas” li turnis sin al mi, „ke min tre amuzas tio, ke ĉi tiuj homoj sidas en la vicoj de la nuna registaro, ĉar ili estas familio Bontempo, alinome domo Bontempo-Ŝenu, tipaj homoj de la reakcia, bigota burĝaro kun mallarĝa menso. Via karmemora avo bone konis – almenaŭ laŭ nomo kaj vizaĝo – la avon Ŝenu, kiu al koŝeroj donadis nur dudek groŝojn gratifike kvankam li estis laŭ tiama vivnivelo riĉulo, kaj la baronon Breo-Ŝenu. La tuta bonhavo perdiĝis pro la kraŝo de la Ĝenerala Unio – vi estas tro juna, pri tio vi ne aŭdis – kaj nu, ili poste replenigis la monujon laŭpove kaj laŭtrove.”

— „Li onklas al juna knabino, kiu vizitadis saman kurson kiel mi, sed en pli malalta klaso, la fama Albertina. Ŝi certe iĝos tre fast, tre populara, sed dumtempe ŝi prefere ŝajnas stranga.”

— „Mia filino estas miriga: ŝi konas ĉiun homon.”

— „Ŝin mi ne konas. Mi nur vidis ŝin preterpasi. Oni alkrias de iu flanko: ‚Albertina’, de alia flanko: ‚Albertina!’. Sed sinjorinon Bontempo mi konas, kaj ankaŭ ŝin mi ne ŝatas.”

— „Vi tre malbone juĝas. Ŝi estas ĉarma, beleta, inteligenta. Ŝi estas eĉ sprita. Mi tuj iros al ŝi por saluto kaj por demando, ĉu ŝia edzo kredas ke milito baldaŭas kaj ĉu reĝo Teodozo estas fidinda ligano. Li sendube scias tion, ĉu ne, ĉar li estas pri tiaj aferoj ensekretigita.”

En antaŭa tempo de sia vivo Svan ne parolis tiamaniere; sed estas ofte vidata afero ankaŭ, ke naiva reĝidino, se ŝi forkuris kun ĉambristo kaj dek jarojn poste volas denove mondumi, sentas ke oni ne volonte vizitas ŝin kaj tiam spontanee parolas kiel maljuna tedulino: kiam oni mencias antaŭ ŝi popularan dukinon, ŝi nepre diras: „ŝi estis hieraŭ ĉe mi” aŭ alternative: „mi vivas ekster la socio”. Tial studado de moroj estas superflua: ilin oni facile prognozas el apliko de psiĥologiaj leĝoj.

La paro Svan havis ĝuste tiun saman mankon, kiel malmulte vizitataj homoj; veno, invito, nura afabla diro de iom grava homo por ili estis evento, kiun ili deziris publikigi. Se pro malbonŝanco gesinjoroj Verduren estis en Londono en tago de iom brila vespermanĝo ĉe Odeta, ili manovris iel por ke komuna amiko tion telegrame sciigu transen de la markolo. Eĉ leterojn, prestiĝajn telegramojn, kiujn Odeta ricevis, gesinjoroj Svan ne konservis private. Ili konigis ilin al geamikoj, transmanigis de homo al homo. La salono de gesinjoroj Svan per tio similis al la hoteloj de banurboj, en kiuj depeŝojn oni pinglas sur publika tabulo.

Aldone al tio homoj, kiuj ne nur konis la iaman Svan-on private, kiel mi, sed ankaŭ en la mondumo, en la sfero de la germanta familio, kie – krom al altaj moŝtoj kaj dukinoj – oni estis ekstreme postulema rilate al ĉarmo kaj sprito, kaj oni ekskludis eminentulojn, kiuj estis juĝataj tedaj aŭ vulgaraj, tiuj homoj povus miri pro la konstato, ke Svan pri siaj sociaj rilatoj ĉesis modeste paroli kaj plie ĉesis esti elektema, kiam li ligiĝis al novaj personoj. Ja, kiel sinjorino Bontempo, tiel ordinara, tiel mordema, ne incitegis lin? Kiel li povis aserti, ke ŝi estas agrabla homo? Memoro pri la germanta medio ŝajne devus deteni lin de tio – sed envere ĝi helpis. Certe estis trovebla ĉe familio Germanto – kontraste al plimulto de la mondumaj koterioj – eleganta, ja rafinita gusto, sed same trovebla ankaŭ snobeco, kaj ĉi lasta trajto kun si kuntiris eblecon de portempa ĉeso de la sana uzo de gusto. Se temis pri homo, kiu estis nenecesa al la koterio, pri ekzemple ministro pri fremdlandaj aferoj kaj iom solena respublikisto, aŭ pri tro parolema akademiano, la koteria gusto abunde klaĉigis pri li. Svan kompatis al sinjorino De Germanto, ke ŝi vespermanĝis en ambasadejo apud tiaj homoj, kaj, ol ili, oni senhezite pli ŝatis elegantulon, alivorte viron el la germanta sfero, eble sentaŭgulon, sed posedanton de la germanta spirito, homon el la sama klano. Sufiĉis se granda dukino aŭ princino el reĝa familio ofte sidis en vespermanĝoj de sinjorino De Germanto, kaj ŝi pasive fariĝis koteriano sen rajtigilo, sen posedo de ĝia spirito. Sed kun monduma naiveco, ŝin akceptante, oni elpensis ke ŝi agrablas, manke de tio, ke oni ŝin akceptus ĉar oni efektive trovus ŝin agrabla. Svan ofte savis sinjorinon De Germanto de embaraso, post ol iu moŝto foriris, dirante:

— „Ŝi estas fundamente bona virino, ŝi eĉ havas ian talenton por komiko. Nu, mi supozas ke ŝi ne studis la ‚Kritikon de Pura Racio’82 sed malagrabla ŝi certe ne estas.”

— „Mi plene konsentas” respondis la dukino De Germanto „kaj plie ŝi estas ankoraŭ timema, sed vi vidos poste, ke ŝi povas esti ĉarma.”

— „Ŝi estas multe malpli teda ol sinjorino Tianoma” (la edzino de la akademiano, kiu estis rimarkinda klerulino) „kiu el dudeko da verkoj citas kaj citas.”

— „Ili simple ne estas kompareblaj.”

Kapablon por diri tiajn frazojn, por ilin sincere diri, Svan gajnis en la salono de la dukino, kaj ĝin li konservis. Li nun uzis ĝin profite al la homoj, kiujn li akceptadis ĉe si. Li penis distingi en ili, ami en ili, la kvalitojn kiujn ĉiu homo aperigas se oni konsideras lin kun favora antaŭjuĝo, ne kun delikatula malestimo; li rimarkigis la bonajn trajtojn de sinjorino Bontempo, kiel antaŭe li agis por la princino De Parmo, kiu estus elpelita el la germanta medio, se ne ekzistus speciala enirpermeso por iuj altaj moŝtoj kaj se ankaŭ rilate al ili oni vere postulus spriton kaj ian gradon de ĉarmo. Legantoj cetere vidis en antaŭa parto, ke Svan volonte ŝanĝis sian monduman pozicion (kaj li nun simple faris tion en pli daŭrema maniero) kontraŭ alia, kiu en iuj cirkonstancoj estis al li pli dezirinda. Nur tiuj, kiuj ne scias disigi ene de aperaĵoj tion, kio unuavide ŝajnas nedisigebla, kredas ke la pozicio kaj la persono definitive unuas. Sama homo, konsiderata en sinsekvaj temperoj de sia vivo, frekventas en diversaj gradoj de la socia skalo mediojn, kiuj ne nepre estas pli kaj pli altaj; kaj ĉiufoje kiam en nova vivperiodo, li ligiĝas aŭ religiĝas al iu medio, sentas ke li estas tie dorlotata, li tute spontanee ekŝatas ĝin, en ĝi kreskigas homajn radikojn.

Kaj koncerne al la afero kun sinjorino Bontempo, mi volonte kredas, ke Svan, tiel insiste menciante ŝian nomon, kalkulis kaj ĝojis pri tio, ke miaj gepatroj aŭdos pri ŝiaj vizitoj al lia edzino. Verdire ĉe miaj gepatroj la nomoj de tiuj, kun kiuj sinjorino Svan iom post iom ekrilatis, kaŭzis scivolon prefere ol admiron. Aŭdante la nomon de sinjorino Tromber, mia patrino diris:

— „Ha! tio estas nova varbo kaj aliajn ĝi sekvigos.”

Kaj kvazaŭ la iom abruptan, rapidan kaj perfortan manieron, laŭ kiu sinjorino Svan gajnis siajn novajn rilatulojn, ŝi komparus al kolonia milito, mia patrino aldonis:

„Post ol la Tromber-oj subiĝis, najbaraj triboj baldaŭ kapitulacos.”

Kiam ŝi estis vidinta sinjorinon Svan en la urbo, ŝi post la reveno diris:

„Mi vidis sinjorinon Svan sur la vojo de militiro, ŝi probable estis atakonta la maseŝutojn, la cinhalojn aŭ la tromber-ojn.”

Kaj de ĉiuj personoj, kiujn mi vidis en tiu iom malunueca, arta medio, al kiu ili alvenis iom pene kaj plimulte de diversaj mondoj, kaj pri kiuj mi raportis, ŝi tuj divenis la devenon, kaj parolante pri ili kiel pri altakoste akiritaj trofeoj, ŝi diris:

„Reportita de razio kontraŭ la Tianomaj.”

Rilate al sinjorinon Kotar mia patro miris, ke sinjorino Svan taksis iel avantaĝe akcepti vizitojn de tiu maleleganta burĝino, kaj diris:

— „Malgraŭ la eminenta pozicio de ŝia edzo mi konfesas ke mi ne komprenas.”

Mia patrino male tre bone komprenis: ŝi sciis, ke mankus granda parto de la plezuro, kiun virino ricevas de enkondukiĝo en novan sferon, alian ol tiu en kiu ŝi pli frue vivis, se ŝi ne povus sciigi siajn antaŭajn konatojn pri la novaj, relative pli brilaj amikoj, per kiuj ŝi anstataŭigis ilin. Por ĉi tia sciigo necesas atestanto, kiun oni enkondukas en tiun novan, plezuran mondon, kiel zuman, flirteman insekton en floron, kiu poste laŭŝance dum siaj vizitoj dissemos – tiel oni almenaŭ esperas – la novaĵon, la sekretan ĝermon de envio kaj admiro. Sinjorino Kotar plene taŭgis por tiu rolo, ŝi estis el tiu aparta klaso de gastoj, kiun mia patrino, konservinte plurajn el la pens-kaj-dirmanieroj de sia patro, nomis la raportu-al-Spart-uloj83. Nu – krom pro alia kaŭzo kiu diskoniĝis nur multajn jarojn poste – sinjorino Svan, invitante tiun bonvolan, sindetenan, modestan amikinon, sentime enkondukis en sian hejmon, en siajn brilajn akcepto-tagojn, perfidanton aŭ konkurencanton. Ŝi sciis pri la grandega nombro da burĝaj petalaroj, kiujn povis, kiam ŝi estis ekipita per siaj plumfasko kaj kartujo, viziti ene de unu posttagmezo ĉi tiu agema labor-abelo. Ŝi sciis, kia estis ŝia disigo-povo, kaj, rezonante laŭ probablokalkulo, ŝi povis prognozi ke tre verŝajne tiu kaj tiu ano de la verdurena rondo ekscios jam en la dua sekva tago, ke la militestro de Parizo lasis sian nomkarton ĉe ŝi, aŭ ke sinjoro Verduren mem aŭdos rakonton pri tio, ke sinjoro Altoj De Presanji, prezidanto de la ĉevalkura konkurso, ŝin kaj ŝian edzon kunprenis al la akcepta festo de reĝo Teodozo; ŝi supozis, ke gesinjoroj Verduren aŭdos nur pri tiuj du prestiĝo-donaj eventoj, ĉar la apartaj okazoj, kiurimede homoj imagas kaj aspiras gloron ne multas pro la nepenemo de ilia spirito, kiu ne kapablas samtempe bildigi ĉiujn formojn, kiujn ĝi cetere laŭ ilia espero kaj en ĝenerala maniero ankaŭ necese ricevos por ili.

Sume sinjorino Svan prospere logis al sia salono nur homojn el tiu sfero, kiun oni nomis la oficiala mondo. Elegantaj virinoj ne vizitis ŝin. Ilin ne detenis la ĉeesto de respublikismaj gravuloj. En la epoko de mia infanaĝo la tuta konservisma socio estis monduma, kaj en altklasan salonon respublikisto ne estis dece akceptebla. La personoj, kiuj vivis en tiu medio, tiam iluzie pensis, ke la neebleco de invito por tielnomata oportunisto, kaj ankoraŭ pli klare por terura radikalulo, estis situacio, kiu ĉiam daŭros, kiel oleo-lampoj kaj ĉeval-tirataj omnibusoj. Sed simile al kalejdoskopo, kiu de temp' al tempo turniĝas, la socio vicon post vico ŝanĝas la aranĝon de elementoj, kiujn homoj kredis nemoveblaj, kaj per ili konstruas novan figuron. Antaŭ ol mi plenumis la unuan komunion84, bonmediaj sinjorinoj ŝokiĝis pro renkonto en salonoj de iuj elegantaj judinoj. Tia nova meto de la kalejdoskopo okazas pro tio, kion filozofo nomus ŝanĝo de kriterio. La juĝafero Drefus85 kaŭzis la sekvan ŝanĝon, en epoko iom posta al tiu, en kiu mi komencis miajn vizitojn ĉe sinjorino Svan, kaj la kalejdoskopo pliafoje rearanĝis siajn kolorajn rombetojn. Ĉio juda malaltiĝis, inkluzive de la judaj elegantulinoj, kaj obskuraj naciistoj anstataŭe altiĝis. Plej brila salono en Parizo fariĝis tiu de aŭstra, ekstreme katolika princo. Se anstataŭ la afero Drefus okazus milito kontraŭ Germanio, la turniĝo de la kalejdoskopo estus alidirekta. Judoj, mirigante ĉiujn homojn per elmontro de sia patriamo, konservus sian situacion kaj neniu konsentus viziti aŭ eĉ konfesus ke li vizitis iam la aŭstran princon. Malgraŭ tiuj ekzemploj ĉiufoje kiam la socio estas dum ioma tempo frostita, tiuj, kiuj en ĝi prosperas, fantazias ke ŝanĝoj neniam plu okazos, same kiel, vidinte la instalon de telefonio, ili je la sukceso de aeroplano ne kredas. Kaj dume la gazetaj filozofoj akre kritikas la pasintan tempon, ne nur la amuzojn kaj plezurojn, kiuj tiam estis ŝatataj, kaj kiuj al ili ŝajnas kulmino de dekadenco, sed eĉ la verkojn de artistoj kaj filozofoj, kiuj en iliaj okuloj neniel plu validas, kvazaŭ ili strikte dependus je la sinsekvaj statoj de monduma frivoleco. Ĉiun fojon la sola stabila elemento estas ke ŝajne, laŭraporte „io ŝanĝiĝis en Francio”. Kiam mi vizitadis sinjorinon Svan, la afero Drefus ankoraŭ ne ŝancelis la landon, kaj iuj grandaj judaj familioj estis tre potencaj. Neniu pli potencis ol sinjoro Rufus Israels, kies edzino, sinjorino Israels, onklinis al Ŝarlo Svan. Ŝi ne havis siaparte amikajn rilatojn same altklasajn, kiel la nevo, kiu siaflanke ŝin ne ŝatis kaj sekve neniam tre frekventis ŝin, kvankam li tre verŝajne estis ŝia heredonto. Sed ŝi estis la sola parenco de Svan, kiu sciis pri lia monduma pozicio, la aliaj parencoj ĉiam restis ĉirilate same nesciaj, kiel mia familio longatempe estis. Kiam ene de familio unu ano atingas lokon en la alta klaso de la socio – kion al li ŝajnas senprecedenca afero sed post deko da jaroj iĝas en alia maniero kaj pro aliaj kaŭzoj videbla plenumo de aliaj junaj viroj kun kiuj li edukiĝis – li ĉirkaŭiĝas de ombra zono, de ia nekonata lando tre klare videbla de tiuj, kiuj en ĝi restas, sed nokta kaj sensubstanca por tiuj, kiuj ĝin neniam eniras, kaj, apude vivante, ĝian proksiman ekziston ne suspektas. Ĉar neniu novaĵagentejo informis la kuzinojn de Svan pri la homoj, kun kiuj li amikis, oni (antaŭ lia katastrofa edziĝo kompreneble) kun ironie kompataj ridetoj rakontis okaze de familiaj manĝoj, ke tiu aŭ tiu familiano kompleze dediĉis la dimanĉan tempon al vizito ĉe la kuzo Ŝarlo, kiun – kredante ke li malriĉas kaj iom envias la ceteran familion – oni humure, vortludante per titolo de romano de Honoreo De Balzak, kromnomis kuzo Bet86. Sinjorino Israels male tre precize sciis, kiuj estis la homoj, kiuj al Svan senrezerve donis amikecon, kiun ŝi ĵaluzis. La familio de ŝia edzo, kiu estis proksimume en sama situacio kiel familio Rotŝild87, de pluraj generacioj agis kiel afer-agento de la familio De Orleano88. Sinjorino Israels estis ege riĉa, havis grandan influ-povon, kaj tiun povon ŝi uzis por ke neniu el la homoj, kiujn ŝi konis, akceptu Odetan. Unu sola kaŝe malobeis: la grafino De Marsant. Malbonsorte iun tagon, kiam Odeta faris viziton al sinjorino De Marsant, sinjorino Israels eniris preskaŭ tuj poste. Sinjorino De Marsant sidis kvazaŭ sur dornoj. Kun la malkuraĝo de homo, kiu tamen povus agi laŭ sia plaĉo, ŝi neniam alparolis Odetan, kiu de tio ne ricevis insstigon por daŭrigi esploradon de mondo, kiu cetere ne estis tiu, en kiu ŝi volonte enkondukiĝus. Fronte al tiu ignoro deflanke de la kvartalo Sanĝermano Odeta plu estis malklera duonmondumanino, tute ne simila al la burĝoj fervoraj pri genealogiaj subtilaĵoj, kiuj per legado de malnovaj memorlibroj kompensas sian aspiron al nobelaj interrilatoj, kiujn ili ne havas en la reala vivo. Kaj Svan siaparte probable plu estis la amanto, al kiu ĉiuj ĉi apartaĵoj de eksa amatino ŝajnas agrablaj aŭ senkonsekvencaj, ĉar ofte mi aŭdis ke lia edzino eldiras mondumajn herezojn, sen ke – pro daŭra inklino, pro manko de estimo aŭ pro pigro eduki ŝin – li provis korekti ŝian eraron. Tiu lia sinteno estis eble ankaŭ alia ekzemplo de lia senafekta sinteno, kiu nin dum jaroj erarigis en Kombreo, kaj pro kiu nun, dum li plu konis almenaŭ siaflanke tre brilajn homojn, li ne volis ke en konversacioj en la salono de sia edzino iu ŝajne rigardu ilin gravaj. Gravaj ili cetere tiam ne estis por Svan – draste malpli ol antaŭe – ĉar la pezocentro de lia vivo delokiĝis. Nu, kiel ajn, la nescio de Odeta pri mondumo estis tiel granda, ke se la nomo de la princino De Germanto aperis en konversacio post tiu de la samnoma dukino, ŝia kuzino: „ha! ĉi tiuj estas princoj, ili do gajnis pli altan gradon” Odeta komentis. Se iu diris „la princo” parolante pri la duko De Ŝartro89, ŝi korektis: „la duko! Li estas duko De Ŝartro, ne princo”. Se temis pri la duko De Orleano90, filo de la grafo De Parizo: „kurioze, la filo pli altas ol la patro”, aldirante laŭ sia kutima anglismemo: „estas konfuze kun ĉiuj ĉi roiltiz91”. Kaj al iu, kiu demandis ŝin pri la devena provinco de familio Germanto, ŝi respondis: „Eno”92.

Svan verdire estis blinda en ĉio rilata al Odeta, ne nur antaŭ tiaj mankoj en ŝia edukiĝo, sed same antaŭ la malvasto de ŝia inteligento. Pli okulfrape – ĉiufoje kiam Odeta rakontis ian stultaĵon, Svan aŭskultis ŝin kun komplezo, kun gajo, kun preskaŭa admiro, en kiu probable lin influis postmemoroj de volupto; dum male en sama konversacio liajn subtilajn kaj eĉ profundajn dirojn Odeta aŭskultis kutime sen interesiĝo, rapide, senpacience kaj ilin iafoje ŝi severe kontraŭis. El tio oni povas indukti, ke tia servuto de eliteco sub vulgareco estas kutima regulo de nemalmultaj paroj, precipe konsiderante la inversan okazon de tiom da eminentaj inoj, kiuj cedas antaŭ la ĉarmo de krudulo, aganta kiel senkompata cenzuranto de iliaj plej delikataj diroj, dum ili aplaŭdas – kun la senlima indulgo naskita de enamiĝo – liajn plej aĉajn bufonaĵojn. Sed se reveni al la kaŭzoj, kial Odeta tiuepoke ne sukcesis ensociiĝi en la kvartalo Sanĝermano, estas dirinde, ke la lastan turniĝon de la monduma kalejdoskopo impulsis serio de skandaloj. Inoj, kiujn oni vizitis kun plena konfido, montriĝis hetajroj, spionoj de Anglio. Oni de tiam volis postuli de homoj – tiel almenaŭ oni asertis – ke ili estu antaŭ ĉio konformaj, sensurprizaj... Odeta estis ĝuste la tipo de ĉio, kion oni ĵus malagnoskis, kaj cetere tuj reagnoskos (ĉar homoj ne aliiĝas ene de unu tago, kaj tial serĉas en nova kondiĉaro daŭrigon de la antaŭa stato, sed sub masko de malsama formo kiu faciligas iluzion, faciligas kredon ke ĝi ne plu estas la antaŭkriza socio). Nu, al la kompromititaj inoj de tiu eksa socio Odeta tro similis. Mondumanoj estas tre miopaj homoj: en sama momento kiam ili rompas ĉian ligon kun judaj virinoj, kiujn ili konas, pripensante, kiel ili kompensos la mankon, ili ekvidas, kvazaŭ alpelatan de nokta ŝtormo, novan virinon, kiu ankaŭ judas; sed dank' al sia noveco ŝi ne rilatas en iliaj okuloj, kiel la antaŭaj, al tio, kion ili kredas malaminda. Ŝi ne postulas, ke oni respektu ŝian dion. Oni ŝin akceptas. Kontraŭjudismo ankoraŭ ne regis en la epoko, kiam mi komencis viziti sinjorinon Svan. Sed ŝi similis al tio, kion oni tiutempe volis eviti.

Siaparte Svan ofte vizitis iujn el siaj amikoj de antaŭa tempo kaj sekve senescepte de la plej alta socia klaso. Tamen, kiam li parolis pri la homoj, kiujn li antaŭ nelonge vidis, mi rimarkis ke inter tiuj, kiujn li konis en la antaŭa tempo, lian elekton gvidis la sama parte artista parte historiista gusto, kiu lin inspiris kiel amatoro pri belartoj. Kaj rimarkante, ke la objekto de lia intereso ofte estis tiu aŭ tiu ekse fama alta sinjorino, ĉar siatempe ŝi estis amatino de Franco List aŭ ke romano de Honoreo De Balzak estis dediĉita al iu ŝia avino – same kiel desegnaĵon li aĉetis tial ke ĝin priskribis Ŝatobrian – mi eksuspektis, ke mia familio en Kombreo ŝanĝis sian eraran kredon, ke Svan estas burĝo senrilata al la mondumo, kontraŭ alia erara kredo, ke li estas unu el la pintaj elegantuloj de Parizo. Amikeco kun la grafo De Parizo ne multe valoras. Kiom da tiaj amikoj de alta moŝto estas, kiuj ne povas eniri iom konfidencan salonon? Moŝtoj scias, ke moŝtoj ili estas, ili ne snobas homojn kaj ili rigardas sin mem tiel pli altaj ol aligentuloj, ke nobeloj kaj burĝoj en iliaj okuloj estas – en la suba mondo – preskaŭ samnivelaj.

Svan ne kontentiĝis per tio, ke li serĉis en la socio, kia ĝi estas, aparte atentante la nomojn, kiujn historio en ĝi enskribis kaj kiuj ankoraŭ en ĝi estas legeblaj, simplan plezuron de klerulo kaj artisto, li ŝatis ankaŭ la vulgaretan amuzon konsistantan en tio, ke li faris sociajn buntaĵojn, arigante diversajn elementojn, grupigante personojn de tie kaj tie elpikitajn. Tiuj eksperimentoj de – laŭ la takso de Svan – amuza sociologio ne ricevis de la amikinoj de lia edzino – almenaŭ en konstanta maniero – egalan akcepton.

— „Mia intenco estas kuna invito de gesinjoroj Kotar kaj de la dukino De Vendomo” li ride diris al sinjorino Bontempo kun la frandema mieno de delikata manĝemulo, kiu planas kaj vere provos vicigon de kariofilo per akra kapsiketo en difinita saŭco.

Tiu plano, kiu ŝajnis efektive plaĉa – laŭ la malnova senco de la vorto: agrabla – al gesinjoroj Kotar, estis ĝuste io, kio incitis sinjorinon Bontempo. Ŝi estis antaŭ nelonge prezentita de gesinjoroj Svan al la dukino De Vendomo, kaj tion ŝi taksis egale agrabla kaj memkomprenebla. Pavumado pri tio antaŭ gesinjoroj Kotar per la rilata rakonto estis probable la plej gustuminda parto de ŝia plezuro. Sed simile al novaj ricevintoj de ordeno, kiuj tuj post la promocio volas ke la plua disdonado de alpingeblaj insignoj ĉesu, sinjorino Bontempo deziris, ke post ŝi neniu alia el ŝia medio estu prezentita al la dukino. Ŝi enkore malbenis la perversan inklinon de Svan, kiu por la realigo de fia artista fantazio subite faligis la tutan brilan polvon, kiun ŝi ŝutis en la okulojn de gesinjoroj Kotar, kiam ŝi rakontis al ili pri la dukino De Vendomo. Kiel ŝi poste aŭdacos anonci al sia edzo, ke la profesoro kaj lia edzino siavice ĝuos tiun plezuron, kiun ŝi antaŭe prezentis al li kiel ekskluzivan? Se nur gesinjoroj Kotar iel scius, ke ili ne estas invititaj serioze sed blage! Verdire gesinjoroj Bontempo estis invititaj kun la sama intenco, sed Svan, pruntante de la nobelaj manieroj la ĉiaman sedukismon, laŭ kiu al ĉiu el du ajnaj virinoj oni kredigas ke nur ŝi estas sincere amata, parolis al sinjorino Bontempo pri la dukino De Vendomo kiel pri persono, kun kiu ŝi vespermanĝos kiel plene konvena samtablano.

— „Jes ni volas inviti la dukinon samtempe kun gesinjoroj Kotar” diris kelkajn semajnojn poste sinjorino Svan, „mia edzo kredas, ke ĉi tiu kunokazo rezultigos ion amuzan.”

Konstateble ŝi konservis de la eta grupo iujn kutimojn de sinjorino Verduren, kiel ekzemple tre laŭta parolado por ke ĉiuj rondanoj ŝin aŭdu, sed ŝi uzadis aliflanke vortumojn – interalie kunokazo – ŝatataj en la germanta medio, de kiu ŝi malproksime kaj nekonscie ricevis – kiel maro de la luno – la gravitan influon, sen ke ŝi videble al ĝi proksimiĝis.

— „Jes, gesinjoroj Kotar kun la dukino De Vendomo – ĉu vi ne trovas la ideon amuza?” demandis sinjoro Svan.

— „Mi antaŭvidas, ke la aranĝo misfunkcios, ke vi de ĝi ricevos nur malagrablon – vi bruligos al vi la lipharojn” respondis sinjorino Kotar kun kolero.

Ŝi kun sia edzo kaj ankaŭ la princo De Agriĝento estis cetere kuninvititaj al tiu vespermanĝo, pri kiu sinjorinoj Bontempo kaj Kotar rakontis malsame laŭ la personoj, al kiuj ili parolis. Al iuj sinjorino Bontempo siaflanke, sinjorino Kotar aliflanke nebulige diris, kiam ili demandis pri aliaj gastoj:

— „Ĉeestis nur la princo De Agriĝento, estis tre private”.

Sed aliaj eventuale estis pli bone informitaj. Iu foje diris eĉ al sinjoro Kotar:

— „Sed ĉu ne ĉeestis ankaŭ gesinjoroj Bontempo?”

— „Ĉeestis – mi estis forgesinta” respondis, ruĝiĝante, sinjoro Kotar al la ĝena demandanto, kiun li de tiam asignis al la fako de insidemaj parolantoj.

Por ĉi tiaj personoj gesinjoroj Kotar kaj Bontempo elektis ĉiu siaflanke, sen interkonsiliĝo, version de la rakonto kies kanvaso estis sama kaj en kiu sole la lokoj de iliaj nomoj estis interŝanĝitaj. Sinjoro Kotar diris:

„Nu, estis nur la gemastroj, la gedukoj De Vendomo...” (kun memkontenta rideto) „... mi kaj sinjorino Kotar, kaj – nu, la diablo scias kial, ĉar ili tute ne konvenis por la afero – gesinjoroj Bontempo”.

Sinjorino Bontempo diradis ĝuste la saman liston, krom tio ke la homoj menciitaj kun kontenta emfazo inter la dukino De Vendomo kaj la princo De Agriĝento estis la paro Bontempo, kaj la balastuloj, kiujn ŝi menciis en lasta loko kiel meminvititoj kaj kiuj malbone figuris, estis gesinjoroj Kotar.

De siaj dumtagaj vizitoj Svan ofte revenis mallonge antaŭ la vespermanĝo. En tiu horo, la 18a, en kiu en antaŭa tempo li sentis sin tre malfeliĉa, li nun ne multe zorgis pri la faroj de Odeta, ne plu maltrankvilis ĉar ŝi estis akceptanta homojn en la hejmo aŭ estis elirinta. Li memoris iafoje ke li antaŭ pluraj jaroj provis legi tra la koverto leteron de Odeta al sinjoro De Forŝevilo. Sed tiu memoraĵo estis al li malagrabla, kaj prefere ol fosi en la honton kiun li sentis, li tikis per angulo de la buŝo kaj eventuale aldone balancetis la kapon kun la signifo: „tio estas al mi indiferenta”. Li juĝis ja nun, ke la supozo, kiun li antaŭe ofte faris, laŭ kiu nur la fantaziado de lia ĵaluzo nigre bildigis la efektive senpekan vivon de Odeta, ke tiu supozo (envere bonfara ĉar dum la daŭro de lia ama malsano ĝi malgrandigis lian suferon, ĝin prezentis kiel iluzian) ne estis prava, ke male lia ĵaluzo estis klarvida, kaj ke Odeta eble lin amis pli forte, sed lin ankaŭ perfidis pli ofte, ol li kredis. En tiu malproksima tempo, kiam li tiel akre suferis, li rezolutis, ke kiam li ĉesos ami Odetan kaj ne plu timos kolerigon de ŝi aŭ kredigon ke li tro amas ŝin, li senatende kontentigos sian scivolon, kaj klarigos kun ŝi – pro simpla veremo kaj kvazaŭ temus pri historio – ĉu sinjoro De Forŝevilo jes aŭ ne estis kun ŝi en la lito en la tago, kiam li sonorigis kaj frapis ĉe la fenestro sen ke iu malfermis, kaj en kiu ŝi leteris al Forŝevilo, ke la vizitinto estis onklo ŝia. Sed la tiel interesa problemo, por kies solvado li nur atendis la finon de sia ĵaluzo, en la koro de Svan ĝuste perdis ĉian intereson, kiam li ĉesis esti ĵaluza. Ne subite tamen. Li jam ne sentis alian ĵaluzon al Odeta, ol tiun, kiun en lia animo plu incitis la tago en kiu li vane frapis en la posttagmezo la pordon de la dometo en la strato Laperuz; estis kvazaŭ ĵaluzo – ĉi-aspekte iom simile al iuj malsanoj, kiuj ŝajne havas sian sidejon, sian kontaĝan fonton ne tiom en iuj personoj, ol en iuj lokoj, iuj domoj – ne koncernis unuavice Odetan mem, sed tiun tagon, tiun horon de forsinkinta tempo, kiam Svan frapis ĉe ĉiuj enirejoj de la dono de Odeta. Estis kvazaŭ sole tiu tago, tiu horo konservis kelkajn erojn de la enamiĝinta memo, kiun Svan havis tiuepoke, kvazaŭ nur en ili li plu retrovis ĝin. Li delonge ne zorgis, ĉu Odeta al li malfidelis tiutempe kaj plu malfidelis nun. Tamen ĉe li tiom persistis la dolora scivolo pri tio, ĉu en tiu malproksima tago, je la 18a horo, Odeta gekuŝis kun Forŝevilo, ke li daŭrigis dum pluraj jaroj serĉadon de eksaj servistoj de Odeta. Poste ĉi tiu sciemo mem forviŝiĝis, sen ke tamen li ĉesigis sian enketadon. Li daŭre penis ekscii pri fakto, kiu lin ne plu interesis, ĉar lia malnova memo, atinginte la ekstremon de dekadenco, ankoraŭ agis maŝinece laŭ tiagrade forgesitaj celoj, ke Svan ne plu sukcesis al si bildigi tiun angoron, kiu en tiu pasinta tempo tiel grandis, ke li tiam ne povis imagi sian iaman liberiĝon de ĝi, kaj ke nur la morto de tiu, kiun li amis (la morto – tion montros poste en ĉi tiu libro kruela kontraŭbildo – neniel malpliigas la suferojn de ĵaluzo) al li ŝajnis efika por rektigi la tralarĝe baritan vojon de lia vivo.

Sed iam prilumi la eventojn de la vivo de Odeta, kiuj kaŭzis al li tiujn suferojn, ne estis la sola deziro de Svan; li ankaŭ rezervis al si venĝon pro ili, kiam, ne plu amante Odetan, li ne plu timos ŝin; kaj do por plenumi ĉi tiun duan deziron okazo ĝuste estis, ĉar Svan amis alian virinon – virinon kiu ne agis tiel ke li devus ĵaluzi, sed kiu lin tamen ĵaluzigis, ĉar li ne plu kapablis ŝanĝi sian am-manieron, kaj tiu maniero, kiu gvidis lian rilaton al Odeta, ankoraŭ gvidis lin rilate al alia ino. Por ke la ĵaluzo de Svan renaskiĝu, ne necesis ke tiu ino al li malfidelu, sufiĉis ke pro ajna kaŭzo ŝi restu malproksime, en iu vespera festo ekzemple, kaj ke tie ŝi trovu laŭŝajne amuzon. Ĉi tio sufiĉis, por ke al li enanime renaskiĝu la iama, mizera, paradoksa elŝvelaĵo de lia amo, kiu lin disigis de ŝia reala memo pro bezono ion atingi: la realan senton de tiu juna virino al li, la nevideblan celon de ŝiaj tagaj okupoj, la sekreton en ŝia koro – ja inter Svan kaj tiu, kun li amis, tiu angoro konstruis baran muron da amasiĝintaj suspektoj, kiuj devenis de Odeta aŭ eble de alia ino pli frua ol Odeta, kaj kiuj al la maljuniĝinta amanto ebligis konadon de la nova amatino nur tra la malnova, ĝenerala fantomo de la ĵaluz-instiga virino, en kiu li arbitre enkorpigis sian novan amon. Ofte tamen Svan akuzis ĝin – tiun ĵaluzon – pri kredigo je fantaziaj malfidelaĵoj; sed tiam li memoris, ke favore al Odeta li siatempe rezonis same – kaj malprave. Do ĉio, kion la juna amatino faradis en la tempoj, kiam li ne kunestis kun ŝi, tial al li ne plu ŝajnis senkulpa. Sed dum antaŭe, li ĵuris ke – se iam li ĉesos ami tiun, kiun li ne rigardis virtuala estonta edzino – li senkompate montros al ŝi sian sensentecon, sian fine sinceran indiferenton por venĝi longe humiligitan memfieron, ĉi tiun rebaton, kiun li nun povis fari sendanĝere (ĉar al li neniel gravis se ŝi agos laŭ lia diro kaj lin senigos je tiuj kunestaj momentoj, kiuj antaŭe estis al li tiel necesaj), ĉi tiun rebaton li ne deziris fari; kune kun amo malaperis ankaŭ lia deziro elmontri, ke amon li ne plu sentas. Kaj li, antaŭe suferante pro Odeta kaj tre dezirante vidigi al ŝi ke li amas alian inon, nun, kiam li povis tion fari, ĉiel singardis por ke lia edzino ne suspektu pri tiu nova enamiĝo.

Ne nur ĉe la te-manĝoj, pro kiuj en antaŭa tempo mi vidis kun malĝojo ke Ĵilberta foriras kaj rehejmiĝas pli frue ol ordinare, mi de tiam estis, sed ankaŭ ĉe la eksteraj aktivecoj, kiujn ŝi havis kun sia patrino, ĉu promeno, ĉu teatrumado, kaj ĉi tiuj aktivecoj, ŝin antaŭe detenintaj de veno al la ĝardeno de Elizeaj Kampoj, min senigante je ŝia kompanio en tagoj, kiam mi sole paŝis laŭ la herbejo aŭ antaŭ la lignoĉevala karuselo, min nun deflanke de gesinjoroj Svan inkluzivis, al mi provizis lokon en ilia landaŭo, kaj eĉ al mi ili demandis, ĉu mi pliŝate iros al teatro, al danc-leciono ĉe amikino de Ĵilberta, al monduma kunveno ĉe amikoj de familio Svan (ĉi tion sinjorino Svan nomis eta miting-o) aŭ al vizito de la reĝaj tomboj en Sankta-Denizo.

En la tagoj, en kiuj laŭkonsente mi estis elironta kun familio Svan, mi venis por la tagmanĝo, kiu en la buŝo de sinjorino Svan estis la lunĉ-o; ĉar la invito estis por la 12a horo kaj duono, dum miaj gepatroj tiutempe manĝis je la 11a kaj kvarono, mi ekiris nur post ol ili detabliĝis al tiu luksa kvartalo, sufiĉe senhoma en ajna tempo, sed precipe en tiu horo, kiam ĉiu homo sidis hejme. Eĉ en vintro, sub frosto, se la vetero estis hela, de temp' al tempo striktigante la nodon de bela kravato de butiko Ŝarve kaj kontrolante ĉu miaj brilaj botetoj ne makuliĝis, mi promenis tien kaj reen tra la avenuoj, atende al la 12a kaj 27. De malproksime mi vidis la antaŭan ĝardeneton de domo Svan, en kiu la sunlumo kvazaŭ prujno glimigis la senfoliajn arbojn. Verdire en tiu ĝardeneto arboj estis nur du. La nekutima horo igis la vidaĵon interesa. Al tiuj plezuroj provizataj de naturo kaj vigligataj de nekutimeco kaj eĉ de malsato miksiĝis la afekcia perspektivo, ke mi tagmanĝos ĉe sinjorino Svan – ilin ĉi tio ne malintensigis, sed, ilin superpezante, servutigis por la rolo de mondumaj rekvizitoj; tiel ke se al mi ŝajnis, ke mi unuafoje rimarkas la kutime en tiu horo pretervidatajn helan veteron, malvarmon, vintran lumon, ili aperis nur prelude al la ovoj en kremo, kiel patino, kiel freŝa rozkolora tego super la ekstero de tiu mistera preĝejeto – la domo de sinjorino Svan – en kies sino male abundis varmeco, bonodoroj, floroj.

Je la 12a kaj 30 mi fine kuraĝis eniri tiun domon, kiu simile al grandega kristnaska ŝuo93 al mi ŝajnis promesa pri supernaturaj plezuroj. (La vorto Kristnasko estis cetere nekonata de sinjorino Svan kaj de Ĵilberta, kiuj ĝin anstataŭis per Krismas94, kaj parolis ĉiam pri la krismasa pudingo, pri la donacoj ricevitaj okaze de Krismaso, pri vojaĝo – kaj ĉi tio min freneze suferigis – dum Krimaso. Eĉ hejme mi kredis ke mi senhonoriĝus se mi dirus Kristnasko, mi uzis nur la vorton Krismas kaj tion mia patro juĝis ege ridinda.)

Mi renkontis unue nur domserviston, kiu post konduko tra pluraj grandaj salonoj, min enirigis en tre malgrandan, malplenan saloneton, kiun jam komencis revigi la blua posttagmezo de ĝiaj fenestroj; mi restis sola en la kompanio de rozoj kaj violoj, kiuj simile al kunatendantoj, kiuj min ne konus, restis en silento, kiun ilia individueco de vivaĵoj igis impona, kaj avide sorbadis la varmon de arda karbofajro, lukse kuŝanta malantaŭ kristala vitro, en kuvo el blanka marmoro, en kiu siajn danĝerajn rubenojn ĝi jen kaj jen disfaligis.

Mi estis eksidinta, sed mi haste stariĝis, kiam mi aŭdis ke oni malfermas la pordon; eniris nur dua servisto, poste tria, kaj la malgranda rezulto de iliaj neutile afekciaj iroj kaj venoj estis, ke ili remetis iomon da karbo en la fajrujon, iomon da akvo en la florvazojn. Ili eliris, mi denove solis, post ol fermiĝis la pordo, kiun sinjorino Svan certe iam malfermos. Certe mi estus en malpli granda konfuzo, se estus en ia magia kaverno, ol en tiu atendo-saloneto, en kiu ŝajne la fajro provis transmutaciojn, kiel en la laborejo de Klingsor95. Nova bruo de paŝado sonis, mi ne stariĝis, ja probable tiu estis ankoraŭ unu servisto – estis sinjoro Svan.

— „Kiel do? Ĉu vi solas? Nu, kompreneble, mia edzino neniam atentas pri horo. La 12a kaj 50 minutoj! Ĉiutage pli malfrue. Kaj vi vidos, kiel ŝi alvenos sen urĝo, kredante ke ŝi fruas.”

Ĉar li konservis sian neŭro-artritan staton kaj fariĝis iom ridinda, lia edzeco kun tiel malakurata virino, kiu revenis malfrue de la Bulonja Arbaro, kiu pretervidis, ke tempo fluas, kiam ŝi estis ĉe sia kudristino kaj neniam alvenis ĝustatempe por la tagmanĝo – ĉio ĉi kaŭzis al Svan zorgon pro la stomako, sed ankaŭ flatis lian memfieron.

Li montradis al mi novajn aĉetaĵojn siajn kaj klarigis, en kio ili estis interesaj, sed mia emocia stato kaj la nekutima cirkonstanco, ke mi ankoraŭ ne manĝis en tiel malfrua horo, al mi kirlis la spiriton kaj ĝin vakigis, tiel ke paroli mi ankoraŭ povis, sed aŭdi jam ne. Cetere estis al mi sufiĉe, ke la artaĵoj posedataj de Svan estis en lia hejmo, ke ili estis parto de la valora horo, kiu antaŭis la tagmanĝon. Se ‚Mona Liza’ estus tie, ĝi min ne pli feliĉigus, ol hejma robo de sinjorino Svan aŭ ŝiaj tualetaj boteletoj.

Mi plu atendis sole aŭ kun sinjoro Svan, kaj ofte kun Ĵilberta, kiu aliĝis kaj pasigis kun ni la tempon. La alveno de sinjorino Svan, preparita de tiom da solenaj eniroj, ŝajnis al mi baldaŭa kaj grandega evento. Mi streĉe aŭskultis, ĉu knaras la planko. Sed neniam same alta, kiel oni esperis, estas preĝeja turo, ondo de mara ŝtormo aŭ salto de dancisto; post la servistoj vestitaj per livreoj, similaj al statistoj, kies teatra procesio preparas kaj pro tio ĝuste superbrilas la finan aperon de reĝino, sinjorino Svan, diskrete eniĝante en mallonga palto el lutra felo, kun vizaĝvualeto tirita super sia nazo ruĝigita de frosto, ne respondis al la bildoj, kiujn atendado naskis en mia fantazio.

Sed se ŝi estis restinta hejme dum la tuta antaŭtagmezo, kiam ŝi eniris la saloneton, ŝi estis vestita per helkolora hejma robo el ĉinia krepo, kiu al mi ŝajnis pli eleganta ol iu ajn urba robo.

Iafoje gesinjoroj Svan pli ŝatis hejman restadon dum la tuta posttagmezo. Kaj tiam, ĉar la tagmanĝo okazis tre malfrue, mi baldaŭ vidis, ke sur la muro de la ĝardeneto malvastiĝas la sunlumo de tiu tago, kiun mi estis antaŭĝuinta kiel tagon malsaman ol ĉiuj aliaj, kaj kiom ajn la servistoj alportadis lampojn de diversaj grandoj kaj formoj, kiuj po brulis sur la dediĉita altaro de konzolo, postamento, angula breto aŭ tableto, kvazaŭ por rito de nekonata kulto, nenio eksterordinara rezultis el la kunparolo, kaj mi foriris seniluzie, kiel ofte jam infano reiras post la kristnaska diservo.

Sed ĉi tiu elreviĝo estis de intelekta speco. Mi estis fakte plene feliĉa en tiu domo, en kiu Ĵilberta, se kun ni ŝi ankoraŭ ne estis, baldaŭ eniros, kaj post momenteto al mi donos dum horoj sian parolon, sian atentan, ridetan rigardon, kia ĝin unuafoje en Kombreo mi vidis. Eventuale mi sentis ioman ĵaluzon, vidante ke ŝi foriras en grandajn ĉambrojn, kiujn oni aliras per interna ŝtuparo. Devigite al restado en la saloneto, simile al amanto de rolistino, kiu havas nur sidilon en la partero kaj maltrankvile imagas, kio eble okazas malantaŭ la kulisoj aŭ en la salono de l' artistoj, mi demandis sinjoron Svan pri tiu alia parto de la loĝejo per lerte vualitaj demandoj, sed en tono, de kiu mi tamen ne povis forpeli ioman angoron. Li klarigis ke la ĉambro, al kiu Ĵilberta iris, estas la tollavejo, proponis viziton de ĝi kaj promesis ke ĉiufoje kiam Ĵilberta tien iros, li postulos, ke ŝi min kunkonduku. Per ĉi lastaj vortoj kaj per la malstreĉiĝo kiun ili provizis, Svan subite forigis por mi iun el tiuj teruraj enmensaj disecoj, pro kiuj amata virino ŝajnas tiom malproksima. Tiumomente mi sentis por li korinklinon, kiun mi kredis pli forta ol mia korinklino al Ĵilberta. Ĉar, kiel mastro de sia filino, li ŝin disponigis al mi, dum ŝi sin iafoje rezervis; mi ne havis rekte super ŝi la saman komandopovon, kiel nerekte pere de sinjoro Svan. Plie mi amis ŝin, kaj mi sekve ne povis ŝin vidi sen tiu malsereno, sen tiu deziro de io plia, kiu en la ĉeesto de la amata persono forigas la senton, ke oni amas.

Cetere, plejofte ni ne restis hejme sed eliris kaj promenis. Iafoje antaŭ ol ŝi ŝanĝis la vestojn, sinjorino Svan sidiĝis ĉe la piano. Ŝiaj belaj manoj, eliĝante el la rozaj aŭ blankaj, ordinare vigle koloraj manikoj de la hejmrobo el ĉinia krepo, etendis sian falangojn sur la klavaron kun la sama langvoro, kiu estis en ŝiaj okuloj kaj en ŝia koro ne estis. Ĝuste en iu el tiuj tagoj okazis, ke ŝi ludis por mi la parton de la sonato de Vintejo, en kiu sonas la eta frazo, kiun Svan iam tiel ekŝatis. Sed ofte oni nenion distingas, se la muziko iom malsimplas kaj ĝin oni unuafoje aŭskultas. Kaj tamen poste, kiam mi estis aŭdinta du-aŭ-tri-foje ludadon de tiu sonato, mi konstatis ke mi ĝin perfekte konas. Tial oni ne malprave diras aŭdi unuafoje. Se oni vere, konforme al la ricevita impreso, nenion distingus dum la unua aŭdado, tiam la dua, la tria egalus al la unua, kaj nenio povus kaŭzi ke oni pli bone komprenas je la deka. Tio probable, kio mankas la unuan fojon, ne estas kompreno, sed memoro. Ĉar ordinara memoro rilate al la malsimpleco de impresoj, kiujn ĝi devas akcepti dum aŭskultado, malvastas, ĝi same mallongas, kiel memoro de tiu, kiu, dormante, pensas mil pensojn, kiujn li tuj forgesos, aŭ de mense duone kaduka homo, kiu post minuto ne memoras tion, kion oni ĵus diris al li. Pri tiuj tro multaj impresoj, memorpovo ne kapablas provizi tujan bildon. Sed ĝi formiĝas iom post iom en ĝi kaj al verkoj aŭditaj du-aŭ-tri-foje oni rilatas simile al gimnaziano, kiu relegis plurfoje antaŭ endormiĝo lecionon, kiun li laŭ propra takso ne scias, kaj eldiras ĝin senerare en la sekva mateno. Okazis do, ke ĝis tiu tago mi neniel konis tiun sonaton, kaj ke tie, kie gesinjoroj Svan aŭdis klaran frazon, ĉi tiu estis same senrilata al mia klara percepto, kiel nomo kiun oni provas memori kaj vice de kiu oni trovas nur malplenon, kvankam el tiu malpleno post unu horo, sen konscia pripenso, spontanee kaj unumove elsvingiĝos la silaboj, kiujn oni antaŭe vane serĉadis. Kaj veras ne sole, ke aŭtente valorajn verkojn oni ne tuj enmemorigas, sed ankaŭ tio, ke en la konsisto de ĝuste tiaj verkoj – kaj tiel al mi okazis pri la sonato de Vintejo – oni distingas unue la malpli noblajn partojn. Pro tio mi eraris unue en mia kredo, ke la verko al mi ne provizos pluajn interesajn novaĵojn (mi tial longe ne serĉis okazon por ĝin reaŭdi) ĉar sinjorino Svan antaŭ mi sonigis ĝian plej faman frazon (kaj en tio mi pensis same stulte kiel tiuj, kiuj ne plu esperas surprizon antaŭ la venecia kirko Sankta-Marko ĉar fotografio jam klerigis ilin pri la formo de ĝiaj kupoloj), sed due kaj pli grave eraris en tio, ke post ol mi aŭdis la sonaton de komenco ĝis fino, ĝi restis por mi preskaŭ en sia tuto nevidebla, kiel monumento, de kiu distanco aŭ nebulo lasas distingi nur disajn partojn. De tio venas la melankolio kiun donas ekkono de tiaj belartaĵoj, kiel ankaŭ de ĉio, kio realiĝas en la fluo de tempo. Kiam la plej kaŝitaj elementoj de la sonato de Vintejo al mi videbliĝis, jam pelite de kutimiĝo for de la apogoj de mia propra sentemo, mi jam ne plu tenis, jam lasis forflui tion, kion mi unue distingis, pli ŝatis. Ĉar mi povis ami nur en sinsekvaj tempoj la diversajn belaĵojn de la sonato, mi neniam posedis ĝin tutan – ĝi per tio similis al vivo. Sed, malpli iluzieme ol la vivo, grandaj artaĵoj ne donas tion unue, kio en ili plej belas. En la sonato de Vintejo la belaĵoj, kiujn oni unue distingas, estas ankaŭ tiuj, kiuj tedas plej baldaŭe, kaj tio okazas verŝajne pro unu kaŭzo, nome ke ili malmulte devojiĝas de tio, kion oni jam konas. Sed post kiam tiuj facilaj partoj malproksimiĝis, restas ankoraŭ disponeblaj por ŝato tiu aŭ tiu frazo, kiu pro tro nova ordo al la animo prezentiĝis unue konfuze, fariĝante nedistingebla kaj restante netuŝata; tiam ĝi – preter kiu oni pasis ĉiutage senrimarke, kiu rezerviĝis, kiu pro la intenso de sia beleco iĝis nevidebla kaj restis ignorata – ĝi alvenas lasta. Sed ĝin oni ankaŭ adiaŭas laste. Kaj ĝin oni ŝatas pli longe ol aliaj, ĉar necesis pli da tempo por ke oni ekŝatu ĝin. Cetere tiu tempo, kiun unuopa homo bezonas – kiel ĝin mi bezonis por la dirita sonato – por spirite penetri iom gravan belartaĵon, nur resumas kaj simbole aludas la jardekojn, iafoje jarcentojn, kiuj forfluas antaŭ ol la publiko kapablas ekŝati vere novan artaĵon. Tial geniulo, dezirante eviti miskomprenojn fare de popola amaso, eble pensas ke samtempuloj ne havas la necesan distancon, kaj ke verkojn destinitajn al venonta generacio legu prefere nur tiu generacio, kiel iuj pentraĵoj, kiujn oni ne bone taksas se oni rigardas ilin de tro proksime. Sed verdire superfluas ĉia malkuraĝa antaŭbaro kontraŭ falsaj argumentoj – eviteblaj ili ne estas. La kaŭzo, kial genia verko malfacile trovas tujajn admirantojn, estas tiu: la farinto estas eksterordinara, malgranda nombro da homoj similas al li. Lia verko mem, fekundigante la etan aron da spiritoj, kiuj povas lin kompreni, fruktigos kaj multigos ilin. La kvartetoj de Betoven mem – la 12a, 13a, 14a kaj 15a – dum la daŭro de kvindeko da jaroj naskis kaj vastigis la ŝatantaron de la betovenaj kvartetoj, tiel kaŭzante progreson eble ne de la lerteco de artistoj, sed almenaŭ de la klera publiko, de kiu granda parto nun konsistas el tio, kio estis netrovebla kiam la verko publikiĝis, nome el homoj kiuj kapablas ĝin ŝati. Kion oni celas per la vorto renomo, estas posteĥo de la verko. Necesas ke sian posteĥon ĝi mem kreu (por simpleco mi ne enkalkulas geniulojn, kiuj samepoke eble paralele preparas estontan pli bonan publikon, kiu agnoskos aliajn sekvajn geniojn). Se do la verko intertempe rezerviĝus, poste fariĝus konata nur de sekva generacio, ĉi tiu rilate al la verko ne estus sekva generacio sed aro da samtempuloj, kiuj nur vivas kvindekon da jaroj pli malfrue. Tial estas bone ke belartisto – kaj ĝuste tiel agis Vintejo – se li volas ke lia kreaĵo iru sian vojon, ĵetu ĝin tien, kie la profundo sufiĉas, en la grandan, foran estontecon. Kaj tamen tiu estonta tempo, tiu vera perspektivo de valoraj verkoj – eble ĝin ne atenti estas eraro de malbonaj taksantoj, sed ĝin atenti estas iafoje la danĝera skrupulo de bonaj. Vere, estas facile imagi pro iluzio simila al tiu, kiu ĉe la horizonto konfuzas ĉiujn objektojn, ke la revolucioj ĝis nun okazintaj en bild- aŭ en sonarto tamen obeis iajn regulojn, kaj ke tio, kion ni vidas nun – impresismo, esploro de malharmonio, strikta uzo de la ĉina tonalo, kubismo, futurismo – provoke disiĝas de ĉio historie antaŭa. Sed tiun impreson kaŭzas tio, ke ĉion antaŭan longa asimilo transformis al ja varia, sed entute unusubstanca materio, en kiu Viktoro Hugo kaj Moliero najbaras. Oni nur konsideru – ignorante la venontan tempon kaj la ŝanĝojn kiujn ĝi enkondukos – la ŝokajn kontrastojn, kiujn enhavus astrologia sortodiveno pri la maturaĝo de homo al li prezentita en lia adoleska aĝo. Sed ne ĉiuj sortodivenoj ĝustas, kaj sindevigo al kalkulo de la suma beleco de artaĵo, kiu inkluzivas la tempan faktoron, estas afero riska kaj pro tio same sena je vera intereso, kiel ĉia profeta divenaĵo, kies ne-realiĝo tute ne sekvigas ian malkompetenton de la divenisto, ĉar tio, kio eblecojn ekzistigas aŭ malekzistigas ne nepre estas la koncerno de genio; genia oni povas esti kaj tamen esti dubinta pri la prospero de fervojo, de aviado, aŭ, kiel granda psiĥologo, dubinta pri la nefidindo de amatino aŭ amiko, kies perfidojn malpli talenta homo antaŭvidus.

Ne komprenante la sonaton, mi tamen kun ravo aŭdis la pianadon de sinjorino Svan. Ŝia lud-maniero, kiel ŝia hejma robo, kiel la parfumo en ŝia ŝtuparo, ŝiaj manteloj, ŝiaj krizantemoj, al mi ŝajnis parto de propraspeca, mistera tuto el mondo senkompare pli alta ol tiu, en kiu racio povas juĝi pri talento.

— „Ĉu ne belas ĉi tiu sonato de Vintejo?” al mi diris sinjoro Svan. „La momento, kiam noktas sub arboj, kiam la arpeĝoj de la violono alblovas malvarmeton... Tio vere belas, ĉu ne? Estas en tio la senmoveco de lunhelo, ĝia esenca aspekto. Ne estas mirige, ke lumkuracado, kiel ĝin praktikas lastatempe mia edzino, efikas al la muskoloj: la lunhelo senmovigas ankaŭ arbajn foliojn. Ĝuste tion bonege priskribas ĉi tiu eta frazo, kvazaŭ ĝi bildigus la Bulonjan Arbaron en katalepsio. Ĉe marbordo tio estas eĉ pli orelfrapa, tial ke sonas la mallaŭta respondo de ondoj, ĝi tre facile aŭdeblas, ĉar ĉio ĉirkaŭa estas senmova. En Parizo tute inverse: maksimume oni rimarkas iujn nekutimajn helaĵojn sur monumentoj, la ĉielon allumatan kvazaŭ de senkolora kaj sendanĝera brulego, ian diveneblan gigantan okazaĵon. Sed en la eta frazo de Vintejo kaj cetere en la tuta sonato estas alie, la afero okazas en la arbaro, en la grupeto oni klare aŭdas la voĉon de iu diranta: ‚oni preskaŭ povas klare legi gazeton’”.

Ĉi tiu diro de sinjoro Svan povus por mia posta vivotempo korupti mian komprenon de la sonato, ĉar muziko estas tro fleksebla, tiel ke ĝi ne absolute rifuzas la sencojn, kiujn aliaj homoj pri ĝi sugestias. Sed mi komprenis el aliaj diroj de li, ke ĉi tiuj noktaj foliaroj estis rektasence tiuj, sub kies kovro en multaj restoracioj proksimaj al Parizo li aŭdis en diversaj vesperoj la etan frazon. Vice de la profunda signifo, kiun li tiel ofte atendis de ĝi, tio, kion ĝi al Svan memorigis, estis ordaj, volvitaj, ĉirkaŭpentritaj foliaroj (kaj ĝi lin instigis al revido de ĉi foliaroj, ĉar ĝi sentiĝis ena, anima parto de ili), estis tuta printempo, kiun li en la koncerna tempo ne ĝuis pro manko – en sia tiama febreco kaj ĉagreniĝo – de sufiĉa anima komforto, kaj kiun ĝi rezervis por li – kiel por malsanulo oni konservas ĉiujn bonajn nutraĵojn, kiujn li ne povis manĝi. La agrablo spertita dum iuj noktoj en la Bulonja Arbaro, pri kiu la sonato de Vintejo povis lin memorigi – nu, pri ĝi li vane demandus Odetan, kiu tamen ĉeestis, kontraste al la eta frazo. Sed Odeta tiam nur sidis apud li, ne estis en li kiel la motivo de Vintejo, kaj ŝi sekve ne vidis – eĉ se ŝi estus milfoje pli komprenema – tion, kio por ĉiu homo – mi almenaŭ longe kredis ke tiu regulo ne havas esceptojn – estas ne esprimebla.

— „Estas iel plaĉe, ĉu ne?” diris Svan „ke sono povas ion reflekti, kiel akvo, kiel spegulo. Kaj vidu, la frazo de Vintejo al mi montras ĉion, kion mi tiutempe preteratentis. Pri miaj tiamaj zorgoj aŭ amaj sentoj ĝi ne memorigas, ĝi interŝanĝis la du aferojn.”

— „Ŝarlo, ŝajnas al mi, ke tio, kion vi ĵus diris, estas al mi ne tre afabla.”

— „Ne tre afabla, ĉu? Virinoj estas nekredeblaj! Mi simple volis diri al ĉi tiu juna amiko, ke tio, kion muziko montras – almenaŭ al mi montras – tute ne estas la volo en si mem aŭ la sintezo de senfineco, sed ekzemple mastron Verduren vestitan per redingoto en la palmejo de la Alklimatiga Ĝardeno96. Milfoje, sen ke mi eliris el ĉi tiu salono, tiu eta frazo min kunprenis por vespermanĝo kun si en Armenonvilo. Je la ĉielo, tio estas ĉiuokaze malpli teda ol sama aranĝo kun sinjorino De Kambremer. Sinjorino Svan ekridis.

— „Ŝi estas sinjorino, kiu laŭdire tre enamiĝis iam al Ŝarlo” ŝi klarigis al mi per la sama tono, per kiu ŝi mallonge antaŭe, parolante pri Johano Vermeer el Delfto, kiun ŝi – al mi mirige – konis, al mi respondis: „nu, mi konfesu al vi, ke ĉi tiu sinjoro tre interesiĝis pri tiu pentristo en la tempo, kiam li amindumis min, ĉu ne Ŝarĉjo?”.

— „Ne parolu facilanime pri sinjorino De Kambremer” diris Svan, fakte kontenta pro la diro.

— „Mi nur rediras tion, kion mi aŭdis. Cetere ŝi estas laŭdire tre inteligenta. Mi ŝin ne konas. Mi kredas, ke ŝi estas tre paŝiŋ97, kaj tio mirigas min deflanke de inteligenta virino. Sed ĉiuj diras, ke ŝi freneze amis vin, tio ne estas ofenda, ĉu?”

Svan silentis kvazaŭ surdulo, kio estis iamaniera konfirmo kaj ankaŭ signo de lia vanteco.

„Ĉar tio, kion mi ludas, memorigas vin pri la Alklimatiga Ĝardeno” daŭrigis sinjorino Svan, ŝerce ŝajnigante ke ŝi pikiĝis, „ni povas elekti ĝin kiel celon de nia baldaŭa promeno, se tio plaĉas al la knabo. Estas bela vetero, kaj vi retrovus la karajn impresojn! Kaj se temas pri la Alklimatiga Ĝardeno... ĉu vi scias, ke ĉi tiu kara juna viro kredis, ke ni tre ŝatas homon, kiun mi male laŭeble evitas: sinjorinon Blaten! Mi juĝas tre humilige por ni, ke ŝi estas rigardata amiko de nia familio. Vidu, eĉ doktoro Kotar, kiu pri homoj neniam klaĉas, diras ke ŝi estas fia.”

— „Ŝia sola merito estas, ke ŝi tiom similas al Savonarola. Ŝi ĝuste aspektas kiel la portreto de Ĝirolamo Savonarola98 far Fra Bartolomeo99.”

La obsediĝo de Svan pri trovo de similecoj inter portretoj kaj realaj homoj estis iel komprenebla, ĉar eĉ tio, kion oni rigardas individua fizionomio estas – kiel oni ekkonscias kun malĝojo, kiam oni amas iun kaj deziras kredi je unika realeco de la amato – ĝenerala afero, kiu eble hazarde aperis en diversaj epokoj. Sed se oni kredus al Svan, la procesioj de la magoj100, jam tre disepokaj kiam Benoco Gocoli en ili figurigis anojn de familio Mediĉi101, estus eĉ pli malkongruaj, ĉar ili enhavus portretojn de multaj homoj, samtempaj ne de Gocoli sed de Svan, alivorte misepokaj ne nur je milkvincento da jaroj rilate al la nasko de Jesuo, sed ankoraŭ je kvarcento da jaroj rilate al la pentrinto. En tiuj procesioj ne mankis – laŭ Svan – eĉ nur unu el la iom konataj parizanoj, kiel en la akto de teatraĵo de Viktoriano Sardu102, en kiu kompleze al la aŭtoro kaj al la precipa rolantino, kaj ankaŭ ĉar la ŝerco iĝis moda, ĉiuj parizaj gravuloj, famaj kuracistoj, politikistoj, advokatoj, por la amuzo figuris sur la scenejo ĉiu en iu vica vespero.

— „Sed kiel ŝi rilatas al la Alklimatiga Ĝardeno?”

— „Ĉiel!”

— „Ĉu? Ĉu vi vere pensas, ke ŝi havas helbluan postaĵon, kiel la simioj?”

— „Ŝarlo, tio estas maldeca diro! Ne, mi pensis pri la respondo, kiun al ŝi diris la cinhalo. Rakontu al li, ĝi vere estas bona rebato.”

— „Estas stultaĵo. Vi scias, ĉu ne? ke sinjorino Blaten volonte alparolas ĉiun homon kun tono, kiun ŝi kredas afabla, kaj kiu estas precipe supereca...”

— „... Tion niaj karaj najbaroj ĉe-tamizaj nomas patronajziŋ103” interrompis Odeta.

— „Ŝi vizitis antaŭ nelonge la Alklimatigan Ĝardenon, kie estas videblaj nigruloj, sinhaloj, se mi ĝuste memoras la diron de mia edzino, kiu pri etnologio multe pli kompetentas ol mi.”

— „Nu, Ŝarlo, mi petas, ne moku min.”

— „Mi neniel mokas. Ŝi do alparolas iun el la nigruloj: ‚bonan tagon, nigrulaĉo!’”

— „Bagatelo!”

— „Hm, al la nigrulo la vorto ĉiuokaze ne plaĉis: ‚mi nigrulaĉo’ li kolere diris al sinjorino Blaten ‚sed vi bovinaĉo!’”

— „Tio estas ege amuza! Ĝi estas tiel bona rakonto, ĉu ne tute trafa? Mi imagas mastrinon Blaten ĉe tiu ‚mi nigrulaĉo, sed vi bovinaĉo’”.

Mi sciigis, ke mi tre deziras viziti la sinhalojn, el kiuj unu kromnomis sinjorinon Blaten bovinaĉo. Ili tute ne interesis min. Sed mi pensis, ke la ira kaj la revena vojo de la Alklimatiga Ĝardeno estos la aleo de Akacioj, en kiu mi tiel ofte admiris sinjorinon Svan, kaj ke la miksrasa amiko de Kokelen, al kiu mi neniam povis montri ke mi salutas sinjorinon Svan, eble vidos ke mi sidas ĉe ŝia flanko en la fundo de viktorio.

Dum la minutoj, kiam Ĵilberta sin preparis en alia ĉambro kaj ne estis kun ni en la salono, gesinjoroj Svan volonte komentis antaŭ mi la eminentajn virtojn de sia filino. Kaj ĉiuj miaj konstatoj ŝajne pruvis, ke ili pri tio parolis veron; mi ofte rimarkis ke konforme al la raporto de sia patrino ŝi ne nur al amikinoj, sed al la servistoj, al malriĉuloj faris delikatajn, longe antaŭpensitajn komplezojn, ŝi havis deziron de feliĉigo, ŝi zorgis eviti ĉagrenadon, kaj tio fruktis en bagatelaj faroj, kiuj ofte devigis ŝin al granda penado. Ŝi faris iam objekton por nia budistino ĉe la Elizeaj Kampoj kaj eliris en neĝa tago por ĝin porti al ŝi senprokraste. „Vi ne imagas, kiel bona estas ŝia koro, ĉar ŝi tion kaŝas” diris ŝia patro. Ŝi tre junis sed ŝajnis pli prudenta ol siaj gepatroj. Kiam Ŝarlo Svan parolis pri la altrangaj geamikoj de sia edzino, Ĵilberta deturnis sin kaj silentis, sed ne mienis riproĉe, ĉar pri sia patro ŝi sentis ke ŝi ne povus fari eĉ plej etan kritikon. En iu tago mi parolis al ŝi pri fraŭlino Vintejo kaj ŝi diris:

— „Mi neniam renkontiĝos kun ŝi pro unu kaŭzo, nome ke ŝi malafable sintenis al sia patro laŭ onidiro, ke ŝi ĉagrenadis lin. Ankaŭ vi, kiel mi, tion ne povas akcepti, ĉu? ĉar vi ne povus postvivi vian patron, nek mi povus mian patron, kaj tio estas memkomprenebla. Kiel oni forgesus tiun, kiun oni amas de la komenco de sia vivo?”

Kaj en iu tago, kiam ŝi estis malordinare karesema kun sia patro, mi rimarkigis tion al ŝi post lia foriro, kaj:

„Jes – kara paĉjo – estas en ĉi tiuj tagoj la datreveno de la morto de lia patro. Vi povas kompreni, kiel li sentas, tiajn aferojn vi komprenas, ni sentas ambaŭ sammaniere en tiaj situacioj. Do mi penas esti malpli malbona, ol mi kutime estas.”

— „Sed li ne juĝas vin malbona, vi estas laŭ lia opinio perfekta filino.”

— „Kara paĉjo – tiel, ĉar li estas tro bonkora.”

Ŝiaj gepatroj ne nur laŭdis antaŭ mi la virtojn de Ĵilberta – de tiu sama Ĵilberta, kiun, antaŭ ol mi entute konis ŝin, mi imagis staranta antaŭ preĝeja pordego en francilia pejzaĝo, kaj kiu poste, en mi ne plu instigante revojn sed memoraĵojn, staris antaŭ heĝo de rozkoloraj kratagoj en la krutaĵo laŭ kiu mi paŝis dum promenoj al la flanko de Mezeglizo – ĉar mi demandis iam sinjorinon Svan, zorgante ke mia tono estu la indiferenta tono de familia amiko, kiu scivolas pri la preferoj de infano, kiuj estis inter la geamikoj de Ĵilberta la plej ŝatataj, ŝi respondis:

— „Sed vi sendube ricevas de ŝi pli multajn konfidencojn, vi ja estas la plej favorata, la granda krek-o104, kiel oni diras anglalingve.”

Ja – en tiaj tro perfektaj kongruoj, pro kiuj la realo kunfaldiĝas ĝuste adapte al tio, kion homo longatempe revis, la realo tute kaŝas la revon, kun ĝi konfuziĝas, kiel du egalaj, staple surmetitaj geometriaj figuroj kiuj plene unuiĝas, dum ke male, por ke la ĝojo pri la evento estu plene signifa, oni deziras konservi en ĉiuj punktoj de la deziro, en la momento mem kiam oni ektuŝas ilin, por certiĝi ke ili vere estas tie, la prestiĝon ke ili estas netuŝeblaj. Kaj enpense oni ankaŭ ne povas rekonstrui la antaŭan staton kaj ĝin kompari kun la nova, ĉar libera spaco por tio ne estas: la ekkono kiu okazis, la memoro pri la unuaj, apenaŭ kredeblaj minutoj, la aŭditaj paroloj, kune ŝtopas la eniron de la konscienco kaj multe pli regas la elpensojn de la memoro, ol tiujn de la imago, pli retroagas sur la pasintecon, kiun oni ne plu vidas sen ilia influo, ol sur la ankoraŭ liberan formon de la estonteco. Mi sincere kredis dum jaroj, ke vizito de mi ĉe sinjorino Svan estas fantazia, neatingebla ĥimero; post horkvarona restado en ŝia hejmo, fantazia kaj ĥimera fariĝis la tempo, kiam mi ankoraŭ ne konis ŝin, kiel eblo, kiun la realiĝo de alia eblo neniigis. Kiel mi povus revi ke la manĝoĉambro estas nepensebla loko, nun kiam penson mi ne povis agiti en la menso sen ke ĝi trafus la nedeklineblajn radiojn, kiujn senfine post si eligis ĝis en la plej malproksiman pasintecon la omaro laŭ usona maniero, kiun mi ĵus tie manĝis? Kaj Ŝarlo Svan por sia propra flanko probable vidis, ke okazas afero simila: ĉar tiu apartamento, en kiu li akceptis min, estis rigardebla kiel la loko en kiu konfuziĝis kaj alĝustiĝis ne nur la ideala apartamento, kiun mia fantazio naskis, sed ankoraŭ alia, nome tiu, kiun lia ĵaluza amo – kun sama elpensemo kiel miaj revoj – al li tiel ofte bildigis, ja tiu al li kaj al Odeta komuna apartamento, kiu al li ŝajnis nerealigebla en la vespero, kiam Odeta lin venigis kune kun Forŝevilo al sia hejmo por trinko de oranĝosuko; kaj tio, kio por li kunesenciĝis kun la plano de la ĉambro, en kiu ni kutime tagmanĝis, estis la neatingebla paradizo, en kiu pli frue li ne povis imagi sen afekcio ke li diras al ilia butlero la saman diron: „ĉu la sinjorino pretas?”, kiun mi aŭdis nun el lia buŝo, diratan per tono iomete malpacienca kun kromkoloro de vanteta kontento. Same kiel siaflanke Svan, mi ne konsciis pri mia feliĉo, kaj kiam Ĵilberta mem ekdiris: „ĉu vi kredus, se iu dirus al vi antaŭe, ke la juna knabino, kiun vi rigardadis sen alparolo dum ŝi ludis kaptoludon, fariĝos via kara amikino, kiun vi vizitos laŭvole en ĉiu tago, kiam vi tion volos?”, ŝi estis parolanta pri ŝanĝo, kiun mi konstatis kiel eksteraĵon, sed kiun mi ne tenis enanime, ĉar ĝi konsistis el du statoj, kiujn mi ne povis samtempe konsideri, sen ke ili ĉesis esti disaj.

Kaj tamen tiu apartamento, ĉar ĝin tiel pasie deziris la volforto de Svan, sendube por li estis ankoraŭ iom agrabla, se mi juĝu laŭ mia sento, ke ĝi por mi parte konservis sian misteron. La propran ĉarmon, kiun mi tiel longe imagis kiel konstantan medion de la vivo de familio Svan, mi ne tute forpelis el la domo, ĝin enirante; mi prefere retropelis ĝin, dresis ĝin kiel fremdulo kaj pario, ĉar tia mi ĝis tiam estis, kaj kontraste al tio Ĵilberta Svan nun al mi prezentis, por ke mi eksidu, delican, malbonvolan kaj ofenditan brakseĝon; sed ĉirkaŭ mi tiun ĉarmon en la memoro mi ankoraŭ sentas. Ĉu tial, ke en la tagoj de invito deflanke de gesinjoroj Svan por la tagmanĝo kaj por posta promeno kun ili kaj Ĵilberta, mi portis en mia rigardo – dum mi estis sole atendanta – al la tapiŝo, al la foteloj, al la konzoloj, al la ekranoj aŭ al la pentraĵoj, la enpremitan ideon, ke sinjorino Svan, ŝia edzo aŭ Ĵilberta baldaŭ eniros? Ĉu tial ke tiamaj aĵoj intertempe vivis en mia memoro kaj fine sorbis influon de ili? Ĉu tial ke, sciante ke inter tiuj aĵoj ili konstante vivis, mi vidis tiujn objektojn emblemaj de ilia aparta vivmaniero, de iliaj kutimoj, el kiuj mi longe estis ekskludita, tiel ke mi daŭre sentis ilin fremdaj, eĉ post ol oni bonvole enakceptis min? Kiel ajn, ĉiufoje kiam mi retropensas pri tiu salono, kiun Ŝarlo Svan – sen ke per tia kritiko li volis iel kontraŭi la preferojn de sia edzino – juĝis malharmonia, ĉar, kvankam ĝi ankoraŭ per sia etoso estis duone vitrodomo, duone artista verkejo imite al la apartamento, en kiu li ekkonis Odetan, ŝi tamen komencis anstataŭigi ene de la dekoracia miŝmaŝo multajn ĉiniajn objektojn, kiujn ŝi nun taksis kiĉaj aŭ iom misefektaj, de multego da mebletoj tegitaj de malnovaj silkaĵoj en stilo Luizo la 14a (ne enkalkulante la belartaĵojn alportitajn de Svan el lia domo ĉe la kajo de Orleano), ĝi – tiu plurstila salono – male havas en mia memoro koherecon, unuecon, propran ĉarmon, kiujn ne prezentas eĉ la plej aŭtentaj ensembloj, kiujn ni heredis de pasintaj epokoj, ankaŭ ne la plej vivecaj, en kiuj rimarkiĝas la stampo de unuopa persono: ĉar nur homo povas per sia kredo, ke ili havas memstaran ekziston, doni al vidataj aĵoj animon, kiun ili poste konservas kaj prosperigas en homaj mensoj. Ĉiuj ideoj, kiujn mi elpensis pri la horoj nepre diferencaj de horoj de aliaj homoj, kiujn familio Svan travivis en tiu apartamento, kiu al la ĉiutaga tempo de ilia vivo rilatis tiel, kiel rilatas korpo al animo, kaj kiu necese konkretigis ĝian apartecon, ĉiuj tiuj ideoj estis dissemitaj, enmiksitaj – ĉie en sama anim-perturba kaj difuza maniero – en la dismeto de mebloj, en la moleco de tapiŝoj, en la rigardo de fenestroj, en la deĵoro de servistoj. Post la tagmanĝo ni transiĝis por la kafo al sunluma loko, al la grandfenestra flanko de la salono, kaj dum sinjorino Svan demandis, kiom da sukerpecoj ŝi ŝutu en mian tason, la silka piedapogilo kiun ŝi ŝovis al mi ne sola eligis – krom la dolora ĉarmo kiun mi perceptis antaŭlonge en la nomo Ĵilberta unue ĉe la roza kratago kaj poste apud la grupo de laŭroj – la kontraŭecon, kiun al mi sentigis iam ŝiaj gepatroj kaj kiun tiu mebleto ŝajne tre bone konsciis kaj kunsentis, tiel ke mi juĝis iom maldece miaflanke ke mi surmetis miajn piedojn sur ĝian senprotestan remburon; ankaŭ ĝia persona animo ĝin sekrete ligis al la lumo de la dua posttagmeza horo, malsama ol la lumo de aliaj lokoj, en la golfeto en kiu ĝi ondigis ĉirkaŭ niaj piedoj sian orkoloran akvon, sur kiu la bluetaj sofoj kaj nebulaj gobelenoj flosis kiel elsorĉitaj insuloj; kaj en tiu ludo partoprenis ankaŭ la pentraĵo de Petro-Paŭlo Rubens105 pendanta super la kameno, ĉar ĝi posedis same intense la saman specon de ĉarmo, kiel la laĉitaj botetoj de sinjoro Svan, kiel lia pelerino, pro kiu mi tiom longe deziris similan palton, kaj pri kiu nun Odeta petis sian edzon, ke li ŝanĝu ĝin por io pli eleganta kiam mi honore al ili akompanis ilin dum promeno. Ŝi iris siaflanke por ŝanĝi la veston, kvankam mi protestis, ke urba robo certe neniel same belos kiel la mirinda hejmrobo el ĉinia krepo aŭ el silko, la helroza, ĉeriza, tiepole roza106, blanka, malva, verda, ruĝa, unuece aŭ motive flava, en kiu sinjorino Svan tagmanĝis, kaj kiun ŝi nun estis demetonta. Kiam mi asertis, ke ŝi prefere eliru kun ĉi tiu robo, ŝi ekridis – aŭ moke pri mia naivo aŭ plezure pro mia komplimento. Ŝi senkulpigis sin pro posedo de tia multo da hejmroboj, pretendante ke nur en tiaj ŝi sentas sin komforta, kaj ŝi iris, surmetonte iun el tiuj reĝeskaj tualetoj, kiuj imponis al ĉiuj renkontatoj, kaj inter kiuj mi tamen estis fojfoje komisiita por la elekto de tiu, per kiu ŝi laŭ mia prefero sin vestos.

En la Alklimatiga Ĝardeno, kiel fiera mi estis, kiam post nia elkaleŝiĝo mi antaŭeniris apud sinjorino Svan! Ŝi iris per trankvilaj paŝoj, iom flosigante la baskon de sia mantelo, kaj mi ĵetis al ŝi admirajn rigardojn, kiujn ŝi respondis kokete per longa rideto. Se ni renkontis tiun aŭ tiun amikon de Ĵilberta, egale knabon aŭ knabinon, kiu nin de malproksime salutis, mi estis nun rigardata de ili kiel iu el tiuj homoj, kiujn mi antaŭe enviis, kiel amiko de Ĵilberta, kiu konis ŝian familion kaj partoprenis en la alia flanko de ŝia vivo, en la parto kiu ne okazis sur la Elizeaj Kampoj.

Ofte en la aleoj de la Bulonja Arbaro aŭ de la Alklimatiga Ĝardeno ni preteriris iun aŭ alian altrangan sinjorinon amike ligitan al familio Svan, kiun Ŝarlo Svan iafoje pretervidis kaj pri kiu lia edzino atentigis:

— „Ŝarlo, ĉu vi ne vidas sinjorinon De Monmorensi?”

Kaj sinjoro Svan kun amika rideto, kiun ebligis delonga familiareco, tamen vaste levis la ĉapelon kun eleganto kiu al li estis propra. Iafoje la koncerna sinjorino haltis, al sinjorino Svan volonte farante ĉi tiun ĝentilan komplezon, kiu restos malgrava kaj kiun ŝi klare ne eluzos por ia posta pretendo, ĉar Svan sufiĉe kutimigis ŝin al sindeteno. Ŝi tamen estis talente al si propriginta la tutan bontonon de la mondumo, kaj kiel ajn elegante kaj impone la promenantino sin tenis, sinjorino Svan en tio egalis ŝin; momente starante apud la amikino, kiun ŝia edzo ĵus renkontis, ŝi tiel facile prezentis nin – min kaj Ĵilbertan – tiel libere kaj trankvile eldiris siajn komplimentojn, ke ekstera observanto malfacile juĝus, kiu – elinter la edzino de Svan kaj la nobela promenantino – estis la altranga sinjorino. En la tago, kiam ni iris por spekti la sinhalojn, sur la revena vojo ni ekvidis, venantan en kontraŭa direkto kaj sekvatan de du aliaj virinoj ŝajne eskortajn, maljunan sinjorinon, ankoraŭ belan, volvitan en malhela mantelo kaj portantan ĉapeton, kiun tenis du bridoj ligitaj sub la mentono.

— „Ha, jen venas homo, kiu interesos vin.” al mi diris Svan.

La maljuna sinjorino, nun kelkajn paŝojn distanca, ridetis kun karesa mildeco. Sinjoro Svan demetis la ĉapelon kaj sinjorino Svan kliniĝis riverence kaj gestis, ke ŝi kisos la manon de la sinjorino simila al portreto de Vinterhalter107, kiu ŝin relevigis kaj brakumis.

— „Nu, homo, tuj resurmetu vian ĉapelon” ŝi diris al Svan per laŭta, kava voĉo, kiel familiara amikino.

— „Mi prezentos vin al ŝia imperiestrina moŝto” al mi diris sinjorino Svan.

Svan momente kuntiris min flanken, dum sinjorino Svan parolis kun la dirita moŝto pri vetero kaj pri bestoj nove enkondukitaj en la Alklimatigan Ĝardenon.

— „Ŝi estas princino Matilda”108 li diris al mi „jes, amikino de Gustavo Flober109, de Ŝarlo Santbeŭvo, de Aleksandro Duma. Pripensu ke ŝi estas nevino de Napoleono la 1a! Ŝin svatis Napoleono la 3a kaj la rusia imperiestro. Ĉu ne interese? Parolu do kun ŝi! Sed mi esperas, ke ŝi ne igos nin stari dum horo.”

„Mi renkontis Hipoliton Ten110, kiu diris al mi ke la princino kaj li malpacas” diris Svan.

— „Li agis kiel porko” ŝi respondis per abrupta voĉo, sonigante la vorton porko (/kɔŝõ/) kvazaŭ ĝi estus la nomo de episkopo el la epoko de Ĵana De Arko111 (/koŝõ/). „Pro la artikolo, kiun li skribis pri la imperiestro, mi lasis ĉe li nomkarton kun surskribo por adiaŭo.”

Mi same miris kiel tiu, kiu legas leterojn de la dukino De Orleano112, laŭdevene princino palatinata. Kaj efektive la princino Matilda estis laŭanime tute franca, sed la esprimo ŝiaj sentoj havis abruptecon karakteran de la malnova Germanio, kiun ŝi probable heredis de sia Vurtemberg-devena113 patrino. Sian ne plene poluritan, preskaŭ virecan verdiremon ŝi mildigis, kiam ŝi ridetis, per itala dolĉeco. Kaj ĉion ĉi akompanis tualeto tipa de la dua francia imperio, tiel ke – kvankam la princino ĝin surhavis sendube nur pro fideleco al la modo, kiun ŝi ŝatis de sia junaĝa tempo – ĝi impresis, kvazaŭ ŝi volus eviti malĝustecon de historia dekoro kaj dezirus respondi al la espero de tiuj, kiuj atendis de ŝi eĥon de pasinta epoko. Mi sufloris al Svan, ke li demandu, ĉu ŝi renkontiĝis kun Alfredo De Muse.

— „Tre malofte, kara sinjoro” ŝi respondis per ŝajnige kolereta tono – kaj efektive ŝi sinjorumis al Svan pro ŝercemo, ĉar ŝi estis kun li intime amika. „Mi unufoje akceptis lin por vespermanĝo. La invito estis por la 19a horo, Je la 19a kaj duono, li ankoraŭ ne alvenis kaj ni komencis la manĝon. Li alvenis je la 20a, salutis min, eksidis, ne diris unu parolon, foriris post la manĝo sen ke mi aŭdis la sonon de lia voĉo. Li estis mortebria. Tio ne tro emigis min por dua invito.”

Svan kaj mi staris iom aparte.

— „Mi esperas, ke ĉi tiu kunveneto daŭros ne tro longe” li komentis al mi „al mi doloras la plandoj. Ha, mi ne scias, kial mia edzino daŭrigas la interparolon, poste ŝi mem plendos pro laciĝo, kaj mi ne plu povas elteni tiel longajn staradojn.”

Sinjorino Svan – ricevinte la informon de sinjorino Bontempo – estis ĝuste diranta al la princino, ke la registaro, finfine ekvidinta sian malĝentilecon, volas sendi al ŝi inviton por ke en la postsekva tago ŝi spektu de la oficiala benkaro la viziton de la rusia imperiestro Nikolao114 ĉe la Domo de Invalidoj115. Sed la princino, kiu spite al ĉia ŝajno, spite al la tono de sia medio konsistanta precipe el artistoj kaj beletristoj, fundamente kaj en ĉiu okazo de grava decido restis nevino de Napoleono la 1a...:

— „Jes, kara sinjorino, ĝin mi ricevis hodiaŭ matene kaj resendis al la ministrejo, kiu ĝin tre probable rehavas en la nuna horo. Mi alskribis, ke inviton mi ne bezonas por viziti la Domon de Invalidoj. Se la registaro deziras, ke mi iru, mi ne sidos sur la benkaro sed en nia kel-tombejo, apud la tombo de la imperiestro. Mi ne bezonas invitan karton por tio. Mi havas la ŝlosilon. Mi eniras laŭvole. La registaro nur diru, ĉu ĝi deziras, ke mi ĉeestu. Sed se mi ĉeestos, mi ĉeestos en la kelo aŭ tute ne.”

Tiumomente min kaj sinjorinon Svan salutis juna viro, kiu diris bonan tagon sed ne haltis, kaj kiun ŝi – sen mia scio – konis: tiu estis Bloĥ. Al mia demando pri li sinjorino Svan respondis, ke lin prezentis al ŝi sinjorino Bontempo, ke li laboras por ministreja kabineto, kion lastan mi ne sciis. Ŝi cetere probable ne renkontis lin ofte – aŭ ŝi eble ne volis eldiri la nomon Bloĥ, ĝin juĝante ne tre ŝika116 – ĉar ŝi diris, ke li nomiĝas Meŭrel. Mi memcerte diris, ke ŝi konfuzas, ke li nomiĝas Bloĥ. La princino rektigis la baskon, kiu malantaŭ ŝi pendis, kaj kiun sinjorino Svan admire rigardadis:

— „Ĝi estas ĝuste felo, kiun al mi donace portigis la rusia imperiestro antaŭ ioma tempo” la princino diris, „kaj tial, ke mi vizitis lin hodiaŭ, mi surmetis, por ke li vidu ke mi aranĝigis ĝin kiel ian mantelon.”

— „Mi aŭdis, ke la princo Luizo117 varbiĝis en la rusan militistaron, via princina moŝto certe tre sentos la mankon pro lia foresto” diris sinjorino Svan, pretervidante la signojn de malpacienco de sia edzo.

— „Li agis kiel ventkapulo! Mi ja diris al li: tio, ke vi havis militiston en via familio, ne estas pravigo.” respondis la princino, per tiu abrupte simpla frazo aludante al Napoleono la 1a.

Svan ne povis plu stari:

— „Kara sinjorino, mi mem sintenos moŝtece: mi petas vian permeson por adiaŭo; mia edzino tre malsanis lastatempe kaj mi volas, ke ŝi ne restu pli longe staranta.”

Sinjorino Svan refoje riverencis kaj la princino al ĉiuj direktis anĝelan rideton, kiun ŝi kvazaŭ reportis de antaŭlonga tempo, de la eleganta ĉarmo de sia junaĝo, de la vesperoj en Kompienjo118, kaj ĝi delikate fluis, senŝanĝa, sur ŝia antaŭ momento mishumora vizaĝo; ŝi foriris, sekvate de la du duenjoj, kiuj dum la konversacio, simile al interpretistoj, vartistinoj aŭ flegantinoj, enŝovis nur nesignifajn vortojn kaj superfluan klarigojn.

— „Estos bone, se vi enskribigos vian nomon ĉe ŝi en iu venonta tago de ĉi tiu semajno” al mi diris sinjorino Svan, „oni ne lasas karton ĉe tiaj roiltiz – se paroli angle – sed ŝi invitos vin, se vi enskribiĝos.”

Kelkfoje en tiuj lastaj vintraj tagoj ni eniris – prelude al la promeno – iun el la malgrandaj eksponejoj, kiuj tiutempe floris, kaj en kiuj Svan, kiel konata amatoro, ricevis tre respektajn salutojn de la pentraĵ-agentoj, ĉe kiuj ili okazis. Kaj sub la ankoraŭ malvarma vetero mia malnova deziro de vojaĝo al Sudfrancio aŭ al Venecio vigliĝis en tiuj salonoj, en kiuj la progresanta printempo kaj arda sunlumo viole briligis la rozecajn montojn de Alpiloj119 kaj kolorigis per malhele smeralda diafano la akvon de la Granda Kanalo. Se la vetero estis malfavora ni prefere iris al koncerto aŭ teatro kaj poste prenis manĝeton en te-domo. Se sinjorino Svan deziris diri al mi ion, kion la sidantoj de najbaraj tabloj aŭ eĉ la kelneroj prefere ne komprenu, tion ŝi diris anglalingve, kvazaŭ ĝi estus lingvo konata nur de ni ambaŭ. Ĝuste ĉiuj homoj ĉirkaŭe komprenis la anglan, nur mi ĝin ankoraŭ ne lernis kaj mi devis tion memorigi al sinjorino Svan, por ke ŝi ĉesigu pri la apudaj tetrinkantoj aŭ la tealportanto siajn rimarkojn, kiuj – mi divenis – estis acerbaj, kvankam ilin mi tute ne komprenis, dum la kritikato komprenis plene.

En iu okazo, en kiu temis pri eliro al iu spektado, Ĵilberta min profunde mirigis. Tiam estis ĝuste la tago, pri kiu ŝi antaŭe parolis al mi, la datreveno de la morto de ŝia avo. Estis planite, ke ni iros kun ŝia instruistino por aŭdi prezenton de operaj kantoj, kaj Ĵilberta estis sin vestinta konvene por la ĉeesto en tia muzika okazaĵo, konservante la saman indiferentan mienon, kiun ŝi kutime havis rilate al okazontaĵo, kiu – ŝi diradis – povis esti egale tia aŭ tia, se ĝi nur al mi plaĉis kaj de ŝiaj gepatroj estis aprobita. Antaŭ la tagmanĝo ŝia patrino al ni konfidence parolis, klarigante ke estis al ŝia patro malagrable se ni iros al koncerto en tiu tago. Mi juĝis tion memkomprenebla. Ĵilberta ne reagis, sed ŝi paliĝis pro nekaŝebla kolero kaj ne plu diris eĉ vorton. Kiam sinjoro Svan revenis, lia edzino lin kunirigis al la malproksima ekstremo de la salono kaj al li parolis mallaŭte. Li vokis Ĵilbertan kaj kondukis ŝin en la apudan ĉambron. Ni aŭdis, ke ili parolis kun tre laŭtaj voĉoj. Mi tamen ne povis kredi, ke tiel obeema, tiel tenera, tiel milda Ĵilberta kontraŭis la peton de sia patro en tia tago, pro tiel bagatela afero. Fine Svan revenis ankoraŭ parolante:

— „Vi aŭdis tion, kion mi diris, ĉu ne? Kaj nun agu laŭvole.”

La vizaĝo de Ĵilberta restis streĉita dum la tuta tagmanĝo, post kio ni ambaŭ iris al ŝia ĉambro. Tie subite sen ia hezito kaj kvazaŭ heziton ŝi neniam sentis:

— „Jam la dekkvara horo!” ŝi ekkriis „ĉu vi ne memoras, ke la koncerto ekos je la dekkvara kaj duono?”.

Kaj ŝi urĝis sian instruistinon.

— „Sed...” mi diris „ĉu tio ne ĉagrenos vian patron?”

— „Tute ne ĉagrenos.”

— „Tamen li timis, ke tio ŝajnos nekonvena pro tiu datreveno.”

— „Kial mi zorgu pri tio, kion aliaj homoj opinias? Estas absurde, ke oni zorgas pri juĝoj de aliaj en aferoj de sento. Ĉiu sentas por si mem, ne por ĉirkaŭuloj. Mia instruistino, kiu malofte ĝuas amuzojn, tre kontentas pro ĉi tiu baldaŭa vizito al koncerto, mi ne senigos ŝin je tiu plezuro pro opiniantoj.”

Ŝi prenis sian ĉapelon.

— „Sed, Ĵilberta” mi diris, surmanante ŝian brakon „ne pro la sento de ĉirkaŭuloj, sed pro la sento de via patro.”

— „Vi ja ne komencos riproĉadon, espereble” ŝi ekkriis al mi per akra voĉo kaj ŝi vigle liberigis sian brakon.

Pro ankoraŭ pli valora komplezo, ol kiam ili iris kun mi al la Alklimatiga Ĝardeno aŭ al koncerto, gesinjoroj Svan ankaŭ ne tenis min ekster sia amika rilato kun Bergoto, de kiu fontis la allogo, kiun mi sentis pri ilia familio, kiam, antaŭ eĉ ol mi konis Ĵilbertan, mi pensis ke ŝi pro sia proksimeco kun la respektinda maljunulo estos por mi ege interesa amikino, se almenaŭ la malestimo, kiun ŝi nepre sentos al mi, ne malesperigus min pri tio, ke ŝi min kunvenigos iam al vojaĝo kun li por viziti la urbojn, kiujn li ŝatis. Kaj ĝuste okazis, ke en iu tiama tago sinjorino Svan min invitis al formala tagmanĝo. Mi ne sciis, kiuj estis la aliaj gastoj. Ĵus alveninte, starante en la vestiblo mi senaplombiĝis pro okazo, kiu min antaŭtimigis. Sinjorino Svan preskaŭ senmanke imitis la morojn, kiuj estas rigardataj elegantaj dum unu sezono, sed ne sukcesas daŭri kaj baldaŭ estas ignorataj (kiel multajn jarojn antaŭe ŝi havis sian hansom cab120 aŭ sur invitkarto al tagmanĝo presigis ke la okazo estas to meet121 tia- aŭ tia-rilate gravan homon). Ofte la koncernaj moroj neniel estis misteraj kaj inicado al ili ne estis necesa. Ekzemplo de malgranda tia novaĵo el tiuj jaroj, enportita de Anglio, estis ke Odeta farigis por sia edzo nomkartojn, sur kiuj la mallongigo Mr122 staris antaŭ la nomo Ŝarlo Svan. Post mia unua vizito en ŝia hejmo, sinjorino Svan lasis ĉe ni iun el tiuj kartetoj – kiel ŝi nomis ilin. Neniam antaŭe iu lasis por mi nomkarton; mi sentis tiom da fiero, da emocio, da dankemo, ke kolektante la tutan monon, kiun mi disponis, mi mendis belegan korbon da kamelioj kaj ĝin portigis al sinjorino Svan. Mi petegis al mia patro, ke li lasu karton ĉe ŝi, sed unue ke li havigu al si tiajn, sur kiaj lia nomo havus la alskribon Mr. Li cedis al neniu el miaj du petoj, mi pro tio malĝojegis dum kelkaj tagoj, kaj poste pripensis, ke li eble estis prava. Sed la uzo de Mr, kvankam ne utila, estis klara. Tiel ne estis pri la alia moro, kiu en la tago de tiu formala manĝo, al mi aperis sen la necesa klarigo de sia signifo. En la momento, kiam mi estis transironta de la antaŭsalono al la salono, la butlero donis al mi maldikan, longan koverton, sur kiu mia nomo estis skribita. Pro mia miro mi dankis lin, sed mi rigardadis la koverton. Mi ne sciis, kion mi faru pri tiu objekto, same embarasite kiel fremdulo pri unu el tiuj etaj iloj, kiujn oni donas al la gastoj de ĉina manĝo. Mi vidis, ke ĝi estis fermita, mi timis ke mi ŝajnos malĝentile scivola, se mi tuj malfermos ĝin, kaj mi do enpoŝigis ĝin kun mieno de scianto pri la afero. Kelkajn tagojn antaŭe sinjorino Svan skribis, ke mi venu por tagmanĝo de malgranda rondo. Estis tamen tie dekses homoj, inter kiuj mi tute ne sciis ke mi kalkulu Bergoton. Sinjorino Svan, min nominte – kiel ŝi kutime diris – antaŭ pluraj el tiuj gastoj, subite, dirinte denove mian nomon kaj ne ŝanĝante sian tonon (kvazaŭ ni estus nur du gastoj de tiu manĝo, kiuj estos egale kontentaj pri tiu interkoniĝo) elparolis la nomon de la dolĉa blankhara bardo. La nomo Bergoto min tremigis kiel la bruo de revolvero, kiun oni pafigus al mi, sed reflekse, por konservi la vizaĝon, mi klinsalutis; antaŭ mi, kiel ia iluziisto, kiun oni vidas sendifekta en sia redingoto en la disflua fumo de pafo, de kiu forflugas kolombo, mian saluton reciprokis juna, akra, eta, fortika kaj miopa viro kun ruĝa nazo helikŝele kunrulita, kun nigra pintbarbeto. Mi fariĝis senmezure malgaja, ĉar tio, kio ĵus dispolviĝis, estis ne nur la velka maljunulo, kiu simple neniiĝis, sed estis ankaŭ la beleco de ampleksa verkaro, kiun mi sukcesis loki en la sanktan, ŝanceliĝan organismon, de mi speciale konstruitan por ĝi por la funkcio de templo, sed por kiu spaco ne estis en la larĝa korpo plena je angioj, ostoj kaj ganglionoj de la vireto kun mallonga nazo kaj nigra barbeto, kiu staris antaŭ mi. La tuta Bergoto, kiun mi malrapide kaj delikate prilaboris, guton post guto, kiel stalaktiton, el la diafana beleco de liaj libroj – tiu Bergoto subite ne plu povis funkcii, tial ke necesis konservi la kunvolviĝan nazon kaj enkalkuli la nigran barbeton; simile kiel neuzebla estas la solvo trovita por problemo, de kiu oni nekomplete legis la kondiĉojn kaj ne atentis al tio, ke la fina sumo nepre egalu al difinita nombro. La nazo kaj barbeto estis elementoj neignoreblaj kaj des pli agacaj ke, min devigante al plena rekonstruo de la bergota personeco, ili ŝajne ankaŭ implicis, produktis, eligis iun apartan specon de agema kaj memkontenta spirito – kio estis fraŭda faro, ĉar tiu spirito estis tute alia ol la speco de klereco kiu plenigis tiujn librojn, kiujn mi bone konis kaj kiuj enhavis dolĉan, sanktan saĝecon. Rezonante laŭ la libroj, mi neniam konkludus per la helikeca nazo; sed rezonante laŭ la nazo, kiu ŝajne ne zorgis kaj iris sian vojon laŭ sia fantazio, mi deduktus laŭ tute alia direkto ol la verkaro de Bergoto, kaj konkludus tre probable per tio ke ĝi signas ian pensmanieron de hastema inĝeniero, de iu el tiuj, kiuj, salutate, kredas ke estas ĝentile diri „bone, kiel vi?” antaŭ ol oni demandis pri ilia sano, kaj, se oni asertas ke oni ricevis grandan plezuron de la interkoniĝo, respondas per koncizaĵo, kiun ili rigardas eleganta, trafa kaj moderna, tial ke ĝi ŝparas la ŝparindan tempon de vanaj komplimentoj: „same”. Klare nomoj estas fantaziaj desegnistoj, ili donas pri homoj kaj landoj tiel malĝuste prezentajn krokizojn, ke oni ofte stupore miras, kiam anstataŭ la imagita mondo oni spektas la videblan (kiu cetere ne estas la vera mondo, la sentumoj ja ne multe pli efikas ol la imago pri ĝusta bildigo, tiel ke la finfine proksimumaj bildoj de realo, kiujn oni sukcesas havi, estas almenaŭ tiel malsimilaj de la mondo vidata, ol ĉi lasta estas de la mondo imagita). Sed se pri Bergoto temas, la embaraso pro la antaŭscio de lia nomo ne multe pezis, kompare kun la embaraso kiun al mi kaŭzis antaŭkono de lia verkaro, ĉar mi devis nun kroĉi al ĝi, kiel al balono, la vireton kun barbeto, ne povante prognozi, ĉu ĝi konservos sufiĉan tirpovon por leviĝi. Ŝajnis ja, ke li vere estis la skribinto de la libroj, kiujn mi tiel alte taksis, ĉar kiam sinjorino Svan – sentante ke ŝi per tio agos laŭ sia devo – al li diris, ke mi tre ŝatas iun el tiuj verkoj, li ne vidigis miron pro tio, ke ŝi konfidis tion al li prefere ol al iu alia, kaj ne juĝis ke tio rezultas de konfuzo pri la persono; sed, plenigante la redingoton, kiun li surmetis honore al ĉiuj aliaj gastoj, per korpo avida je la baldaŭa manĝo, tiel dediĉante sian atenton al aliaj gravaj temoj, li ridetis pro la memoriga mencio de siaj libroj, kvazaŭ ili estus pasinta okazaĵo de lia pli frua vivo, aŭ kvazaŭ iu estus aludinta al alivesto laŭ la duko De Giz123, kiun li havus en maskobalo en iu pasinta jaro, kaj tiuj liaj libroj sekve tuj malaltiĝis por mi – kun si kunfaligante la tutan valoron de belo, de universo, de vivo – kaj atingis la nivelon de iama duaranga amuzo por viro kun barbeto. Mi do pensis, ke li verkis ilin sendube laboreme, sed ke si li vivus sur insulo ĉirkaŭata de malprofundoj kovritaj de perlaj ostroj, li anstataŭe prospere dediĉus sian tempon al komercado de perloj. Lia verkaro al mi ne plu ŝajnis tiel necesa. Kaj sekve mi dubis, ĉu vere originaleco pruvas, ke grandaj literaturistoj estas dioj po regantaj super ekskluziva regno, aŭ ĉu plivere en tio estas iom da simulado, ĉu la diferencoj inter diversaŭtoraj verkoj rezultas de laboro, prefere ol esprimas bazan, esencan diferencon inter la personecoj.

La gastoj jam sidis ĉe la tablo. Apud mia telero kuŝis dianto, kies tigo estis kovrita de stanfolio. Ĉi tio embarasis min malpli, ol la koverto antaŭe transdonita en la antaŭsalono kaj kiun mi tute forgesis. Tiu aranĝo, kvankam ĝi estis por mi same nova, ŝajnis pli divenebla, kiam mi vidis ke ĉiuj viraj tablanoj prenis dianton simile kuŝantan apud la manĝiloj kaj ĝin enŝovis en butonfendon de sia redingoto. Mi agis imite al ili, kun la senĝena mieno de senreligiulo en preĝejo, kiu ne konas la iron de la rito, sed stariĝas kiam ĉiuj stariĝas, surgenuiĝas iom poste ol ĉiuj surgenuiĝis. Alia nekonata kaj malpli efemera moro al mi malplaĉis pli forte: apud mia telero estis telereto plenigita de nigraĉa enhavo, kiun mi ne konis kiel kaviaron. Mi estis senscia pri ĝia destino, sed firme decidis, ke mi ĝin ne manĝos.

Bergoto sidis ne tro malproksime de mi, mi klare aŭdadis liajn dirojn. Mi sekve nun komprenis la impreson de sinjoro De Norpua. Li havis efektive strangan tonon. Kio plej ŝanĝas la fizikajn ecojn de voĉo estas tio, ke ĝi entenas penson: la sonoro de diftongoj, la impulso de lipsonoj de tio ricevas influon. Ankaŭ la parolritmo. Lia ritmo al mi ŝajnis tute alia, ol ĝi estis en lia skribmaniero, eĉ kiam li diris tiajn aferojn, per kiaj ordinare teksiĝis liaj verkoj. Sed la voĉo de homo sonas de sub masko, malantaŭ kiu ĝia sono ne estas sufiĉa helpo por rekoni vizaĝon unue klare viditan en skriba stilo. En iuj momentoj de la konversacio, en kiuj Bergoto laŭ sia kutimo komencis paroli en maniero, kiu ne sole al sinjoro De Norpua ŝajnis afekta kaj incita, mi bezonis longan tempon, antaŭ ol mi konstatis ekzaktan interrespondon kun la partoj de liaj libroj, kie lia stilo fariĝis tiel poezia, tiel melodia. Tiam li vidis en la propraj paroloj forman belecon sendependan je la signifo de frazoj, kaj tial ke homa parolo rekte rilatas al animo, ĝin tamen ne esprimante kiel tion faras la skriba stilo, Bergoto ŝajne parolis preskaŭ kontraŭsence, ĉantante iujn vortojn, kaj, se sub ilia ĉenigo li volis esprimi iun bildon, ilin vicigante sen intervalo kiel unu solan muzikan noton, kun laciga samtoneco. De tio rezultis ke afektita, emfaza, unutona parolfluo estis signo de la alta beleco de liaj diroj, kaj sekvo de la sama talento, kiu en liaj libroj estigis floradon de bildoj kaj harmonion. Mi unue tre malfacile rimarkis tion, ĉar tio, kion li diris en tiaj momentoj, ĝuste ĉar ĝi estis vere diro de Bergoto, ne ŝajnis bergotisma. Ĝi estis abunda elfluo de precizaj ideoj, ne trovebla en la bergota maniero, kiun multaj ĵurnalistoj al si proprigis; kaj ĉi tiu diferenco – iom nebule videbla tra la konversacio, kvazaŭ tra diafana vitro – probable estis alia aspekto de tio, ke, se oni legis paĝon redaktitan de Bergoto, ĝi neniam konformis al tio, kion skribus iu el tiuj senfantaziaj imitantoj, kiuj tamen en gazetoj aŭ en libroj sian prozon ornamis per tiom da sentencoj kaj bildoj laŭ bergota maniero. Tiu stila diferenco devenis de tio, ke bergoteco estis precipe valora kaj aŭtenta elemento, kaŝita sine de ia ekzistaĵo, kaj de ĝi eltirita de la granda verkisto dank' al lia genio: la celo de la dolĉa bardo estis tiu eltiro, bergotisman verkadon li ne celis. Verdire bergoteske li verkis malgraŭvole, ĉar li ja estis Bergoto, kaj pro tiu cirkonstanco ĉiu nova belaĵo de li verkita estis eta kvanto da bergoteco enfosita en afero, de kiu li eltiris ĝin. Kaj kvankam en tiu rilato ĉiu el tiuj belaĵoj analogis kun la aliaj kaj estis karakterize rekonebla, ĝi tamen restis aparta, same kiel la trovo, kiu ĝin malvualis; ĝi sekve novis, sekve malkongruis kun tio, kion oni rigardis bergota, kaj kiu estis kunflika sintezo de la jam de li elpensitaj kaj redaktitaj tekstoj, kiuj al sengeniaj homoj ne ebligis diveni, kion li eltrovos en novaj cirkonstancoj. Tiel okazas pri ĉiu granda literaturisto: la beleco de liaj frazoj estas ne prognozebla, same kiel ne prognozebla estas la beleco de virino ankoraŭ ne konata; ĝi estas krea ago, ĉar ĝi koncernas ne lin mem sed eksteran aĵon, kiun li pripense konsideras, kaj kiun li ĝis tiam ankoraŭ ne esprimis. Nuntempa kronikisto kiu dezirus imiti – tamen ne tro evidentigante sian epigonadon – la manieron de Luizo de Sansimon, eble sukcesus skribi la unuan linion de la portreto de Vilar:

„li estis sufiĉe alta, bruna viro... kun viva, malfermita, esprimoplena vizaĝo...”

sed per kiu konsekvenco li povus trovi la duan linion, kiu tiamaniere komenciĝas:

„... kaj vere iom frenez-aspekta”?

Vera varieco rezultas el tiu abundo de realaj, surprizaj elementoj, el branĉeto peza pro bluaj floroj neatendite elpendanta el printempa heĝo, kiu jam ŝajnis plena, dum formala imito de varieco (kaj sama rezono validas pri aliaj stil-kvalitoj) rezultas en malplenon kaj unuformecon, alivorte en la malon de varieco, kaj iluzias kaj similan impreson donas en la verkoj de imitantoj nur al tiu, kiu ĝin ne komprenis en verkoj de majstroj.

Tial – la parolmaniero de Bergoto probable ĉarmus se li mem estus nur amatoro eldiranta pseŭdajn bergotaĵojn, dum efektive ĝi dependis de la aktiva penso de Bergoto laboranta pri esencaj ligoj, kiujn dum aŭskultado oni ne tuj distingis – kaj do simile, ĉar Bergoto sian penson precize aplikis al realaĵo, kiun li volis ekzameni, lia lingvo estis iarilate tro pozitiva, tro nutra, kaj ĝi elrevigis tiujn, kiuj nur atendis liajn dirojn pri la eterna torento de ŝajnojla mistera timtremo kaŭzata de beleco. Plie la ĉiam eminenta, nova kvalito de tio, kion li skribis, aperis ankaŭ en lia konversacio per tiel subtila aliro al ajna demando, ignora pri ĉiuj jam konataj aspektoj de la afero, ke li ŝajne interesiĝis nur al iu detalo, ŝajne misprezentis ĝin aŭ amuziĝis per paradoksoj, kaj ke liaj ideoj sekve ŝajnis konfuzaj (laŭ juĝo de homoj, kiuj ordinare rigardas klaraj tiujn ideojn, kiuj samgrade estas konfuzaj, kiel iliaj). Nu, ĉar kondiĉo por ke aperu novaĵo estas, ke oni unue forigu la kliŝon, kiun oni kutimis kaj kiu tial rolis kiel la realo mem, ĉia nova konversacio kaj simile ĉia originala pentrado aŭ muzikado ŝajnas nepre komplika kaj teda. Ĝi uzas figurajn vortumojn, kiuj ne estas familiaraj, la parolanto ŝajne ĉion esprimas metafore, tio tedas kaj impresas kvazaŭ ĝi estas malvera. (Fakte malnovaj parolturnoj siatempe ankaŭ estis malfacile kompreneblaj bildoj, kiam aŭdantoj ankoraŭ ne konis la mondon, kiun ili prezentis. Sed delonge oni kredas, ke ĝi estis la reala mondo, oni fidas ĝin.) Tial, kiam Bergoto laŭ maniero kiu nuntempe ŝajnas tre simpla diris pri Kotar, ke li estas saltuleto serĉanta sian egalpezon, aŭ pri Briŝo ke „pli ol sinjorino Svan li kun videbla peno flegas sian frizadon, ĉar, zorgante samtempe pri sia profilo kaj pri sia famo, li devas per la aranĝo de sia hararo ĉiumomente impresi leone kaj filozofe”, oni baldaŭ sentis tediĝon kaj deziris pli konkretan diron – ja tiel komentis homoj, celante per tio, ke ili atendas diron pli ordinaran. La nerekoneblaj paroloj sonantaj el la masko, kiun mi vidis antaŭ mi, estis ja atribuindaj sole al la beletristo, kiun mi admiris, ili ne povus ricevi lokon en iun el liaj libroj kiel puzlero inter aliajn puzlerojn, ili ŝvebis en alia ebeno kaj bezonis transponon, per kiu, en tago kiam mi estis ripetanta frazojn aŭditajn de la buŝo de Bergoto, mi retrovis la tutan framon de lia skriba stilo, de kiu mi tiam povis rekoni kaj nomi la unuopajn partojn ene de tiu parola fluo, kiu antaŭe al mi ŝajnis tute alia.

Laŭ malpli grava vidpunkto la aparta, iom tro pedanta kaj intensa maniero, kiel li elparolis iujn vortojn, iujn adjektivojn, kiuj ofte revenis en lia konversacio, kaj kiujn li ĉiam diris kun ia emfazo, dissonigante iliajn silabojn kaj laŭtigante la akcenton (ekzemple en la vorto vizaĝo, kiun li ĉiam preferis al aspekto, kaj en kiu li tre emfazis la vo-, la zo-, la ĝo-sonojn, tiel ke ili kvazaŭ dispafiĝis el lia momente malfermita mano), ĝuste interrespondis kun la belaj lokoj, en kiuj li heligis tiujn samajn vortojn en sia prozo, ilin kvazaŭ evidentige enŝovis kaj kompostis tiamaniere ene de la takto de la frazo, ke leganto devis, se volis eviti ritman eraron, enkalkuli ĉiujn iliajn sonojn. Tamen oni ne retrovis en la parola lingvo de Bergoto iun prilumon, kiu en liaj libroj, kiel ankaŭ en la libroj de pluraj aliaj aŭtoroj, ofte ŝanĝas en la frazo la aspekton de vortoj. Ĉi tiu prilumo probable venas de profunda loko kaj ĝiaj radioj ne trafas la vortojn de homo en la horoj, kiam li, malfermita al kunparolantoj, estas iagrade fermita al si mem. Ĉi-rilate estis trovebla en la libroj de Bergoto pli da melodio, pli da propra akcento, ol en lia parolado – da tia akcento, kiu ne rilatas al stil-beleco, kiun la aŭtoro mem verŝajne ne rimarkas, ĉar ĝi kundependas kun la plej intima tavolo de lia memo. Ĝuste ĉi tiu akcento, en la partoj de liaj libroj, kiam li frazis tute spontanee, ritmigis la ofte tre banalajn vortojn, kiujn li tie skribis. Ĉi akcento ne estas notita en la teksto, nenio atentigas pri ĝi, kaj tamen ĝi per si mem aldoniĝas al la frazoj, oni ne povas ilin diri laŭ alia maniero, ĝi estas la plej efemera kaj tamen plej profunda propraĵo de verkisto, kaj ĝi atestos pri lia naturo, ĝi sciigos ĉu malgraŭ ĉiuj kruelaj vortoj, kiujn li diris, li estis milda, malgraŭ ĉiuj voluptaj vortoj – sentimentala.

Iuj apartaj elparolaj kutimoj, kiuj iomete kolorigis la konversacian stilon de Bergoto, ne estis al li propraj, ĉar kiam mi poste ekkonis liajn gefratojn, mi aŭdis ilin de ili multe pli klare. Ili konsistis en ia abrupta, graka tono en la lastaj vortoj de gaja frazo, en ia mallaŭta, formorta tono fine de malgaja frazo. Ŝarlo Svan, kiu jam konis la majstron en lia infanaĝo, al mi diris, ke tiam oni aŭdis de li same klare, kiel de la gefratoj, ĉi tiujn do familiajn fraz-melodiojn, jen kiel akre gajajn kriojn, jen kiel malrapide splenajn murmurojn, kaj ke en la ĉambro, en kiu ili ĉiuj ludis kune, li sonigis same bone kiel la aliaj sian parton de tiuj alterne bruegaj kaj sordinitaj koncertoj. Kiel ajn aparta-speca ĝi estas, tiu tuta sonado, kiu eliĝas el vivuloj, estas pasema kaj ne daŭras trans ilia vivo. Sed alie okazis pri la elparolo de familio Bergoto. Estas ja malfacile kompreni – eĉ en la fikcio de la ‚Kanto-Majstroj’ – kiel artisto povas inventi muzikon post aŭskulto de birdaj ĉirpadoj, kaj tamen Bergoto en sia prozo transponis kaj fiksis tiun familian malrapidigon de vortoj, kiuj ripetiĝas en ĝojaj voĉadoj aŭ pogute sonas en malĝojaj suspiroj. En liaj libroj estas troveblaj frazo-finoj, en kiuj la sonoroj amasiĝas kaj daŭras, kiel en la lastaj akordoj de opera uverturo, kiu serĉas sian finon kaj rediras, rediras sian lastan kadencon, ĝis kiam la dirigento fine mallevas la bastonon, kaj en ili mi poste retrovis muzikan eĥon de tiuj kupro-sonoroj de familio Bergoto. Sed li mem, de kiam enskribis tiujn sonorojn en siajn librojn, pretervole ĉesis ilin aŭdigi en siaj paroladoj. De la tago kiam li komencis verki, kaj des pli klare poste, kiam mi ekkonis lin, lia voĉo definitive disagordiĝis de tio.

La juna bergota generacio – alivorte la estonta beletristo kaj liaj gefratoj – ja ne estis eminentuloj kompare kun multaj pli subtilaj, pli spritaj junuloj, kiuj juĝis ke la bergota grupo bruemas, eventuale vulgaras, incitas pro siaj ŝercoj, kiuj estis karakteraj de la duone-supereca duone-stultuma maniero de ilia domo. Sed genio, aŭ eĉ granda talento, ŝuldiĝas malpli al intelekta sciaro kaj socia rafino superaj al tiuj de aliaj homoj, ol al la kapablo por ilin transformi kaj transponi. Por varmigi fluaĵon per elektra lampo, ne utilas ke oni havas la plejeble fortan lampon, sed ja lampon en kiu kurenton oni povas deturni de la luma funkcio kaj redirekti al la provizado de varmo. Por promeni en aero, ne necesas la plejeble potenca aŭtomobilo, sed aŭtomobilo kiu ne daŭrigas sian surteran rampadon kaj, ŝanĝante la ĝistiaman kurson al vertikalo, kapablas konverti sian horizontalan rapidon en alsupran forton. Simile tiuj, kiuj faras geniajn verkojn, ne estas homoj vivantaj en la plej delikata medio, kun la plej brila parolpovo, la plej vasta kulturo, sed homoj kiuj povis, subite ĉesigante sian memcentran vivon, modifi sian personecon kaj ĝin similigi al spegulo, tiel ke ilia vivo, kiel ajn socie banala ĝi eventuale estis kaj eĉ ankaŭ intelekte banala, en ĝi speguliĝas – ĉar genio konsistas en tiu reflekta povo, ne en la propra kvalito de la reflektataĵo. De la tago kiam la juna Bergoto al legantaro povis montri la malelegantan salonon, en kiu li ofte restis dum sia junaĝo, kaj la ne tre amuzajn interparolojn, kiujn li havis tie kun siaj gefratoj, de tiu tago li superis la pli spritajn kaj altklasajn amikojn de sia familio: ili en siaj belaj rols-rojs124-aŭtoj ja egale rehejmiĝis, iom malestime komentante pri la vulgareco de familio Bergoto; sed li dume, per sia elementa, finfine startinta aparato, superflugis ilin.

Poste li ne plu kun familianoj, sed kun iuj samgeneraciaj verkistoj havis komunajn trajtojn en sia parolmaniero. Pli junaj aŭtoroj, kiuj post kelka tempo komencis forkonfesi lin, kaj asertis ke ili havas nenian spiritan komunaĵon kun li, tian parencecon pretervole vidigis per uzo de samaj adverboj, de samaj rolvortoj, kiujn li tre ofte ripetis, per simila frazkonstruo, per parolado en sama dampita, malrapidigita tono, kontrasta al la brila kaj facila stilo de la antaŭa generacio. Eble ĉi tiuj pli junaj homoj – la sekvo montros kelkajn en tiu situacio – neniam ekkonis Bergoton. Sed lia pens-maniero, en ilin inokulite, prosperigis en iliaj skribaĵoj tiujn deklinojn de sintakso, de emfazo, kiuj necese aperas kun idea originaleco. Ĉi tiu necesa rilato cetere ne ĉiam estas samspeca. En la okazo de Bergoto – li efektive ne dependis de iu modelo por sia skriba stilo, sed sian parolmanieron li ricevis de antaŭlonga amiko, brila diskutanto kiu lin impresis kaj influis, kiun li pretervole imitis en konversacio, sed kiu (la amiko) estis malpli talenta kaj do neniam verkis vere rimarkindan libron. Sekve de tio se oni juĝus nur pri originaleco de parolado, oni taksus Bergoton disĉiplo, epigona verkisto, dum ke – cetere influite de sia amiko en la kampo de konversacio – li male estis originala kaj kreema verkisto. Verŝajne ankaŭ por sin diferencigi de la antaŭa generacio, tro inklina al abstraktaj ideoj, al ĝeneralaj asertoj, kiam Bergoto deziris laŭdi libron, tio, kion li emfazis, ĉiam estis iu bilde imagebla sceno, iu priskribo sen racia signifo. „Ha, jes!” li diris ekzemple „estas bele! estas knabineto kun oranĝkolora ŝalo, ha, estas bele!”, aŭ eble: „efektive, estas fragmento, en kiu regimento trairas la urbon, ha jes, estas bele!”. Rigarde al stilo li ne estis plene akorda kun la epoko (kaj cetere restis tre strikte nacia, li malŝategis Lev-on Tolstoj, Ĝorĝon Eliot, Henrikon Ibsen kaj Fjodor-on Dostojevskij125), ĉar la vorto, kiun li ripete uzis laŭde pri stilo estis dolĉa. „Jes, tamen, mi pli ŝatas la manieron de Ŝatobrian en ‚Atala’126, ol en ‚Reneo’, ŝajnas al mi ke li skribas en la unua pli dolĉe.” La vorton li elparolis kiel kuracisto, al kiu malsanulo asertas ke lakto al li kaŭzas stomakajn spasmojn kaj kiu respondas: „ĝi tamen estas nutraĵo tre dolĉa”. Kaj estas vere, ke en la bergota stilo estis ia harmonio simila al tiu, pro kiu antikvuloj pri iuj el siatempaj oratoroj diris laŭdojn, kies pravigon nuntempuloj ne bone komprenas, ĉar ili kutimas je modernaj lingvoj, en kiuj oni ne provas fari tiajn efektojn.

Kun timema rideto li ankaŭ diris pri iuj paĝoj de li verkitaj, pri kiuj homoj parolis kun admiro: „mi kredas, ke tio estas iagrade vera, iagrade ĝusta, ĝi povas esti utila”, sed simple pro modesteco, kiel virino al kiu oni diras, ke ŝia robo estas rava, ke ŝia filino estas bela, respondas „ĝi estas oportuna” kaj respektive „ŝi havas agrablan karakteron”. Sed la konstruema intuo estis tro intensa ĉe Bergoto, li nepre sciis ke la sola pruvo pri la utileco kaj vereco de liaj faraĵoj estis la ĝojo, kiun la verko donis unue al li kaj poste al aliaj homoj. Bedaŭrinde multajn jarojn poste, kiam lia talento jam velkis, ĉiufoje kiam li verkis ion, pri kio li ne kontentis, por ĝin ne forstreki, kiel decus, por ĝin publikigi, li ripetis tiu-foje al si mem: „tamen, ĝi estas iagrade ĝusta, ĝi utilos al mia lando”. Tiel ke la frazon iam murmuritan antaŭ admirantoj pro elturniĝo de sia modesteco li poste diris en la sekreto de la koro pro angoro pri sia valoro. Kaj la samaj vortoj, kiuj al Bergoto provizis superfluan pardonpeton pro la valoro de liaj unuaj verkoj, fariĝis kvazaŭ vana konsolo pro la malbona kvalito de la lastaj.

Ĉe li ia belarta severeco, ia volo por skribi nur tiajn tekstojn, pri kiaj li povos diri „tio dolĉas” kaj pro kiu li dum jaroj estis rigardata kiel malfekunda, precioza, bagatel-fajla artisto estis male la sekreta fundamento de lia forto, ĉar kutimiĝo determinas same la stilon de beletristo kaj la karakteron de homo, kaj aŭtoro kiu plurajn fojojn kontentiĝis per tio, ke li atingis en la esprimo de siaj pensoj ian agrablan formon, per tio malvaste bridis por ĉiam sian talenton, simile kiel cedante ofte al plezuro, al nelaboremo, al timo antaŭ sufero, oni mem desegnas sur sian karakteron, kiu fine fariĝas ne plu korektebla, la silueton de siaj malvirtoj kaj la limon de siaj virtoj.

Tamen – malgraŭ tiom da similaĵoj, kiujn mi poste rimarkis inter la verkisto kaj la privata homo – kiam ĉe sinjorino Svan en la unua momento mi ne kredis, ke la viro antaŭ mi staranta estas Bergoto, estas la aŭtoro de tiom da ĉieldevenaj libroj, mi eble ne tute malpravis, ĉar li mem tion ankaŭ malkredis – en la vera senco de la vorto. Tion li videble malkredis, ĉar li klinadis sian nukon antaŭ altklasaj homoj – sen ke li cetere montriĝis snoba – antaŭ literaturistoj, antaŭ ĵurnalistoj, kiuj estis al li malsuperaj. Certe li nun sciis pro la aproboj de aliaj homoj, ke li havas genion, kompare kun kio monduma pozicio aŭ oficiala rango ne multe pezas. Li nun sciis, ke li havas genion, sed tion li malkredis, ĉar li plu ŝajnigis humilecon antaŭ malbonaj verkistoj kun la celo ke li akademianiĝos, kvankam la akademio aŭ la kvartalo Sankta-Ĵermano same malmulte rilatas kun la parto de la eterna spirito, kiu aŭtoras la librojn de Bergoto, kiel kun la leĝo de kaŭzeco aŭ la nocio de dio. Ĉi tion li ankaŭ sciis, kiel ŝtelmaniulo superflue scias, ke ŝtelado estas malbona ago. Kaj la viro kun barbeto kaj helikeca nazo ruze lertis, kiel ĝentlemano-forketoŝtelisto, por proksimiĝi al la aspirata akademia brakseĝo, al tiu-tiu dukino, kiu povis decidi plurajn voĉojn en la baloto, sed proksimiĝis penante ke neniu persono, kiu juĝus ke tia celado estas malnobla, vidu lian manovron. Tio al li prosperis nur duone, oni aŭdis alterne kun la diroj de la vera Bergoto la dirojn de la egoisma, ambicia Bergoto, kiu konstante parolis pri gravaj, nobelaj aŭ riĉaj homoj, por sin mem gravigi, dum li en siaj libroj, kiam li parolis laŭ sia koro, tiel bone montris la noblecon de malriĉuloj, puran kiel fontakvo.

Pri la aliaj malvirtoj, al kiuj aludis sinjoro De Norpua, pri lia duone incesta amo, kiu ankaŭ miksiĝis onidire kun ne tute laŭorda monafero – ili ja ŝoke kontraŭis la atmosferon de liaj lastaj romanoj, kiuj plenis je tiel skrupula, tiel dolora zorgo pri bono, ke la plej elementaj ĝojoj de la ĉefrolulo de tio veneniĝis, kaj ke ankaŭ la legantoj de ĝi ricevis angoran senton, pro kiu eĉ plej paca vivo ŝajnas malfacile eltenebla, sed tiuj malvirtoj tamen ne pruvis – sub la supozo ke oni atribuus ilin ĝuste al Bergoto – ke liaj rakontoj estus mensogaj, ke tiom da sentemo estus komedia. Simile kiel en patologio oni vidas, ke san-statojn kun sama ŝajno kaŭzas jen troa, jen maltroa tensio, troa aŭ maltroa sekrecio aŭ alia kondiĉo, simile povas estiĝi malvirto pro trosentemo kiel estiĝas malvirto pro manka sento. Eble nur en reale malvirta vivo la morala problemo povas aperi kun sia plena angora forto. Kaj al tiu problemo artisto respondas per solvo, kiu ne situas en la dimensio de lia persona vivo, sed en la dimensio de tio, kio por li estas la vera vivo, per ĝenerala solvo literatura. Pluraj grandaj doktoroj de la eklezio127 komence malgraŭ sia boneco pekis kiel ĉiuj homoj, kaj post tio gvidiĝis al propra sankteco, kaj simile iuj grandaj artistoj malgraŭ sia fieco utiligas siajn malvirtojn por konstrui la nocion de ĝenerala morala leĝo. Ĝuste la malvirtojn, aŭ nurajn mankojn kaj ridindojn de la medio, en kiu ili vivis, la malkonsekvencajn dirojn, la ŝoke frivolan vivon de sia filino, la perfidojn de sia edzino aŭ la proprajn kulpojn verkistoj plej ofte skurĝis en siaj pamfletoj, sen ke tio ŝanĝis la morojn en ilia familio aŭ la malĝentilan tonon aŭdeblan en ilia hejmo. Sed ĉi tiu kontrasto estis malpli okulfrapa en antaŭaj epokoj, ol ĝi fariĝis en la epoko de Bergoto, unuflanke tial ke sampaŝe kiel la socio koruptiĝis, la postuloj pri moraleco grade fortiĝis, aliflanke tial ke la publiko informiĝis pli facile, ol tion ĝi ordinare faris pasintece, pri la privata vivo de literaturistoj; kaj en iuj vesperoj en la teatrejo homoj montris unu al la alia la aŭtoron, kiun mi tiom admiris en Kombreo, sidantan funde de loĝio, kiu per sia nura okupantaro ŝajnis aparte moka aŭ vunda komento, aŭdaca rebato kontraŭ la tezo, kiun li subtenis antaŭnelonge en sia plej freŝa verko. Tio, kion tiu aŭ tiu homo eventuale diris al mi pri Bergoto, fakte ne povis utile informi min pri la boneco aŭ malboneco de la homo. Iu el lia proksima rondo al mi raportis ekzemplojn de lia senkoreco, iu malproksimulo rakontis agon de li (kortuŝan agon, ĉar ĝi evidente estis origine destinita al sekreteco), kiu atestis pri lia granda kunsentemo. Li agis kruele al sia edzino. Sed en vilaĝa hoteleto, en kiu li restis dum unu nokto, li vigilis ĉe malriĉa virino, kiu estis provinta sin dronigi, kaj kiam li devis foriri, li lasis sufiĉe multan monon al la hotelestro, por ke ĉi tiu ne forpelu la kompatindulinon kaj por ke li zorgu pri ŝia farto. Eble ju pli la talenta verkisto grandiĝis en Bergoto kaj ŝrumpigis la viron kun barbeto, des pli lia persona vivo dronis en la fluo de ĉiuj vivoj, kiujn li imagadis, kaj ne plu ŝajnis al li postulema pri efektivaj devoj, kiujn por li anstataŭis la devo imagi tiujn aliajn vivojn. Sed samtempe, ĉar sentojn de aliaj homoj li imagis vive, kiel se ili estus liaj sentoj, kiam li trovis okazon por sin turni al malfeliĉulo, eĉ se nur por mallonga tempo, li akceptis la taskon senatente al sia propra vidpunkto sed prefere el la vidpunkto de la suferanto, kio sufiĉis por ke li abomenu la dirojn de tiuj, kiuj antaŭ aliula doloro plu pensas pri siaj malvastaj interesoj. Pro ĉio ĉi li kaŭzis ĉe ĉirkaŭaj homoj kaj pravigeblajn rankorojn, kaj neforgeseblajn dankemojn.

Li estis precipe viro, kiu fundamente ŝatis nur iujn difinitajn bildojn, kaj, kiel miniaturon sur la fundo de kofreto, ŝatis nur ilin fasoni kaj pentri pere de vortoj. Pro bagatelo al li sendita, se ĝi estis por li okazo de plektado de kelkaj tiaj, li vere abunde esprimis sian dankon, dum li ne faris komplimenton pro valora donaco. Kaj se al li okazus, ke li devus paroli por sia defendo en juĝejo, li pretervole elektus vortojn ne laŭ la esperata impreso al la juĝisto, sed por disvolvi bildojn, kiujn la juĝisto certe ne rimarkus.

En tiu unua tago, en kiu mi renkontis lin ĉe gesinjoroj Svan, mi diris al Bergoto, ke nelonge antaŭe mi aŭdis La Berma-n en prezento de ‚Fedra’; li atentigis min pri tio, ke en la sceno en kiu ŝi estis staranta kun brako levita je alto de la ŝultro – ĝuste iu el la scenoj kiujn homoj abunde aplaŭdis – ŝi tre artisme kaj noble memorigis ĉefverkojn, kiujn ŝi eble neniam vidis: unu hesperidinon128, kiu faras la saman geston sur metopo de Olimpio129, kaj ankaŭ la belajn virgulinojn de la malnova Ereĥtejo130.

— „Eble ĉi tio estis inspirita diveno. Mi supozas tamen, ke ŝi vizitas muzeojn. Estus interese spuri tion.” (spuri estis iu el la ŝatataj vortoj de Bergoto, kiun pluraj lin neniam renkontintaj junuloj imitis de li, parolante laŭ lia stilo kvazaŭ pro malproksima sugestio.)

— „Ĉu vi aludas la kariatidojn?” demandis Svan.

— „Ne, ne” respondis Bergoto „krom en la sceno, en kiu ŝi konfesas al Enona sian enamiĝon, kaj en kiu ŝi mangestas kiel Hegeso131 en la steleo de la Keramejkos132, ŝi revivigas pli malnovan epokon de greka arto. Mi parolis pri la koraj133 de la malnova Ereĥtejo, kaj mi agnoskas ke tio estas tute fremda al la arto de Ĵano Rasin, sed estas tiom da aspektoj en ‚Fedra’... unu plia... ho, finfine jes, jes-ja belas ĉi tiu malgranda Fedra el la 6a jarcento kun vertikala brako, kun harbuklo kiu efektas kiel marmoraĵo, jes, entute estas tre lerte, ke ŝi eltrovis ĉion ĉi. Tio estas multe pli aŭtente antikva, ol multaj libroj kiujn ĉi-jare oni epitetas antikvaj.”

Ĉar Bergoto en iu el siaj libroj skribis faman preĝon al tiuj praaj statuoj, la paroloj, kiujn li nun eldiris, estis por mi tre klaraj, kaj estis por mi nova kialo por mia intereso pri la ludado de La Berma. Mi penis memore revidi, kiel ŝi ludis en tiu sceno, en kiu ŝi levis la brakon ĝis alto de la ŝultro. Kaj mi pensis: „jen la hesperidino de Olimpio, jen la fratino de iu el la admirindaj preĝantinoj de la atena akropolo, jen nobla arta prezento”. Sed por ke ĉi tiuj pensoj beligu por mi la geston de La Berma, necesus ke Bergoto al mi sugestu ilin antaŭ la teatra spektado. Tiam, dum la sinteno de la rolantino efektive ekzistis antaŭ mi, en tiu momento, kiam la okazaĵo ankoraŭ havis la plenecon de realo, mi povus provi ricevi de ĝi ideon pri pragreka skulptado. Sed pri La Berma en tiu sceno mi nun konservis ne plu retuŝeblan memoraĵon, supraĵan kiel bildo, kiu malhavas la profundajn subtavolojn de ĉeestaĵo, kiuj ebligas esploradon, el kiuj oni vere povas elfosi novaĵon – bildo, al kiu oni ne povas retroefike atribui interpreton, kiu ne plu estas kontrolebla, ne plu objektive sankciebla. Volante aliĝi al la konversacio, sinjorino Svan demandis, ĉu Ĵilberta efektive donis al mi la tekston de Bergoto pri ‚Fedra’. „Mi havas filinon tiel forgeseman!” ŝi aldiris. Bergoto modeste ridetis kaj kontraŭdiris, ke la dirita teksto en siaj paĝoj entenas nenion gravan. „Jes, tamen, tiel ĉarma estas tiu kajereto, tiu prospekto” diris sinjorino Svan, por pozi kiel bona dommastrino kaj ŝajnigi ke ŝi legis la Fedra-libreton, kaj ankaŭ ĉar ŝi volis ne nur gratuli Bergoton, sed elekti inter la tekstoj, kiujn li skribis, lin gvidi. Kaj verdire ŝi inspiris lin – en alia maniero, cetere, ol ŝi kredis. Sed entute estiĝis inter la eleganta tono de la salono de sinjorino Svan kaj granda parto de la verkaro de Bergoto tia interrilato, ke ĉiu el ili estas konsiderebla – de nuntempaj maljunuloj – kiel komento de la alia.

Mi sentis min sufiĉe konfida kaj parolis pri miaj impresoj. Multajn dirojn Bergoto juĝis ne ĝustaj, sed li lasis min paroli. Mi diris, ke mi ŝatis la verdan prilumon, aperintan en la momento kiam Fedra levas la brakon.

— „Ha, se li aŭdus vin, la dekoristo, kiu estas granda artisto, tre kontentus, mi tion rediros al li, ĉar li tre fieras pri tiu lumaĵo. Se paroli sincere, mi ne tre ŝatas ĝin, pro ĝi ĉio flosas en ia bluverda artifiko, la eta Fedra en ĝi tro aspektas kiel koral-branĉo sur la fundo de akvario. Vi eble argumentos, ke tio emfazas la universe vastan amplekson de la dramo. Tio veras. Tamen ĝi pli konvenus por intrigo, kiu okazus ĉe Neptuno. Mi scias ja, ke sub la tuta afero estas venĝo de Neptuno134. Entute mi ne postulas, ke oni pensu nur pri Por-rojalo135, sed finkalkule la rakonto de Rasin ne temas pri la am-aferoj de markaŝtanoj. Nu, tamen, tiel deziris mia amiko, kaj tio forte impresas kaj entute estas iel bela. Jes, do finkalkule vi ŝatis tion, vi komprenis ĉu ne? entute ni opinias same pri tio, estas iom sensenca tiu aranĝo, ĉu ne? sed ĝi tamen estas inteligente pensita.”

Kaj kiam la opinio de Bergoto tiel kontraŭis mian, li tute ne devigis min al silento, al stato de tiu, kiu respondi ne povas, kiel okazis male kun sinjoro De Norpua. Tio ne pruvas, ke la opinioj de Bergoto malpli valoris ol tiuj de la ambasadoro – tute ne. Forta ideo transdonas iomon da sia forto al kontraŭanto. Kiel parto de la universala valoro de spiritoj, ĝi eniĝas, ĝi greftiĝas en la spiriton de tiu, kiun ĝi refutas, inter aliajn, ĉirkaŭajn ideojn, helpe de kiuj, li regajnas iom da superrego, li ĝin kompletigas, ĝin korektas; tiel ke la fina juĝo certagrade estas konstruo de la du homoj, kiuj disputis. Nur al la opinioj, kiuj ĝustadire ne estas opinioj, al opinioj sen ia subteno, sen ia apogo, sen parenca branĉo en la idearo de la kontraŭulo, ĉi tiu, luktante kontraŭ absoluta malpleno, ne trovas respondon ajna-specan. La argumentoj de sinjoro De Norpua pri belartaj aferoj estis nerefuteblaj, ĉar ili malhavis realan bazon.

Pro la sinteno de Bergoto, ke li ne forpuŝis miajn obĵetojn, mi konfidis al li, ke sinjoro De Norpua ilin malestime flankenigis.

— „Ja, li estas maljuna stulta kaĝobirdo” li respondis „li frapis vin per la beko, ĉar li ĉiam kredas, ke antaŭ li estas biskvito aŭ sepi-osto”.

— „Estas surprize – ĉu vi konas Norpua-n?” Svan demandis al mi.

— „Ba, li estas teda kiel pluvo” interrompis lia edzino, kiu tre fidis al la juĝoj de Bergoto kaj probable timis, ke sinjoro De Norpua antaŭ mia familio priklaĉis ŝin. „Mi volis interparoli kun li post la vespermanĝo, mi ne scias ĉu pro aĝo, ĉu pro digesto, mi trovis lin tre konfuza. Estis kvazaŭ li bezonus tonikon.”

— „Jes, ĉu ne?” diris Bergoto „Vole-nevole li devas sufiĉe ofte silenti por ne elĉerpi antaŭ la fino de la vespero la provizon de stultaĵoj, kiu pezigas la ĵaboton de la ĉemizo kaj plenigas la blankan veŝton.”

— „Mia edzino kaj sinjoro Bergoto laŭ mi tro severas” diris Svan, kiu hejme suprenis la rolon de la prudentulo. „Mi agnoskas, ke Norpua ne povas tre interesi vin, sed el alia vidpunkto (Svan ŝatis rimarkigi belaĵojn de la vivo), li estas kurioza viro – kurioza kiel amanto. Kiam li estis sekretario en Romo” li daŭrigis post okulado al la direkto de Ĵilberta, kontrola ke ŝi ne povis aŭdi, „li havis en Parizo amdonantinon, kiun li pasie amis, kaj li sin devigis al vojaĝado dufoje en ĉiu semajno por ŝin renkonti dum po du horoj. Ŝi estis cetere tre inteligenta kaj bela virino tiutempe, ŝi nun estas riĉa vidvino. Kaj li havis multajn aliajn intertempe. Mi freneziĝus, se la virino, kiun mi amus, loĝus en Parizo dum mi devus resti en Romo. Maltrankvilaj viroj prefere amu iun sube de si laŭ la popola esprimo, tiel ke la konsidero de ŝia mona intereso dependigu ŝin.”

Tiam Svan ekkonsciis, ke ĉi tiun sentencon mi povus apliki al la situacio de li kaj Odeta. Kaj tial, ke eĉ en eminentaj homoj, en momento kiam ili ŝajne kun la kunparolanto superece ŝvebas super la vivo, memfiero restas etanima, li subite fariĝis mishumora kontraŭ mi. Tio rimarkiĝis nur en la maltrankvilo de lia rigardo. Plian parolon li ne diris en tiu momento. Tio ne estas miriga. Kiam Ĵano Rasin – laŭ rakonto cetere elpensita, sed kies esenco estas trovebla ĉiutage en la pariza vivo – aludis al Polo Skarono136 antaŭ Luizo la 14a, la plej granda reĝo de la mondo ne riproĉis ion al la poeto en tiu vespero. Sed en la sekva tago ĉi tiu perdis la reĝan favoron.

Sed teorion oni ĝenerale deziras disvolvi ĝisfine, kaj Svan post minuta incitiĝo, viŝinte la vitron de sia monoklo, daŭrigis sian ideon per parolo, kiu poste en mia memoro fariĝis kvazaŭ profeta averto, kiun mi bedaŭrinde preteratentis:

”Tamen la danĝero de tia amsituacio estas, ke la obeigo de la virino portempe trankviligas la ĵaluzon de la viro, sed ĝin igas ankaŭ pli postulema. Ĝis tia grado, ke li vivigas la amatinon malliberule, kun taga kaj nokta lampa prilumo por pli bona gardateco. Kaj tio ordinare finiĝas per malfeliĉa okazo.”

Mi revenis al la temo de sinjoro De Norpua.

— „Ne fidu lin, kontraŭŝajne li estas perfida klaĉulo” diris sinjorino Svan kun tono, pro kiu mi konvinkiĝis, ke sinjoro De Norpua pri ŝi fiparolis, aldone al kio Svan rigardis al sia edzino kun riproĉa mieno, kvazaŭ li volis deteni ŝin de plua klarigo.

Ĵilberta, de kiu jam dufoje la gepatroj petis, ke ŝi pretiĝu por eliri, dume aŭskultis la konversacion, starante inter sia patrino kaj sia patro, al kies ŝultro ŝi kaĵole apogiĝis. Al sinjorino Svan, kiu estis bruna, unuavide ĉiurilate kontrastis ĉi tiu ruf-hara, or-haŭta junulino. Sed post momento oni rekonis en Ĵilberta plurajn trajtojn – ekzemple la nazon finiĝantan pro abrupta kaj senhezita decido de la nevidebla skulptisto, kiu laborigas sian ĉizilon por vicaj generacioj – mienojn, sintenojn de la patrino; aŭ se uzi metaforon el alia arto, ŝi ŝajnis ankoraŭ ne klare similanta portreto de sinjorino Svan, kiun kolorema pentristo pro kaprico pozigus duone alivestita kiel helrufa venecianino137 dum ŝi pretiĝus por maskofesto. Ŝi ne nur havis blondan harkovron, sed ĉia bruna ero ankaŭ estis elpelita el ŝia karno, kiu, senigite je siaj brunaj vualoj, ŝajnis pli nuda, kovrata sole de la radioj eligataj de interna suno, tiel ke la transvestiĝo estis ne nur supraĵa sed enkarniĝinta; Ĵilberta ŝajne figuris ian ĥimeran beston aŭ estis vestita en mitologia travestio. Ŝia rufa haŭto estis la sama, kiel la haŭto de la patro, kvazaŭ la naturo frontis la problemon, kiam ĝi estigis ŝin, ke ĝi rekreu pecon post peco sinjorinon Svan, disponante por materialo nur la haŭton de sinjoro Svan. Kaj la naturo perfekte uzis ĝin, kiel lignartisto, kiu vole konservas la tuberetan teksturon kaj la branĉo-spurojn de ligno. En la vizaĝo de Ĵilberta, flanke de la perfekte kopiita nazo de Odeta, la haŭto ŝveletis por konservi en ĝusta loko kaj aspekto la du belgrajnojn de Ŝarlo Svan. Ĉi tie floris apud sinjorino Svan nova variaĵo de ŝi, kiel blanka siringo apud viola siringo. Estus tamen erare imagi, ke la disiga limo inter la du similecoj estis absolute neta. Jen kaj jen, kiam Ĵilberta ridis, estis distingebla en ŝia vizaĝo la ovaleco de la vango de ŝia patro ene de la vizaĝo de ŝia patrino, kvazaŭ iu kunigis ilin por vidi, kio el la mikso rezultos; ĉi tiu ovaleco firmiĝis, kiel formiĝas embrio, ĝi oblikve longiĝis, ŝvelis kaj post mallonge malaperis. En la okuloj de Ĵilberta estis la bona, sincera rigardo de ŝia patro; ĉi tiun rigardon ŝi havis en la tago, kiam ŝi donis al mi la vitran globeton dirante: „konservu ĝin memore pri nia amikeco”. Sed se iu demandis Ĵilbertan pri ŝiaj lastatempaj faroj, tiam estis videblaj en ĉi tiuj samaj okuloj embaraso, hezito, kaŝemo, malĝojo, kiajn siatempe havis Odeta kiam Svan demandis, kien ŝi estis irinta, kaj ŝi respondis per mensogo, kiu afliktis la amanton, kaj nun subite kaŭzis ŝanĝon de temo en la konversacio flanke de la nescivola kaj singarda edzo. Ofte en la Elizeaj Kampoj mi maltrankvilis se mi vidis tiun rigardon en la okuloj de Ĵilberta. Sed plejofte malprave. Ĉar ĉi tiu rigardo – simpla korpa heredaĵo de ŝia patrino – de ŝia flanko nenion signifis. Ŝi estis vizitinta kursejon aŭ devis rehejmiĝi por privata leciono kaj ŝiaj pupiloj faris tiun saman movon, kiun en la okuloj de Odeta kaŭzis timo, ke ŝi malsekretigus la venon de iu el ŝiaj amantoj en la koncerna tago, aŭ la urĝecon de galanta rendevuo al kiu ŝi devis iri. Tiel estis videbla la ondado, la refluado, la interkovriĝo de tiuj du naturoj – tiu de sinjoro kaj tiu de sinjorino Svan – en la korpo de ilia meluzina138 filino.

Nu, infano similas kaj al sia patro kaj al sia patrino – tio estas konata. Tamen la distribuo de la kvalitoj kaj mankoj, kiujn li herede ricevas, okazas tiel strange ke el du kvalitoj, kiuj ĉe iu el la gepatroj ŝajnis nedisigeblaj, oni retrovas nur unu en la infano, kaj ĝi paras kun tiu manko de la alia gepatro, kiu kun ĝi ŝajnis malkongrua. Eĉ enkarniĝo de morala kvalito en nekongrua korpa miso ofte aperas kiel regulo de ida simileco al gepatroj. El du fratinoj, la unua havos kun la belkresko de sia patro la malvastanimecon de sia patrino, la dua, havanta la tutan inteligenton de la patro, aperos antaŭ homoj kun la sama ŝajno, kiun havas ŝia patrino: dika nazo, protruda ventro, kaj ankaŭ ŝia voĉo fariĝis ekstero de kapabloj, kiuj estis antaŭe konataj sub admirinda ŝajno. Tiel estis do, ke pri ĉiu el la du fratinoj oni povus kun bonaj pravigoj diri, ke ĉi tiu pli similas al tiu el siaj gepatroj. Estas vere, ke Ĵilberta gefratojn ne havis, sed ekzistis almenaŭ du Ĵilberta-j. La du naturoj – de ŝia patro kaj de ŝia patrino – en ŝi ne nur miksiĝis, ili ankaŭ konkure provis ŝin regi; kaj ĉi tio estas ja malĝusta priskribo ĉar ĝi supozigas, ke tria Ĵilberta dume suferis pro tirateco al malaj direktoj instige de la du aliaj. Efektive Ĵilberta estis vice-vice la unua kaj la dua personeco, kaj en ĉiu momento ekskluzive unu el ili, kaj ŝi sekve ne kapablis, kiam ŝi estis malpli kompleza, tion bedaŭri, ĉar la pli bona Ĵilberta tiam pro sia momenta foresto ne povis konstati la moralan falon. Tial la malpli bona personeco povis libere ĝui malnoblajn plezurojn. Kiam la alia parolis kun sama koro, kiel la patro, ŝi estis grandanima, la kunparolanto deziris iniciati kun ŝi belan, bonfaran entreprenon, li tion diris al ŝi, sed en la efektiviga momento la koro de ŝia patrino jam superregis, kaj ĝi estis tiu, kiu respondis; kaj la kunparolanto elreviĝis, agaciĝis – preskaŭ miris, kvazaŭ vidante ŝanĝon de persono – pro etanima rimarko, perfida ridaĉo, kiujn Ĵilberta plezure ellasis, ĉar ili venis de ŝia tiama esto. La diferenco inter la du Ĵilberta-j estis eĉ iafoje tiel granda, ke aliaj homoj pripensis – cetere vane – ĉu kaj kiel ili ofendis ŝin, ĉar tio klarigus la renverson de ŝia humoro. Al iu rendevuo, kiun ŝi proponis, ŝi ne nur ne venis kaj pri tio ne pardonpetis poste, sed senrigarde al la influo kiu kaŭzis ŝian ne-venon, ŝi poste tiel alimaniere sintenis, ke oni povus kredi ke – trompate de simileco de du homoj kiel en la komedio ‚Meneĥmoj’139 – oni ne staras antaŭ la sama homo, kiu tiel afable estis petinta intervidiĝon, se ŝi ne elmontrus mishumoron atestan pri tio, ke ŝi sentis kulpon kaj deziris eviti interŝanĝon de demandoj kaj sinpravigoj.

— „Bone, iru nun, ke ni ne atendu vin plu” ŝia patrino diris.

— „Estas tiel agrable ĉe kara paĉjo, mi deziras ankoraŭ iom resti” Ĵilberta respondis, ŝovante la kapon sub la brakon de sia patro, kiu tenere fingrokombis la blondan hararon.

Svan estis tia viro, kia longe vivis en iluzioj de enamiĝinto, vidis kiel la komforto, kiun li provizis al pluraj virinoj, grandigis ilian feliĉon sen ke tio instigis ilin al ia dankemo, al ia korinklino por li; tiaj viroj kredas tamen, ke ili sentas veran inklinon de sia infano, kiu, radikante en ilia nomo, iel ekzistigos ilin post la morto. Kiam Ŝarlo Svan ne plu vivos, ekzistos ankoraŭ fraŭlino Svan, aŭ sinjorino Tianoma, fraŭle Svan140, kiu amos plu la forpasintan patron. Eble lin amos tro intense, pensis verŝajne Svan, ĉar li respondis al Ĵilberta: „vi estas bona filino” kun la tenera tono, kiun kaŭzas antaŭzorgo pro la estontaj sekvoj de tro pasia korinklino de homo, kiu probable pli longe vivos. Por kaŝi sian emocion li partoprenis en la konversacio pri La Berma. Sin turnante al mi li rimarkigis, sed per indiferenta, enua tono, kvazaŭ li rigardis sin ne koncernata de la diro, kun kia lerteco, kun kia neatendita trafeco la aktorino diris al Enona: „vi sciis!”. Li pravis: almenaŭ la elparolo de tiu frazo havis vere kompreneblan signifon, kaj per tio povus kontentigi mian deziron de evidentaj kialoj por admiro de La Berma. Sed ĝuste la klareco malebligis tian kontentigon. La frazmelodio estis tiel inĝenia, tiel alĝustigita al la intenco, al la senco, ke ĝi ŝajne ekzistis per si mem, kaj ĉiu inteligenta rolisto povus ĝin al si proprigi. Ĝi fontis el bela ideo, sed ĉiu homo, kiu ĝin same plene elpensus, ĝin ankaŭ tuj havus. Al La Berma oni agnosku, ke ŝi eltrovis ĝin, sed ĉu eltrovis estas ĝusta vorto pri okazo, kiam la koncerna afero ne malsamus se oni ĝin simple ricevus, kiam ĝi estas afero kiu ne dependas esence de la eltrovinto, ĉar iu alia ĝin poste povas refari?

— „Oj vere! pro via ĉeesto la konversacio fariĝis altnivela” al mi diris, kvazaŭ senkulpige antaŭ Bergoto, Svan, kiu laŭ la moro de la germanta rondo kutime akceptis grandajn artistojn kiel bonajn amikojn, al kiuj la gastiganto nur proponadas iliajn frandajn manĝaĵojn, ludigas iuj ludojn aŭ en la kamparo ekzercigas je la sportoj, kiujn ili ŝatas. „Ŝajnas al mi ke ni ja parolas pri belartoj!” li aldiris.

— „Tre bone, mi tre volonte aŭdas tion” diris sinjorino Svan kun danka rigardo al mi, kun bonvolo kaj ankaŭ tial ke ŝi konservis sian malnovan aspiron al iom kleraj konversacioj.

Poste Bergoto parolis kun aliaj homoj, precipe kun Ĵilberta. Al li mi estis ĵus dirinta ĉion, kion mi sentis, kun parola libereco kiu min mirigis, kaj kiu ŝuldiĝis al tio, ke de jaroj, dum multaj horoj da soleco kaj legado daŭre de kiuj li estis kvazaŭ la plej bona parto de mia memo, mi kutimiĝis al sincereco, al nekaŝemo, al konfido, kaj li sekve min malpli imponis, ol homo kun kiu mi parolus unuafoje. Tamen pro la sama kaŭzo mi maltrankvile imagis, kian impreson li ricevis pri mi – la malestimo, kiun miasupoze li havos por miaj ideoj, ne estis novaĵo, sed jam ekzistis en la malnova tempo, kiam mi komencis legi liajn librojn en la familia ĝardeno en Kombreo. Mi eble pli bone rezonus konsiderante ke – laŭ plena sincero, lasante al mia penso ĝian naturan fluon – mi unuflanke tiom simpatiis kun la verko de Bergoto kaj aliflanke en la teatro sentis disreviĝon, por kiu mi ne havis klarigon, kaj ke sekve tiuj du spontaneaj impulsoj, kiuj min pelis, probable ne estis tre malsimilaj inter si, sed male obeis saman leĝon; kaj ke la bergota spirito, kiun en la libroj mi tiom ŝatis, probable ne estis tute fremda kaj senrilata al mia disreviĝo kaj al mia malkapablo ĝin esprimi. Jes – mia inteligento necese estis unupeca, eble entute ekzistas nur unu inteligento, en kiu ĉiu estas kunloĝanto, inteligento al kiu ĉiu homo, el la fundo de sia aparta korpo, direktas sian rigardon, kiel en teatro, en kiu ĉiu ja havas sian sidilon, sed ĉiuj spektas unu solan scenejon. Nu, la ideoj, kiujn mi sindone provis malkonfuzi, ne estis tiuj, kiujn Bergoto en siaj libroj ordinare esploris profunde. Sed se la inteligento, pri kiu ni ambaŭ, mi kaj li, disponis, estis la sama, li normale, aŭdante ĉi ideojn kiel ilin mi esprimas, nepre memorus, amus ilin, al ili ridetus, ĉar kontraŭ mia supozo li probable konservis antaŭ sia interna okulo tutan alian parton de inteligento, ol tiu eltranĉaĵo kiu provizis la ŝtofon de liaj libroj, kaj laŭ kiu mi imagis lian tutan animan pejzaĝon. Simile kiel pastro, havante tre grandan sperton pri aferoj de koro, povas plej kompetente pardoni pekojn kiujn li ne kulpas, simile genia homo, havante tre grandan sperton pri inteligento, povas plej bone kompreni ideojn, kiuj plene kontrastas kun tiuj, kiuj fundamentas lian propran verkaron. Ĉion ĉi mi povus pensi, se mi tiam pli klarvidus (kio cetere ne estas tre agrabla konsidero, ĉar korfavoro de altaj kleruloj implicas ankaŭ nekomprenemon kaj malamikecon de malkleruloj; kaj oni malpli feliĉas pro la bonvolo de granda verkisto, kiun oni sentas eventuale el liaj libroj, ol oni suferas pro la malpaciĝo de virino, kiun oni ne elektis pro ŝia inteligento sed kiun oni fatale amas). Ĉion ĉi mi povus pensi, sed ne pensis: mi estis konvinkita ke al Bergoto mi ŝajnis stultulo, sed tiam Ĵilberta murmuris al mia orelo:

— „Mi ege ĝojas, ĉar vi tre plaĉis al mia kara amiko Bergoto. Li diris al panjo, ke li taksas vin tre inteligenta.”

— „Kien ni iros?” mi demandis al Ĵilberta.

— „Ba, iros kiel homoj decidos, vidu, por mi tien aŭ tien estas egale...”

Sed de post la incidento, kiu okazis en la tago datrevena de la morto de ŝia patra avo, mi dubis, ĉu la karaktero de Ĵilberta eble estas alia, ol ĝis tiam mi kredis, ĉu ŝia indiferento al cirkonstancoj, ŝia modero, ŝia trankvilo, ŝia konstanta milda obeemo eble kaŝas male pasiegajn dezirojn, kiujn pro fiereco ŝi ne volas vidigi, kaj kiujn ŝi evidentigas nur per subita rezisto, kiam io kontraŭas ilin.

Ĉar Bergoto loĝis en la sama kvartalo, kiel miaj gepatroj, ni reveturis kune; en la veturilo li parolis kun mi pri mia sano:

— „Niaj amikoj diris al mi, ke vi malsanas. Mi tre bedaŭras vin. Kaj malgraŭ tio mi ne tro bedaŭras vin, ĉar mi komprenas, ke vi ĝuas la plezurojn de inteligento, probable tio al vi precipe gravas, kiel okazas ĉe ĉiu homo, kiu povas ilin ĝui.”

Ve! Mi ja sentis, ke ĉi tiu diro tute ne akordis kun mia vera memo, kiu pri ĉiu rezono, kiel ajn subtila ĝi estis, restis malvarma, kiu feliĉon trovis nur en okazoj de sencela promeno, kiam mi estis vigla kaj bonfarta; mi ja sentis, ke tio, kion mi deziris por mia vivo, konsistis en nura materia komforto, kaj kiel facile mi rezignus je inteligento. Ĉar mi ne distingis inter la plezuroj el diversaj fontoj, diverse profundaj, diverse daŭremaj, mi pensis en la momento kiam mi estis respondonta al Bergoto, ke mi ŝatus vivmanieron, en kiu mi amikus kun la dukino De Germanto, kaj en kiu mi ofte flarus, kiel en la eksa akcizejo de la Elizeaj Kampoj, malvarmeton memorigan pri Kombreo. Fakte en tiu bildo de ideala vivo, kiun mi ne aŭdacis konfidi al li, plezuroj de inteligento tute ne rolis.

— „Ne, sinjoro, la plezuroj de inteligento ne tre gravas por mi, ilin mi ne serĉas, mi eĉ ne scias, ĉu mi ĝuis ilin iam.”

— „Ĉu vi certas?” li respondis „Nu, aŭskultu, tamen jes, tio estas preskaŭ certe la afero, kiun vi plej ŝatas – tion mi imagas, mi kredas tion.”

Vere, li ne konvinkis; kaj tamen mi sentis min pli feliĉa, pli amplekse libera. Pro la diroj de sinjoro De Norpua mi rigardis miajn momentojn de revado, de entuziasmo, de memfido kiel pure subjektivajn kaj malverajn. Nun laŭ Bergoto, kiu ŝajne havis ian familiarecon kun mia situacio, la ignorinda simptomo prefere estis male mia dubemo, mia mem-malestimo. Precipe tio, kion li diris pri sinjoro De Norpua, grandparte malfortigis ties kondamnon, kiun mi antaŭe kredis neprotestebla.

„Ĉu oni bone flegas vin?” demandis Bergoto „kiu prizorgas vian sanon?”

Mi diris, ke min ekzamenis kaj probable ekzamenos ankoraŭ poste profesoro Kotar.

„Sed li ne estas la taŭga homo” li respondis. „Mi ne konas lin kiel kuraciston. Sed mi renkontis lin ĉe sinjorino Svan. Li estas stultulo. Supoze ke li malgraŭ tio estas bone kuracisto, kion mi malfacile kredos, li ne estos taŭga kuracisto por artistoj, por inteligentuloj. Viaspecaj homoj bezonas konvenajn kuracistojn, mi preskaŭ dirus apartajn dietojn, apartajn kuracilojn. Kotar tedos vin, kaj la nura tedo malebligos, ke lia kuracado efiku. Kaj ĉi tiu kuracado por vi ne povas esti la sama, kiel por ajna homo. La malsanoj de inteligentuloj en tri el kvar okazoj venas de ilia inteligento. Ili bezonas minimume kuraciston, kiu scias pri tiu speco de malsanoj. Kiel Kotar povus vin kuraci – li antaŭvidis malfacilan digeston de saŭcoj, stomakan embarason, sed ne antaŭvidis la legadon de Viljamo Ŝekspir141... Tial liaj kalkuloj ne plu ĝustas kun vi, la regulo lamas, la kartezia diableto142obstine ŝvebas supren. Li trovos, ke vi havas dilaton de la stomako. Li ne bezonas ekzamenon, ĉar li havas ĝin jam preta en sia okulo. Vi povas vidi ĝin: ĝi speguliĝas en lia nazpinĉilo.”

Ĉi tiu parolmaniero min tre lacigis, mi pensis kun la malsprito de ordinara saĝo: „ne estas stomak-dilato spegulata en la nazpinĉilo de profesoro Kotar, kaj ne estas stultaĵoj kaŝitaj en la blanka veŝto de sinjoro de Norpua”.

„Mi prefere rekomendas al vi” daŭrigis Bergoto „doktoron Del Bulbon, kiu estas vere inteligenta.”

— „Li tre admiras viajn verkojn” mi respondis.

Mi vidis, ke Bergoto tion jam sciis, kaj de tio mi deduktis ke frataj spiritoj baldaŭ renkontiĝas, ke malofte oni havas verajn nekonatajn amikojn. Tio, kion Bergoto diris pri Kotar estis al mi ŝoka kaj kontraŭa al ĉio, kion mi ĝis tiam kredis. Mi tute ne zorgis, ĉu mia kuracisto estas enuiga; mi atendis de li ke per arto, kies leĝojn mi ne konis, li donu post ekzameno de miaj internaĵoj fidindan orakolon pri mia sano. Kaj mi tute ne volis, ke per inteligento ne pli alta ol la mia, li provu kompreni la mian, kiun mi imagis nur kiel per si mem indiferentan rimedon por peni kaj voji al eksteraj veroj. Mi tre dubis, ke inteligentaj homoj bezonas alian higienon, ol senkomprenuloj, kaj mi volontis por praktiki tiun de la lastaj.

— ”La viro, kiu bezonas bonan kuraciston, estas nia amiko Svan” diris Bergoto.

Mi demandis, ĉu li malsanas, kaj...

„Hm, li estas tiu, kiu edziĝis al libermorulino kaj ĉiutage sen ebla defendo glutas kvindek ofendojn de virinoj, kiuj ne akceptas lian edzinon, aŭ de viroj, kiuj gekuŝis kun ŝi. Tio estas videbla: la glutado tordas lian buŝon. Rigardu ankaŭ okaze lian suspekte levitan brovon, kiam li ĵus rehejmiĝis kaj kontrolas, kiuj vizitantoj estas en la hejmo.”

La malico, kun kiu Bergoto tiel parolis al fremdulo pri amikoj, ĉe kiuj li estis delonge familiara gasto, estis por mi novaĵo samranga kun la kvazaŭ dolĉa tono de liaj diroj ĉiumomente direktitaj al gesinjoroj Svan. Kontraste – tia homo, kia ekzemple estis mia praonklino, ne kapablus al iu ajn membro de la familio sin turni tiel karese, kiel mi aŭdis Bergoton paroli al Ŝarlo Svan. Eĉ al homoj, kiujn ŝi amis, ŝi plezure diris malagrablaĵojn. Sed dum ilia foresto, ŝi neniam diris ion, kion ili aŭdus kun ofendiĝo. Inter nia societo en Kombreo kaj la monduma medio estis abisma diferenco. La rondo de gesinjoroj Svan estis enkonduko al mondumo, al ĝiaj nefidinda ondado. Ĝi ankoraŭ ne estis la libera maro, sed la laguno.

„Ĉion ĉi mi diris private – inter ni” aldonis Bergoto antaŭ mia pordo, tuj antaŭ ol li disiĝis de mi.

Kelkajn jarojn poste mi respondus: „privatajn dirojn mi gardas privataj”. Ĝi estis la rita respondo de mondumanoj, per kiu ĉiufoje la klaĉinto ricevis falsan trankviligon. Ĉi tiun frazon mi jam dirus al Bergoto en tiu tago, ĉar oni ne inventas ĉion, kion oni diras, precipe ne en la momentoj kiam oni agas kiel socie rolanta persono. Sed ĝin mi ankoraŭ ne sciis. La responda frazo de mia praonklino en tia cirkonstanco estus: „se vi ne volas ke mi rediru, kial vi entute parolis?”. Ĝi estas la respondo de nesocietemuloj, de malbonaj kunuloj. Tia mi ne estis: mi silente klinsalutis.

Literaturistoj, kiujn mi rigardis gravaj personoj, intrigis dum jaroj antaŭ ol prosperis al ili persone interkoniĝi kun Bergoto per rilato, kiu tamen restis ĉiam iamaniere artista afero kaj ne transpasis la sojlon de lia kabineto, dum mi ĵus senprepare, trankvile instaliĝis inter la amikojn de la granda verkisto, simile al tiu, kiu ne staris vice inter atendantoj por ricevi malbonan sidlokon, sed rekte iras al la plej bonaj, trairante koridoron fermitan por aliaj homoj. Sendube Svan ĝin al mi malfermis pro tio ke – simile al reĝo kiu laŭ la natura fluo de cirkonstancoj invitas amikojn de siaj infanoj al la reĝa loĝio, sur la reĝan jaĥton – la gepatroj de Ĵilberta akceptis la amikojn de sia filino en la luksa kadro de sia apartamento kaj inter la malfacile renkonteblaj amikoj, kiuj vizitis ĝin. Sed tiuepoke mi pensis – eble prave pensis – ke ĉi tiu afableco de Svan pere de mi celis miajn gepatrojn. Mi nebule memoris el la tempo de Kombreo, ke vidante mian admiron al Bergoto, li proponis al ili ke mi akompanu lin por vespermanĝo ĉe la verkisto, kaj ke miaj gepatroj rifuzis, dirante ke mi, tro juna kaj tro nervoza, prefere ne eliru por ia okazaĵo. Probable miaj gepatroj en la okuloj de iuj homoj – ĝuste de tiuj, kiuj al mi ŝajnis admirindaj – estis tute alie gravaj, ol en miaj okuloj, kaj sekve, same kiel en la tempo, kiam la rozkolora sinjorino pri mia patro diris laŭdojn, kiujn li tre malmulte meritis, mi deziris, ke miaj gepatroj komprenu, kian grandegan bonfaron mi freŝe ricevis, ke ili esprimu dankon al Svan, kiu sendetene kaj ĝentile aranĝis tion por mi (aŭ por ili), sen ke li ŝajnis pli konscia pri ĝia valoro, ol estas pri sia donaco en la fresko de Bernardino Luini143 la ĉarma mago kun kurba nazo kaj blonda hararo, al kiu oni laŭdire trovis iatempe ke li tre similas.

Bedaŭrinde ĉi tiu komplezo ricevita de Svan, kaj kiun, rehejmiĝante, antaŭ eĉ ol mi demetis la palton, mi sciigis al miaj gepatroj, esperante ke ĝi vekos en ilia koro, kiel en mia, same dankeman senton, kiu instigos ilin al iu grandega, efekta ĝentilaĵo al gesinjoroj Svan – ĉi tiu komplezo ŝajne ne kontentigis ilin.

— „Ĉu Svan vin prezentis al Bergoto? Jen bonega interkono, bela amikiĝo!” ironie ekkriis mia patro „... jen la kulmino de la afero!”

Oj ve! kiam mi aldonis, ke li tute ne ŝatas sinjoron de Norpua...:

”Kompreneble!” li daŭrigis „tio klare pruvas, ke li havas falsan, malican spiriton. Kompatinda filo, vi ne tre inklinas al ordinara saĝo, kaj nun mi bedaŭras ke vi trafas medion, kiu plene misagordos vin.”

Miajn ĝistiamajn vizitojn ĉe gesinjoroj Svan miaj gepatroj tute ne ŝatis. La interkoniĝon kun Bergoto ili komprenis kiel malbonan sed atendeblan sekvon de la unua misaĵo, de sia bedaŭrinda tolero de tiu frekventado, kiun mia patrina avo certe nomus nepripensitaĵo. Mi sentis, ke ilian malplaĉon mi kulminigos, se mi diros ke tiu perversa viro, kiu sinjoron De Norpua ne estimis, min juĝis tre inteligenta. Efektive kiam mia patro juĝis ke homo, ekzemple iu el miaj kamaradoj, iris laŭ malbona vojo – kiel mi mem en tiu momento – se la misvojulo ricevis aprobon de iu, kiun mia patro malalte taksis, li vidis en tiu subteno konfirmon de sia malbonaŭgura diagnozo. La malbono al li ŝajnis des pli granda. Mi antaŭsentis, ke li tuj ekkrios: „ja nepre, ĝi estas unu tuto!” – kaj tiu diro pro la malprecizo kaj la amplekso de la reformoj, kies tujan altrudon al mia tiel dolĉa vivo ĝi ŝajne anoncis, min timigis. Sed kiel mi detenus min de rakontado de la diro de Bergoto pri mi? nenio ĉiuokaze ankoraŭ povus ŝanĝi la impreson ricevitan de miaj gepatroj – se ĝi pli malboniĝos, tio ne tre gravos. Ili cetere ŝajnis al mi tiel maljustaj, tiel miskomprenaj, ke mi ne nur ne esperis, sed preskaŭ ne deziris ilin revenigi al pli senpartia vidpunkto. Tamen sentante, en la momento kiam la vortoj estis elglitantaj el mia buŝo, kiel konsternos ilin tio, ke min ekŝatis viro, kiu juĝas inteligentulojn stultaj, kiu estas malestimata de bonmoraj homoj, kaj kies laŭdo – al mi ŝajnante dezirinda – min gvidos al la vojo de malbono, mi nur per mallaŭta voĉo kaj kun honteta mieno epiloge al mia rakonto konfesis la plej konsternan:

— „Al gesinjoroj Svan li diris, ke li trovis min ege inteligenta.”

Kiel venenita hundo sur kampo senscie sin ĵetas al herbospeco, kiu estas precize la kontraŭveneno de la fisubstanco, kiun ĝi manĝis, mi estis ĵus dirinta, sen antaŭscio de tio, la solan parolon el ĉiuj eblaj, kiu en la menso de miaj gepatroj povis venki ilian antaŭjuĝon kontraŭ Bergoto – tiun antaŭjuĝon, kontraŭ kiu la plej elokventaj rezonoj, kiujn mi prezentus, ĉiuj laŭdoj, kiujn mi farus, estus egale vanaj. Ĝuste en tiu momento la situacio do renversiĝis:

— „Ha... ĉu li diris, ke li trovis vin inteligenta?” diris mia patrino. „Tion mi plezure aŭdas, ĉar li estas talenta viro.”

— „Ĉu? ĉu li diris tion?” eĥis mia patro... „Neniel mi negas lian beletran talenton, kiu estas ĝenerale agnoskata, estas nur bedaŭrinde, ke li havas tiun ne bonordan vivmanieron, pri kiu per iom vualaj vortoj parolis oĉjo Norpua” li aldiris, ne rimarkante ke antaŭ la nerezistebla efiko de la magiaj vortoj, kiujn mi ĵus diris, nek la kondamninda konduto de Bergoto nek la malĝusteco de lia juĝo povis pli longe kontraŭpezi.

— „Aĥ, karulo,” interrompis mia patrino „nenia pruvo estas, ke tio veras. Estas tiom da klaĉoj! Cetere sinjoro De Norpua estas ege afabla viro, sed lia juĝo ne ĉiam estas milda, precipe kiam temas pri homoj, kiuj ne estas samopiniuloj.”

— „Tio veras, ankaŭ mi rimarkis ĝin” mia patro respondis.

— „Nu, al Bergoto multo estos pardonita, ĉar li trovis mian etan knabon afabla” daŭrigis mia patrino, per la fingroj karesante miajn harojn kaj al mi direktante longan, revan rigardon.

Mia patrino cetere ne atendis ĝis la bergota verdikto, ŝi estis jam dirinta, ke mi povos inviti Ĵilbertan por ajna venonta posttagmeza manĝeto kun amikoj. Sed tion mi ne aŭdacis fari pro du kialoj. La unua estis, ke en domo Svan oni regalis gastojn ekskluzive per teo. En nia hejmo male mia patrino volis ke krom teo oni disponu ĉokoladon. Mi timis, ke Ĵilberta juĝos tion triviala, kaj pro tio havos malestimon al ni. La dua kialo konsistis en etiketa malfacilo, kiun mi neniam solvis. Ĉiufoje kiam mi eniris al sinjorino Svan, ŝi demandis:

— „Kiel fartas via estimata patrino?”

En diversaj okazoj mi sondis la intencojn de mia patrino pri tio, ĉu ŝi faros reciprokan demandon, kiam Ĵilberta nin vizitos – ĉi tiu punkto al mi ŝajnis pli grava, ol estis la demando pri uzo de la titolo monsinjoro en la kortego de reĝo Luizo la 14a. Sed mia patrino obstine kontraŭis:

— „Ne, vi scias ja, ke mi ne konas sinjorinon Svan.”

— „Ankaŭ ŝi ne konas vin.”

— „Nu efektive, sed nenio postulas, ke ni sintenu sammaniere pri ĉio. Mi al Ĵilberta afablos kaj komplezos en manieroj, kiujn sinjorino Svan ne havos por vi.”

Tio ne konvinkis min, kaj mi prefere ne invitis Ĵilbertan.

Mi forlasis miajn gepatrojn, iris por ŝanĝi la vestojn, kaj elprenante la enpoŝaĵojn mi subite retrovis la koverton, kiun donis la butlero de gesinjoroj Svan antaŭ ol li enkondukis min en la salonon. Mi nun estis sola. Mi malfermis. Ene estis karto sur kiu estis indikita la nomo de la sinjorino, kun kiu mi plektu la brakon por akompano ĝis en la manĝosalono.

Tiam estis proksimume la tempo, kiam Bloĥ renversis mian mondobildon, malfermis antaŭ mi novajn eblecojn de feliĉo (kiuj cetere ŝanĝiĝis poste al eblecoj de suferado), asertante ke male ol mi ĝise kredis, el la tempo de miaj promenoj sur la vojo de Mezeglizo, inoj estas tre inklinaj al amorado. Ĉi tiun komplezon li kompletigis per aldono de dua, kiun mi ĝuste taksis nur longe pli poste: li alkondukis min unuafoje en mia vivo al malĉastejo. Li delonge asertis, ke multaj belaj virinoj estas facile haveblaj. Sed al ili mi atribuis nebulan ŝajnon, kiun la ekkono de amordomoj ebligis anstataŭigi de difinitaj vizaĝoj. Mi sekve al Bloĥ – pro lia bona novaĵo, ke feliĉo kaj posedo de beleco ne estas aferoj neatingeblaj kaj ke oni malsaĝe agas, ilin rezignante por ĉiam – ŝuldis tiom, kiom oni ŝuldas al iu kuracisto, iu filozofo-optimisto, kiu subtenas esperon pri longviveco en ĉi tiu mondo, aŭ respektive pri ne kompleta perdo de ĝi, kiam oni transiĝas al la mondo postmorta, kaj la malĉastejoj, kiujn mi vizitadis kelkajn jarojn poste, al mi provizante ekzemplojn de feliĉo, ebligante ke mi aldonu al la beleco de virinoj tiun elementon, kiun imagi oni ne povas, kiu ne estas nura kompendio de malnovaj belecoj, sed la vere dia estanteco, la sola, kiun oni ne povas ricevi de si mem, antaŭ kiu fiaskas ĉiuj logikaj kreaĵoj de inteligento, kaj kiun oni povas ekhavi nur de realaĵo: individua ĉarmo – ja meritis, ke mi rangigu ilin apud aliaj, laŭ la historio pli novaj sed analoge utilaj helpiloj (sen kiuj antaŭe mi senpartoprene imagis la belartaĵojn de Andreo Mantenjo, de Riĥardo Vagner, de Sieno144 laŭ aliaj pentristoj, aliaj muzikistoj, aliaj urboj): la ilustritaj volumoj pri historio de pentrarto, la orkestraj koncertoj kaj la studaĵoj pri tielnomataj belartaj urboj. Sed la domo, al kiu Bloĥ min kondukis, kaj kiun li cetere delonge ne plu vizitis, estis de tro malalta klaso, la tie troveblaj inoj ne estis interesaj, ne ofte ŝanĝitaj, tiel ke mi ne povis tie kontentigi malnovajn scivolojn aŭ inventi novajn. La mastrino de la domo konis neniun el la specoj de virinoj, kiujn oni petis, kaj ĉiam proponis aliajn, kiujn oni ne deziris. Ŝi aparte laŭdis iun el ili, pri kiu kun instiga rideto – kvazaŭ tia okazo estus raraĵo, frandaĵo – ŝi diris: „ŝi estas judino! ĉu vi ne deziras?”. (Probable pro tiu aparteco ŝi nomis ŝin Raŝel.) Kaj ŝi stulte kaj mallerte ŝajnigis entuziasmon, esperante ke ĝi estos kontaĝa, finante la frazon per bleko kiu sonis kvazaŭ volupte: „pripensu, juna amiko – judino, ŝajnas al mi ke tio estas ekscita – aĥ!”. La dirita Raŝel, kiun mi ekvidis sen ke ŝi vidis min, estis bruna, ne bela, sed havis inteligentan vizaĝon, kaj, ĉiam mallonge ŝovinte la langon laŭ siaj lipoj, ŝi ridetis kun impertinenta mieno al la naivuloj, kiujn oni prezentis al ŝi, kaj kiujn mi aŭdis komenci konversacion kun ŝi. Ŝian fajnan, mallarĝan vizaĝon ĉirkaŭis nigra, bukla hararo kun taŭzita formo, kvazaŭ iu desegnus ĝin per haĉaĵo en tuĉa verko. Ĉiufoje mi promesis al la mastrino, kiu aparte insiste proponis ŝin kaj laŭdis ŝian grandan inteligenton kaj edukon, ke mi senmanke iun tagon venos speciale por tio, ke mi ekkonu Raŝel-on, kiun mi kromnomis ‚Raŝel kiam de l' sinjoro’145. Sed en la unua vespero mi aŭdis, ke ŝi diris al la mastrino en la momento kiam ŝi pretis por foriro:

— „Do laŭ la interkonsento, ĉu? Morgaŭ mi estos libera. Se vi bezonos min por iu, nepre avertigu min.”

Kaj ĉi tiu diro deturnis min de ĉia konsidero al ŝi kiel al persono, ĉar ĝi kaŭzis tuj de mia flanko ŝian alklasigon al la ĝenerala grupo de virinoj, kiuj havis la komunan kutimon veni ĉiuvespere por vidi ĉu ili povos gajni unu aŭ du luidorojn. La formon de sia frazo ŝi laŭ la tago variigis, dirante jen: „se vi bezonos iun”, jen: „se iu vizitos”.

La mastrino ne konis la operon de Fromental Halevi146, ŝi ne sciis kial mi kutime kromnomis la inon ‚Raŝel kiam de l' sinjoro’. Sed ne-kompreno de ŝerco ne detenas de amuziĝo pri ĝi, kaj ĉiufoje ŝi diris kun sincera ridado:

— „Nu, ĉu ankaŭ ne ĉi-vespere mi parigos vin kun ‚Raŝel kiam de l' sinjoro’? Kiel vi diras tion: ‚Raŝel kiam de l' sinjoro’! Ha, bele dirite. Mi gefianĉigos vin. Vi certe ne plendos pro tio.”

Iun fojon mi preskaŭ akceptis la proponon, sed ŝi estis sub la premo, en alia okazo ŝi estis kun la barbiro, nome kun iu maljuna sinjoro, kiu al la inoj nur tiom faris, ke li verŝis oleon sur ilian pendan hararon kaj ĝin poste kombadis. Post atendado mi rezignis, kvankam pluraj tre afablaj gastigantinoj, laŭdire profesie laboristaj sed ĉiam senlaboraj, preparis por mi tizanon kaj kunsidis por longa konversacio, kiun – malgraŭ la seriozeco de la priparolataj temoj – la parta aŭ plena nudeco de la kunparolantoj igis spice senartifika. Mi cetere ĉesis viziti tiun domon, ĉar pro deziro fari komplezon al la mastrino de la loko, kiu malhavis kelkajn necesajn meblojn, mi donacis iujn – interalie grandan sofon – kiujn mi estis heredinta de onklino Leona. Mi antaŭe ne vidadis ilin, ĉar nesufiĉa spaco ĉe miaj gepatroj kaŭzis ke ni ne instalis ilin, kaj ili restis ĝis tiam en remizo. Sed kiam mi revidis ilin en la domo, en kiu ili estis uzataj de tiuj inoj, ĉiuj virtoj spireblaj el la atmosfero de la onklina ĉambro en Kombreo ŝajnis al mi elmetitaj al turmento pro la kruela, neevitebla kunesto, kiu trudiĝis al ili. Mi sentis saman suferon, kiel se mi instigus al perforto de mortintino. Mi ne plu vizitis la peristinon, ĉar ili estis kvazaŭ vivaj kaj min petegis, kiel en iu persa fabelo la ŝajne senanimaj aĵoj, ene de kiuj turmentataj animoj malliberas kaj insiste petas pri sia liberigo. Cetere – tial ke memorpovo kutime ne prezentas memoraĵojn en laŭtempa ordo, sed spegulbilde, en renversita ordo de elementoj – mi nur longe poste retrovis la penson, ke la sofo estis tiu, sur kiu multajn jarojn antaŭe mi unuafoje spertis amajn plezurojn kun iu el miaj kuzinoj, kun kiu mi ne sciis trovis taŭgan lokon, kaj kiu iom riskeme konsilis, ke ni agu en horo, dum kiu onklino Leona ne kuŝis en la ĉambro.

Alian grupon de la mebloj kaj kune ankaŭ belegan malnovan arĝentumitan servicon de onklino Leona mi forvendis spite al la deadmona konsilo de miaj gepatroj por disponi plion da mono kaj pli abunde havigi florojn al sinjorino Svan, kiu je la ricevo de grandegaj korboj da orkideoj kutime komentis: „se mi estus via estimata patro, mi submetus vin al konto-kuratoro”. Kiel do mi tiam povus antaŭsupozi, ke mi poste domaĝos precipe la arĝentumitan manĝilaron, ke aliajn plezurojn mi pli alte taksos ol tiu – kiu siaparte iĝos eble nula – de ĝentilaj komplezoj al la gepatroj de Ĵilberta? Ankaŭ pro la konsidero de Ĵilberta, por ke mi ne disiĝu de ŝi, mi rezolutis ke mi ne destinos min al diplomatia kariero. Definitivajn decidojn oni faras ofte pro animstato kiu ne estas tia, ke ĝi longe daŭros. Mi apenaŭ imagis, ke la stranga substanco, kiu plenigis Ĵilbertan kaj radiis el ŝiaj gepatroj, el ŝia domo, min indiferentigante al ĉiuj aliaj koncernoj, ke tiu substanco iam disiĝos kaj migros en alian homon – vere la sama substanco, kaj tamen kun poste tute alia efiko al mi. Ja sama malsano laŭtempe evoluas: frandinda veneno ne plu estas same tolerata post jaroj, kiam la eltenemo de la koro malfortiĝis.

Miaj gepatroj tamen deziris, ke la inteligento kiun Bergoto al mi agnoskis havu videblan sekvon en formo de ia rimarkinda verkaĵo. Kiam mi ankoraŭ ne konis kaj vizitis familion Svan, mi iluzie kredis ke min detenas de laborado la anima agito kaŭzita de la baroj al libera rilatado kun Ĵilberta. Sed kiam mi ekhavis liberan eniron en ilian domon, apenaŭ mi sidis ĉe mia labortablo, tuj mi ekstaris kaj kuris al ili. Kaj post ol mi adiaŭis ilin kaj rehejmiĝis, mi ĝuis solecon nur ŝajnan, mia animo ne plu povis retronaĝi la fluon de paroloj, de kiu nekonscie mi lasis min fordrivigi dum horoj. Estante sola, mi plu elpensis la frazojn, kiuj povus al gesinjoroj Svan esti plaĉaj, kaj por ke la ludo estu pli interesa mi surprenis ankaŭ la rolojn de la forestantoj, mi direktis al mi mem fikciajn demandojn tiel elektitajn, ke miaj brilaj diroj estis al ili mirinde konvenaj respondoj. Ĉi tiu ekzerco estis ja silenta, sed estis tamen konversacia, ne medita; mia tiama soleco estis enmensa salona konversacio, en kiu miajn parolojn gvidis ne mia propra persono sed fantaziaj disputantoj, kaj en kiu, esprimante anstataŭ pensoj, kiujn mi kredis veraj, tiujn, kiujn mi facile elbobenigis, sen analizo de eksteraĵoj por konkludi per internaj pensoj, mi spertis la pure pasivan plezuron pro trankvila sidado de tiu, sur kiu pezas malbona digesto.

Se mi malpli rezolute decidus ke mi vere eklaboros, mi eble devigus min al tuja komenco. Sed tial, ke mia decido estis neŝancelebla, kaj ke antaŭ la fino de plena tagonokto, en la kadro de la sekva vaka tago ene de kiu por ĉia afero estos taŭga tempo ĉar ĝi estis ankoraŭ tute perspektiva, miaj bonaj decidoj facile realiĝos, prefere mi ne agis jam en vespero en kiu mi ne sentis min en taŭga humoro por komenco... por kiu – ve! – la sekvaj tagoj ne montriĝos pli bonsortaj. Sed mi estis prudenta. Koncerne al tio, kio dum jaroj prokrastiĝis, estus infanece pro kelktaga malfruiĝo incitiĝi. Mi estis certa ke post du tagoj mi jam finos kelkajn paĝojn, mian decidon mi do ne elbabilis eĉ alude antaŭ miaj gepatroj; mi prefere paciencis kelkajn horojn kaj poste estis portonta al mia trankviligita kaj de nun fida avino komencitan verkaĵon. Bedaŭrinde la sekva tago ne estis la nova, vasta tago, kiun mi intertempe atendis en febra stato. Kiam ĝi finiĝis, mia mallaboremo kaj mia lukto kontraŭ enanimaj baroj simple estis daŭrinta dudekkvar pliajn horojn. Kaj post pluraj tagoj, vidante la fiaskon de la laborplano, mi ne plu esperis kiel antaŭe ke ĝi baldaŭ realiĝos, konsekvence ne plu same kuraĝis por ĉion fleksi antaŭ tiu sindevigo: mi denove enlitiĝis malfrue, ĉar ne plu instigis min al frua vespera ripozo la certa perspektivo, ke la verkado komenciĝos en la sekva mateno. Mi bezonis plurajn tagojn da malstreĉo, antaŭ ol mi retrovis sufiĉan impeton, kaj okazis nur unufoje ke mia avino aŭdacis diri en milda, elrevigita tono la riproĉon ke: „nu, ĉu pri tiu verka tasko vi ne plu eĉ parolas?”, kaj mi pro tio koleris, firme kredante ke, ne sciante ke mi definitive decidis pri la afero ŝi ĵus ankoraŭan fojon kaj eble por longa tempo forŝovis la plenumon pro la incitiĝo, kiun ŝia maljusteco kaŭzis en mi, kaj sub kies influo mi ne volis komenci mian verkadon. Ŝi sentis ke ŝia nekredemo ĵus blinde trafis mian volon. Ŝi senkulpiĝis, dirante al mi kun kiso: „mi pardonpetas, mi ne plu demandos”. Por ke mi ne trafu en rezignon ŝi asertis ke ekde kiam mi estos sana, la laborpovo venos plie kaj spontanee.

Cetere – mi pripensis – tiel ofte vizitante familion Svan, ĉu mi ne agas kiel Bergoto? Al miaj gepatroj preskaŭ ŝajnis, ke malgraŭ videbla mallaboremo mi vivis laŭ la maniero plej favora al talento ĉar tio okazis en la sama salono, kiun vizitis fama verkisto. Tamen ke talenton iu gajnus ne per si mem, per interna laboro, sed de aliulo, estas same malebla, kiel se li gajnus bonan farton – dume neglektante ĉiujn preskribojn de higieno kaj ĝuante la plezurojn de la vivo sen modero – nur per tio, ke li ofte vespermanĝus en restoracio kun kuracisto. Cetere la homo, kiun plej komplete trompis la iluzio, kiu trafis min kaj miajn gepatrojn, estis sinjorino Svan. Kiam mi diris al ŝi, ke mi ne povos veni, ke mi devos sidi hejme kaj labori, ŝi ŝajne juĝis ke mi tro komplikis la situacion, ke en miaj diroj estis iomo da stulteco kaj afekto:

— „Sed Bergoto ja venas, ĉu ne? Ĉu vi juĝas ke tion, kion li skribas, ne bonas? Ĝi estos eĉ baldaŭ pli bona” si aldonis „ĉar li skribas pli akre, pli dense en gazetoj, ol en libroj, kie li babilas iom. Al mi prosperis tio, ke li de nun faros la ĉefartikolon en ‚Figaro’. Li estos plene ɵe rajt man in ɵe rajt plejs147”.

Kaj ŝi aldonis:

„Venu, pli bone ol ajna alia homo li diros al vi, kiel vi sukcesos.”

Kaj kiel oni invitas varbiton kune kun lia kolonelo, kvazaŭ tio estus por la prospero de mia kariero, kvazaŭ artaj verkoj kreiĝus dank' al frekventado de gravuloj, ŝi petis ke mi nepre venu la sekvan tagon por ŝiahejma vespermanĝo kun Bergoto.

Tiel do, same flanke de gesinjoroj Svan kaj flanke de miaj gepatroj – entute en opinio de ĉiuj homoj kiuj en diversaj tempoj povus obstakli – neniu plu obĵetis al ĉi tiu dolĉa vivo, en kiu mi renkontadis Ĵilbertan laŭ mia deziro, kun plezurego – kvankam ne kun trankvilanimeco. En amo trankvilanimeco ne estas, ĉar tio, kion oni jam ricevis estas nur nova komenco por deziri plion. Tiel longe ĝis mi povis viziti ŝin, kun rigardo fiksita al tiu neatingebla feliĉo mi neniel imagis la novajn kaŭzojn de malsereno, kiujn baldaŭ poste mi renkontis tie. Kiam delonge cedis la neakceptemo de ŝiaj gepatroj kaj solviĝis la problemo, ĝi tamen reaperis ĉiufoje en nova formo. Tiurilate en ĉiu tago efektive komenciĝis nova amikeco. Ĉiuvespere post la rehejmiĝo mi konsciiĝis, ke mi ankoraŭ nepre deziras diri al Ĵilberta gravajn aferojn, je kiuj dependas nia amikeco, kaj tiuj aferoj estis ĉiufoje malsamaj. Malgraŭ tio mi estis entute feliĉa, kaj kontraŭ ĉi tiu feliĉo ne plu videblis ia minaco. Iuj tamen estis aperontaj, bedaŭrinde, venante de flanko kie ĝis tiam mi ne rimarkis danĝeron, nome de la flanko de Ĵilberta kaj de mi mem. Se mi estus klarvida, mi tamen estus anime turmentata de tio, kio min male trankviligis, kion mi iluzie rigardis feliĉo. Ĝi estas en ama afero malnormala stato, ĝi povas tuj doni al ŝajne bagatela misaĵo, kiu povas ajnamomente okazi, gravecon kiun per si mem la misaĵo ne havus. Tio, kio kaŭzas feliĉon, estas la ĉeesto en la koro de ia ŝanceliĝa sento, kiun oni persiste provas stabiligi, kaj kiun oni preskaŭ ne plu rimarkas dum ĝi ne estas demovita. Kerne de amo estas konstanta sufero, kiun ĝojo neŭtraligas, virtualigas, prokrastas, sed ĝi povas iam ajn iĝi tia, kia ĝi delonge estus se oni ne estus ricevinta kontentigon de siaj deziroj: akrega.

Plurfoje mi divenis, ke Ĵilberta deziras pli maloftajn vizitojn de mia flanko. Estas vere, ke kiam mi tro intense volis renkonti ŝin, mi simple akceptis inviton de ŝiaj gepatroj, kiuj ĉiam pli kredis je mia bona influo al ŝi. Dank' al ili – mi pensis – mia amo neniam estos sub danĝero; se ili favore rigardas min, mi ne zorgu pro io ajn, ĉar ili havas plenan aŭtoritaton super Ĵilberta. Bedaŭrinde iuj malpaciencaj gestoj aŭ diroj, kiujn ŝi malbone kaŝis en okazoj kiam ŝia patro min venigis – se tiel diri – sen ŝia konsento, komencis dubigi min, ĉu tio, kion mi rigardis protekto de mia feliĉo, eble estas male la sekreta kaŭzo pro kiu ĝi ne povos daŭri.

Pluvis en la tago de mia lasta vizito al Ĵilberta; ŝi estis invitita al danc-leciono ĉe homoj, kiujn ŝi ne sufiĉe konis, ol ke ŝi povus iri kun mi. Pro la malseka atmosfero mi estis preninta pli da kafeino ol kutime. Eble pro la vetero, eble pro malfavora opinio pri la domo, en kiu la amuzaĵo estis okazonta, sinjorino Svan je la momento, kiam Ĵilberta estis tuj elironta, ŝin vivege revokis: „Ĵilberta!” kaj signis al mi komprenige pri tio, ke mi venis ĝuste por ŝi, ke ŝi devas resti kun mi. Tiu „Ĵilberta”-voko estis dirita – pliĝuste kriita – kun afabla atento al mi, sed, vidante la ŝultrumon de Ĵilberta dum ŝi demetis la eksterajn vestojn, mi komprenis ke ŝia patrino pretervole rapidigis la ĝis tiam eble ankoraŭ haltigeblan procezon, kiu de mi iom post iom distancigis mian amikinon. „Estas nenia neceso por iri ĉiutage al dancado, ĉu?” diris Odeta al sia filino laŭ saĝeco probable iam lernita de Ŝarlo Svan. Poste, denove iĝante Odeta, ŝi ekparolis al sia filino en la angla lingvo. Tuja efiko de tio estis, kvazaŭ muro subite kaŝus de mi parton de la vivo de Ĵilberta, kvazaŭ malica ĝino forkondukus mian amikinon. En sciata lingvo netravideblajn sonojn anstataŭas travideblaj ideoj. Sed nesciata lingvo estas enferma palaco, en kiu la amatino povas perfidi la amanton, sen ke li, ekstere restanta kaj streĉita pro sia senpoveco, sukcesas ion vidi, ion malebligi. Tiel okazis kun tiu anglalingva dialogo – pri kiu mi unu monaton pli frue nur ridetus kaj en kiu disaj francaj nomoj senmanke kreskigis kaj gvidis mian angoron – kaj ĝi nun, apud mi dirate de du senmovaj homoj, same kruelis, same izolis min kaj soligis, kiel forrabo. Fine sinjorino Svan nin forlasis. Tiutage eble pro postkolero kontraŭ mi, tial ke mi senvole senigis ŝin je planita amuzaĵo, eble ankaŭ ĉar, divenante ŝian malbonvolon, mi estis pro singardo pli malvarma ol kutime, la vizaĝo de Ĵilberta, senigita je ĝojo, nuda, afliktita, laŭŝajne dum la tuta posttagmezo esprimis ŝian sopiron al la kvar-homa baletaĵo, kiun pro mia ĉeesto ŝi ne dancos, kaj spitis ĉiun ajn – min unuavice – kompreni la subtilajn kaŭzojn, kiuj estigis en ŝi koran inklinon al bostono. Ŝi do jen kaj jen interŝanĝis kun mi konversacierojn pri la vetero, la densiĝo de pluvo, la iro de la horloĝo, inter kiuj sonis unuvortaj respondoj aŭ silento, dum kio mi mem obstine, kun senespera kolero, detruis la momentojn, kiujn ni povus – en aliaj kondiĉoj – dediĉi al amikeco kaj feliĉo. Kaj al ĉiuj niaj diroj ian ekstreman kruelecon donis la akmeo de ilia paradoksa sensignifeco, kiu min tamen konsolis, ĉar ĝi malebligis ke Ĵilberta kredu je la banalo de miaj frazoj aŭ je la indiferento de mia tono. Mi vane diris: „se mi ĝuste memoras la horloĝo lastfoje estis male antaŭtempa”, tion ŝi evidente tradukis per: „kiel akre malbona vi estas!”. Kiel ajn obstine kaj longe mi daŭrigis dum tiu tuta pluva tago ĉi tiun sensunan konversacion, mi sciis ke mia malvarmeco ne estis tiel definitive rigida sinteno, kiel mi ŝajnigis, kaj ke Ĵilberta certe sentis ke post ol mi jam trifoje rimarkigis la tiu-sezonan mallongiĝon de tagoj, se mi provus tion ripeti kvaran fojon, mi apenaŭ min detenus de ekplorado. Kiam ŝi estis en tia humoro, kiam nenia rideto plenigis ŝiajn okulojn kaj heligis ŝian vizaĝon, estis malfacile diri, kia aflikta unutoneco regis en ŝiaj malĝojaj okuloj, en ŝia enua mieno. Ŝia preskaŭ senkoloriĝinta vizaĝo tiam similis al iu malinteresa plaĝo, de kiu la maro, ĝis malproksime defluinte, lacigas la rigardon pro senŝanĝa rebrilo, kiun limigas senmova, fermita horizonto. Fine, ne trovinte en la sinteno de Ĵilberta la rebonigan ŝanĝon, kiun mi estis atendinta dum pluraj horoj, mi diris al ŝi, ke ŝi malafablas.

— „Malafabla estas vi” ŝi respondis... „... jes ja!”

Mi pripensis, kia estis mia kulpo, kaj ne trovinte la respondon, mi demandis ŝin pri tio.

„Kompreneble vi juĝas, ke vi afablas!” ŝi diris, kaj longe ridis.

Tiam mi sentis, kiel dolore al mi estas, ke mi ne povas atingi la alian, nekapteblan flankon de ŝia penso, kiun priskribis ŝia rido. Ĉi tiu rido ŝajne signifis: „ne, ne, kion ajn vi diros, tio min ne influos, mi scias ke vi min amas freneze, sed tio al mi estas plene indiferenta, ĉar pri vi mi ne zorgas”. Sed mi pensis ankaŭ ke rido entute ne estas sufiĉa klare difinita esprimo, ke mi povu esti certa pri mia bona kompreno de ĉi tiu. Kaj la tono de Ĵilberta estis afabla.

— „Sed en kio malafablis?” mi demandis „klarigu, kaj mi agos tute laŭ via deziro”.

— „Ne, tio ne utilus, mi ne povas klarigi al vi.”

Mi subite timis, ke ŝi ricevis impreson, ke mi ne amas ŝin, kaj tio en mi estigis alian, ne malpli akutan suferon, kiu tamen postulis malsaman dialektikon:

— „Se vi komprenus, kiel vi ĉagrenas min, vi klarigus ĉion.”

Sed mia ĉagreno, kiu – se ŝi dubus pri mia amo – normale ŝin ĝojigus, male agacis ŝin. Tiam, komprenante ke mi erare provadis kaj decidante ke mi ne plu atentos ŝiajn parolojn, lasante ŝin diri, sen ke mi fidis tion: „mi vere amis vin, tion vi konstatos en iu venonta tago” (tiu sama tago, en kiu – laŭ la asertoj de kulpuloj – oni agnoskos ilian senkulpecon, sed kiu pro misteraj kaŭzoj neniam estas la tago de la demandado) mi sufiĉe kuraĝis por rezoluti ke mi ne plu renkonto ŝin, kaj al ŝi ankoraŭ ne anonci tion, ĉar ŝi ne kredus.

Ĉagreno kaŭzita de persono, kiun oni amas, povas esti maldolĉa, eĉ kiam ĝi estas enkadrita de zorgoj, okupoj, ĝojoj, kiuj tiun personon ne rilatas, kaj de kiuj atento sin deturnas nur tempaltempe, al ŝi aŭ li revenante. Sed kiam tia ĉagreno naskiĝas, kiel okazis tiun fojon, en tempo kiam ies animon tute plenigas la feliĉo de intervidiĝo kun tiu persono, la subita deprimo kiu trafas la ĝis tiam sunan, neŝancelitan kaj serenan spiriton blovigas furiozan ŝtormon, kontraŭ kiu la trafito ne scias ĉu li sukcese eltenos la lukton. Tiu, kiu blovis en mia koro, estis tiel abrupta ke mi revenis hejmen taŭzita, vundita, sentante ke liberan spiradon mi retrovos nur se mi returniĝos, reiros kun ajna preteksto ĉe Ĵilbertan. Sed ŝi tiam pripensus: „ĉu jam revenas? bone, mi povas do konduti laŭ mia plaĉo, li ĉiufoje revenos des pli cedema, ju pli malfeliĉa li estis forirante”. Poste min nerezisteble rekondukis al ŝi la fadeno de miaj pensoj, kaj ĉi tiuj alternaj orientiĝoj, ĉi tiu agitiĝo de la interna kompaso daŭris post mia rehejmiĝo kaj transformiĝis en provojn de inter si kontraŭdiraj leteroj, kiujn mi skribis al Ĵilberta.

Mi estis ĉe la sojlo de iu el tiuj penigaj cirkonstancoj, kiujn oni ĝenerale renkontas plurajn fojojn laŭlonge de la vivo, kaj kiujn – kvankam oni ne ŝanĝis sian naturon, sian karakteron, ja male onia naturo mem kreas la enamiĝojn, preskaŭ la amatajn inojn inkluzive de iliaj ŝuldoj – oni ne frontas sammaniere en ĉiu fojo, alivorte en ĉiu aĝo. En tiuj periodoj la vivo estas disduigita, kvazaŭ partigita sur pesilon, sur ĝiajn du kontraŭajn telerojn, kiuj akceptas ĝin tutan. En la unua kuŝas la deziro ne malplaĉi, ne ŝajni tro humila antaŭ la homo, kiun oni amas sed ne sukcesas kompreni, sed kiun – oni taksas – estas pli lerte iom ignori, por ke ŝi aŭ li ne ricevu la senton de sia nemalhaveblo, kiu deturnas de la amanto; en la alia telero kuŝas sufero – sufero tute ne loka aŭ parta – kiun oni male trankviligus nur per tio ke, rezignante al plaĉado kaj al kredigo ke oni povas vivi sen ŝi, oni revenus al ŝi. Oni nur deprenu de la telero, en kiu estas fiereco, etan kvanton da volforto, kian pro malkuraĝo oni lasis foruziĝi laŭ la paso de jaroj, oni enmetu en la teleron, en kiu estas ĉagreno, tutkorpan ricevitan suferon, kiun oni lasis akriĝi, kaj anstataŭ la kuraĝa decido, kiun elektas dudekjarulo, venkas la alia, tro amasiĝinta kaj senkontraŭpeza, kiu humiligas la kvindekjariĝinton. Tio des pli veras, ju pli – ripetiĝante – la situacioj ŝanĝiĝas, kaj ju multas la ŝancoj por ke meze aŭ fine de sia vivo oni miskompleze al si mem komplikis amon per ia kvanto da kutimoj, kion junaĝo, bridita de aliaj devoj, malpli libere memdispona, ne spertas.

Mi estis ĵus skribinta al Ĵilberta leteron, en kiu mi tondrigis mian koleron, tamen enŝovante kvazaŭ hazarde kelkvortan savan flosilon, al kiu ŝi povos kroĉi repaciĝon, kaj post nura momento la vento turniĝis, mi direktis al ŝi varmakorajn frazojn, al mi dolĉajn pro tiaj bedaŭraj esprimoj, kia „neniam plu”, kiuj estas ege kortuŝaj al la skribantoj kaj ege tedaj al la leganto, kiu aŭ juĝos ilin mensogaj kaj tiun „neniam plu” tradukos per „hodiaŭ vespere se vi min ne forpuŝos” aŭ kredos veraj kaj do anoncaj pri iu el la definitivaj disiĝoj, kiuj estas plene indiferentaj, kiam ajn ili okazas en la vivo, se ili koncernas homoj, kiujn oni ne amas. Sed tial ke viro ne kapablas, dum li amas, agi kiel egalrange nobla antaŭulo de la venonta homo, kiu li estos kiam li ne plu amos, kiel do li povus plene imagi la animstaton de ino al kiu – eĉ se li sciis pri ŝia indiferento – por sin kontentigi per bela fantazio aŭ sin konsoli pri granda ĉagreno li konstante en siaj revadoj atribuis la samajn dirojn, kiel se ŝi amus lin? Kontraŭ la pensoj, la agoj de amata ino li estas same senkonsila, kiel verŝajne estis kontraŭ naturaj aperaĵoj la unuaj fizikistoj, antaŭ ol scienco konstruiĝis kaj iom prilumis la nekonatan flankon de la mondo. Aŭ eĉ pli draste: kiel vivulo por kies menso la leĝo de kaŭzo kaj efiko apenaŭ ekzistus, vivulo kiu ne kapablus postulati ligon inter aperaĵo kaj aperaĵo kaj sekve la fluon de okazaĵoj de la mondo spektus kiel nefideblan sonĝon. Nu, mi provadis eskapi el tiu malkohero, trovi kaŭzojn. Mi penis eĉ por tielnomata objektiveco kaj tiucele mi atente enkalkulis la malsaman grandon konstateblan inter la graveco, kiun Ĵilberta havis por mi, kaj la graveco, kiun mi havis por ŝi, kaj kiun egale ŝi havis laŭ la takso de aliaj homoj – ja tiu malsama grando, se mi ĝin pretervidus, povus kaŭzi ke mi prenus simplan afablaĵon de mia amikino por pasia amdeklaro, prenus mokindan, humilaĉan agon miaflankan por la spontanea, gracia movo, per kiu oni proksimiĝas al belokula knabino. Sed mi timis ankaŭ ke mi nun tro irus en la alia direkto, pro kiu mi rigardus la malfruan venon de Ĵilberta al rendevuo kiel signon de momenta mishumoro aŭ de definitiva malamikeco. Mi penis trovi meze inter tiuj du egale misgvidaj vidpunktoj tiun trian, kiu al mi donus ĝustan konsideron de la afero; la kalkuloj, kiujn mi faris por tiu celo, iom deatentigis min de la sufero; kaj ĉu pro obeo al la respondo de nombroj, ĉu pro tio ke mi nepre volis el ili legi la deziratan rezulton, mi decidis en la sekva tago ke mi vizitos familion Svan, feliĉa, sed feliĉa en sama maniero kiel tiu, kiu longe sinturmente pensis pri vojaĝo kiun li ne volis entrepreni, iras ĝis la stacidomo sed ne iras transe, revenas hejmen kaj malpakas la kofron. Kaj tial ke, dum oni hezitas, la nura ideo de ebla decido (krom se oni inertigis tiun ideon, decidante ke la definitivan elekton oni ne faros) kreskigas simile al viv-entena semo la filamentojn, la tutan reton de emocioj, kiu naskiĝus de la plenumita ago, mi tiam juĝis, ke per mia plano, ke mi ne revidos Ĵilbertan, mi absurde suferigis min kvazaŭ mi devus tiun planon vere plenumi, kaj ke tial ke la fina rezulto estas male ke mi reiras al ŝi, mi povus ŝpari tiujn tro multajn intencajn provojn kaj dolorajn rezignojn. Sed ĉi tiu rekomenco de amika rilato daŭris ne pli longe ol estis bezone por iri ĝis la domo Svan: ne tial ke ilia butlero, kiu min tre ŝatis, sciigis ke Ĵilberta forestas (efektive iom poste en la vespero mi ricevis konfirmon pri la vereco de tio, de homoj kiuj renkontis ŝin), sed pro la frazoj per kiuj li sciigis tion: „Sinjoro, la fraŭlino forestas, mi povas certigi ke mi ne mensogas. Se vi deziras konfirmon, mi povas venigi la ĉambristinon. Mi kompreneble ĉiel agus kompleze al vi, sinjoro, se la fraŭlino ĉeestus mi tuj alkondukus vin al ŝi.” Ĉi tiu diro, el la sola speco kiu gravas, nome el la spontanea, provizante krudan radiogramon pri la nedivenebla realo, kiun tro preparita parolado vualus, pruvis ke en la rondo de proksimuloj de Ĵilberta regis la impreso ke mi tedas ŝin; pro tio, tuj post ol li diris ĉi tiujn vortojn, ili vekis en mi malamon, kiun mi, prefere ol al Ĵilberta, direktis al la butlero; al li alfluis ĉiuj koleraj impulsoj, kiujn mi antaŭe sentis kontraŭ mia amikino; liberigita de ili dank' al tiuj paroloj, restis sole mia ama sento; sed ili ankaŭ vidigis al mi ke mi devas dum kelka tempo ĉesigi miajn vizitojn al Ĵilberta. Ŝi sendube baldaŭ leteros al mi pardonpete. Mi prokrastadis malgraŭ tio la sekvan viziton, por pruvi al ŝi ke mi povas vivi sen ŝi. Cetere, post ol mi ricevos la leteron, rezigni dum kelka tempo je vizitoj al Ĵilberta estos al mi pli facila afero, ĉar mi estos certa pri tio, ke mi revidos ŝin laŭvole. Mi bezonis, por elteni sen troa malĝojo la konsentitan disiĝon, nur tion, ke ne pezu sur mia koro la terura dubo, ĉu ni estas en stato de ĉiama malpaco, ĉu ŝi estas fianĉita, forvojaĝinta, forrabita. La sekvaj tagoj similis al tiuj de la iama novjarfesta semajno, kiun mi estis travivinta sen Ĵilberta. Sed tiam, je la fino de tiu iama semajno, unuflanke mia amikino estis revenonta al la Elizeaj Kampoj, mi estis ŝin revidonta kiel antaŭe kutime, pri tio dubon mi ne havis; aliflanke mi sciis kun same granda certeco, ke dum ne finiĝos la novjara ferio, la Elizeajn Kampojn mi vane vizitus. De tio rezultis ke dum tiu jam delonge pasinta malgaja semajno la malĝojon mi eltenis pacience, ĉar ĝi koloriĝis nek de timo nek de espero. Nun male ĉi lasta sento, preskaŭ same multe kiel la timo, igis la suferon netolerebla. De Ĵilberta mi ne ricevis mesaĝon per la vespera poŝto de la unua tago, mi atribuis tion al ŝia nezorgemo, al ŝiaj okupoj, mi ne dubis ke mi trovos leteron de ŝi en la matena livero. Ĝin mi atendis ĉiutage kun urĝita korbatado, kiun sekvis deprima stato kiam mi fine trovis nur leterojn de personoj, kiuj ne estis Ĵilberta, aŭ nenian leteron, kio ne estis pli malbona, ĉar la atestojn de afableco flanke de aliaj personoj kontraste akrigis la ateston de ŝia indiferento. Mi poste komencis esperi je la posttagmeza poŝto. Eĉ inter la horoj de livero mi ne volis eliri, ĉar ŝi eble sendus kurieron. Poste venis la horo kiam certe ne plu aperos leterportisto aŭ servisto de domo Svan, la esperon de kvietiĝo mi devis prokrasti al la sekva mateno, kaj ĉio ĉi rezultigis ke pro mia kredo, ke la sufero ne daŭros, mi fatale ĝin – por tiel diri – konstante revigligis. La ĉagreno estis eble samnatura, sed anstataŭ ke ĝi – kiel okazis la antaŭan fojon – nur senŝanĝe daŭrigus la komencan afekcion, ĝi nun renoviĝis plurfoje en la tago, ekante per emocio tiel ofte reincitita, ke – kvankam ĝi estis tute korpa, momenta stato – ĝi fine stabiliĝis, kaj la perturboj tiel kaŭzitaj de atendo apenaŭ havis tempon por kvietiĝi antaŭ ol nova kaŭzo de atendo aperis, kaj sekve ne plu estis minuto en la tago, en kiu mi ne sentus la angoron, kiu tamen estis tiel malfacile eltenebla dum horo. Tiel do mia sufero ege pli fortis, ol en la tempo de la iama novjaro, ĉar en mia animo ĉi-foje regis, anstataŭ rekta kaj nura akcepto de ĉi tiu sufero, ĉiumomenta espero ke ĝi kvietiĝos. Ĉi tiun akcepton mi tamen fine atingis, kaj tiam mi komprenis ke ĝi nepre estu definitiva, mi rezignis por ĉiam je Ĵilberta pro la savo de mia amo mem, kaj pro tio ke mi deziris antaŭ ĉio ke ŝi ne konservu pri mi malestiman senton. Eĉ, ekde tiu tempo, por ke ŝi ne povu fari supozon pri iu miaflanka rankoro de rifuzita amanto, kiam poste ŝi proponis rendevuojn, mi ofte akceptis ilin kaj en lasta momento skribis, ke mi ne povos veni, kun multaj asertoj ke mi tre bedaŭras tion, kiel mi farus rilate al iu kiun mi ne dezirus vidi. Tiuj bedaŭraj frazoj, kiujn oni kutime uzas nur por indiferentuloj, pli bone konvinkos Ĵilbertan pri mia indiferento – ŝajnis al mi – ol la indiferenta tono kiun oni afektas nur al tiu, kiun oni amas. Post ol mi pruvos al ŝi per multafoje ripetitaj agoj, prefere ol per paroloj, ke mi ne plu sentas inklinon viziti ŝin, eble inklinon al mi ŝi resentos. Sed... oj! estus vane – peni per sindeteno de renkontiĝoj al renasko de ŝia deziro min renkonti signifos nur definitive rezigni ŝin: unue tial ke se ĝi efektive renaskiĝos kaj se mi volos ke ĝi daŭru, mi devos ne tuj cedi; due la plej suferigaj horoj estos pasintaj; ŝi estis al mi necesa en la tuja momento kaj mi deziris averti ŝin, ke ŝi baldaŭ, min renkontante, trankviligos doloron tiel dampitan, ke ĝi ne plus estos, kiel ĝi ankoraŭ estus en tiu tuja momento, kaj por ĝin ĉesigi, sufiĉan kaŭzon por kapitulaco, por repaciĝo, por revidiĝo. Kaj fine kiam mi poste povos sendanĝere konfesi al Ĵilberta – ĉar ŝia inklino al mi estos revigliĝinta – mian inklinon al ŝi, ĝi ne estos sufiĉe rezistinta kontraŭ tiel longa foresto kaj ne plu ekzistos; Ĵilberta intertempe fariĝos por mi indiferenta. Tion mi sciis, sed ne povis diri; se dirus, ŝi kredus ke la pretendata ĉeso de mia amo pro tro longa diseco celas nur tion , ke ŝi diru al mi ke mi senprokraste revenu al ŝi.

Intertempe tio, kio al mi faciligis la turmentan disiĝon, estis ke – por ke ŝi klare sciu ke malgraŭ miaj alisencaj asertoj, min detenis de vizitoj ne iu okaza ĝeno, ne mia sanstato, sed mia volo – ĉiufoje kiam mi antaŭe sciis ke Ĵilberta ne estos ĉe la gepatroj, eliros kun amikino, ne revenos por la vespermanĝo, mi vizitis sinjorinon Svan, kiu por mi denove fariĝis tiu persono, kiu ŝi estis en la tempo kiam mi malfacile renkontis ŝian filinon kaj kiam en tagoj de ŝia foresto ĉe la Elizeaj Kampoj mi promenis ĝis la aleo de Akacioj. Per ĉi tiu aranĝo mi nepre aŭdis pri Ĵilberta kaj sciis, ke ŝi nepre aŭdos poste pri mi, kaj aŭdos en tia maniero, kiu signifos ke pri ŝi mi ne zorgas. Kaj mi juĝis, simile al ĉiu suferanto, ke mia malgaja situacio povus esti pli malbona. Efektive, ĝuante liberan eniron en la domon kie Ĵilberta loĝis, mi pensis konstante, kvankam tiun eblecon mi ne volis profiti, ke se mia doloro iĝus tro forta, mi povus ĝin ĉesigi. Malfeliĉa mi estis nur rigarde al la kuranta tago. Eĉ tio estas troigo. Kiom ofte en horo (sed nun sen la angora atendo, kiu min premadis dum la unuaj semajnoj de nia malpaciĝo, antaŭ ol mi reiris al la domo Svan) mi eldiris la vortojn de la letero, kiun – kredeble – Ĵilberta en iu venonta tago sendos, eble mem alportos. La konstanta vizio de tiu fantazia feliĉo helpis min por elteni la frakasiĝon de la reala feliĉo. Al virino, kiu ne reciprokas amon, oni rilatas kiel al tielnomata malaperinto: la scio, ke ĉia espero vanas, ne detenas de plua atendo. Oni vivas vaĉe, en aŭskulto; iuj patrinoj, kies filo forvojaĝis por danĝera mar-esplorado imagas en ĉiu minuto, kvankam delonge oni ricevis certigon pri lia pereo, ke li mirakle revenos, savita kaj sana. Kaj ĉi tiu atendo depende je la forto de memoro kaj la solido de organoj, aŭ helpas por ke ili travivu la jarojn post kiuj ili agnoskos ke la filo ne plu vivas, por ke iom post iom ili forgesu kaj transvivu, aŭ ilin mortigas.

Aliaflanke mian ĉagrenon iom konsolis la ideo, ke ĝi progresigis la aferon de mia amo. Ĉiu vizito farita ĉe sinjorino Svan sen la ĉeesto de Ĵilberta min suferigis, sed mi sentis ke ĝi kontribuas al favora rigardo de Ĵilberta al mi.

Cetere mi okaze de tiuj vizitoj ĉe sinjorino Svan antaŭzorgis pri la certa foresto de ŝia filino probable apenaŭ tiom pro mia decido de malkonkordo kun ŝi, kiom pro tiu espero pri repaciĝo, kiu ĉiam akompanis mian volon de rezigno (rezignoj tre malofte estas absolutaj, almenaŭ konstante tra la tempo, en homa animo kiun inter aliaj, fortigite de neantaŭvideblaj alfluoj de diversaj memoraĵoj, regas leĝo de fluktuado) kaj al mi vualis ĝian troan drastecon. Mi ja sciis kiel ĥimera tiu espero estis. Mi estis kiel mizerulo, kiu malpli amare ploras super sia peco da seka pano, se li pensas ke post momento eble fremdulo fordonos al li sian tutan riĉon. Ĉiuj homoj bezonas, por ke la realo fariĝu al ili elportebla, la flegadon de iaj fantazioj. Ĝuste mia espero restis pli firma – samtempe kiel la disiĝo iĝis malpli dolora – se Ĵilbertan mi ne renkontis. Se mi starus ĉe ŝia patrino, fronte al ŝi, ni eble dirus vundajn parolojn kiuj definitivigus nian malpacon, frakasus mian esperon, kaj aliflanke, estigante novan angoron, revekus mian amon kaj denove malfaciligus la rezignon.

En pli frua tempo kaj longe antaŭ mia malkonkordo kun ŝia filino sinjorino Svan estis dirinta:

— „Estas bone, ke vi vizitas Ĵilbertan, sed mi estus danka se vi venus iafoje por mi, ne al mia florbrasiko-tago148, en kiu vi enuus ĉar mi ricevas tro multajn homojn, sed en aliaj tagoj en kiuj vi certe trovos min hejme, iom malfrue.”

Irante al ŝi porvizite, mi do laŭŝajne obeis kun granda prokrasto al deziro, kiun ŝi esprimis longe antaŭe. Kaj tre malfrue, kiam noktiĝis jam, preskaŭ en la horo kiam miaj gepatroj komencis la vespermanĝon, mi eliris por vizito al sinjorino Svan, dum kiu, mi antaŭsciis, mi ne vidos Ĵilbertan, kaj tamen konstante pri ŝi pensos. En tiu kvartalo, kiun oni tiam rigardis periferia rilate al la urbo, pli malhela ol hodiaŭ, kiu eĉ en sia centra parto ne disponis elektran prilumon de la stratoj kaj malmultan prilumon en privataj domoj, la lampoj de teretaĝa aŭ tre malalta interetaĝa salono, kia estis tiu, en kiu sinjorino Svan kutime akceptis gastojn, estis sufiĉe ilumina al la strato por ke pasanto alrigardu kaj imagu ke tian helecon ŝajne kaj vuale klarigas la starado antaŭ la pordo de kelkaj duonkaleŝoj kun belaj tirbestoj. La pasanto kredis – ne sen akompana emocio – je ia modifo en tiu mistera kaŭzo, vidante, ke unu el la duonkaleŝoj ekiras; sed tio okazis nur pro tio, ke la koĉero, timante ke al la bestoj estos malvarme, iam kaj tiam rondirigis ilin en la stratoj laŭ moviĝo tial impresa, ke la kaŭĉuk-randaj radoj sonigis la paŝojn de la ĉevaloj sur silenta fono, al kiu ili reliefis pli nete kaj pli klare.

La vintroĝardenoj, kiujn la pasanto en tiu epoko ordinare ekvidis en ajna strato se la koncerna apartamento ne estis en tro granda alto super la trotuaro, ne plu estas troveblaj krom en la heliogravuraĵoj de jarfinaj donacaj libroj far P. J. Stal149, en kiuj – kontraste al la sobraj flor-ornamoj de nuntempaj salonoj en stilo Luizo la 16a kun unu rozo aŭ unu japania irido en longkola kristala vazo, kiu plian floron ne povus enlasi – ĝi ŝajne pro la abundo de ĉambraj vegetaĵoj, kiun oni tiam kutime havis, kaj pro la plena neglekto de sobreco en ilia aranĝo, estis la sekvo de ia vigla kaj franda pasio por vegetologio ĉe dommastrinoj, prefere ol de formala zorgo pri malgaja dekoro. En tiamaj domoj ĝi memorigis je pli granda skalo pri tiuj porteblaj vitrokestoj, prezentitaj matene de la unua novjara tago sub lumanta lampo – ĉar la infanoj malpaciencis kaj ne atendis ĝis tagiĝo – inter aliaj donacoj de la festo, sed plej bela inter ili, konsola dank' al la flegotaj plantaĵoj pri la vintra manko de verdaĵoj; kaj pli ol al ĉi tiuj vitrodometoj, la vintroĝardenoj similis al tiu, kiun oni vidis apud ili, bilde en bela libro, ankaŭa novjara donaco kaj kiu – malgraŭ ke ĝi estis donita ne al la infanoj sed al fraŭlino Lili, la ĉefpersono de la libro – ilin ĉarmis tiagrade ke nun en preskaŭ maljunula aĝo ili pripensas, ĉu en tiuj feliĉaj jaroj vintro iel estis la plej bela sezono. Fine en la malantaŭa parto de tiu vintroĝardeno, tra la disbranĉiĝoj de diversaj kreskaĵoj kiuj, vidate de la strato, similigis la tralumatan fenestron al la glacoj de la desegnitaj aŭ realaj infanaj vitrodometoj, la pasanto, sin altigante sur la piedpintoj, ordinare ekvidis viron en redingoto, kun gardenio aŭ dianto ĉe la brusta butonfendo, staranta antaŭ sida virino, kaj ambaŭ estis nebulaj, kvazaŭ intajlaĵoj en topazo, ie en la atmosfero de la salono kiun sukcene kolorigis samovaro – tiam nova enkondukaĵo – per la vaporoj kiujn ĝi eble ankoraŭ nuntempe eligas, sed kiujn pro kutimeco homoj ne plu rimarkas. Al sinjorino Svan tre gravis ĉi tiu teumado; ŝi kredis ke ŝi sintenas originale kaj inpresas ĉarme, kiam ŝi diris al viro: „vi povos renkonti min en ĉiu tago iom malfrue, bonvole venu por taso da teo!”, kaj ŝi akompanigis de eta, milda rideto ĉi tiujn vortojn, de ŝi diritajn kun preterfluga angla elparolo, kaj ilin la alparolato mense notis, sin klinante kun serioza mieno, kvazaŭ ili estus grava, rimarkinda informo, kiu devigus al respekto kaj postulus atenton. Ol tiuj supre menciitaj, estis unu alia klarigo pro kiu la floroj rolis pli grave ol nura dekoro en la salono de sinjorino Svan, kaj ĉi tiu klarigo ne rilatas al la epoko, sed parte al la speco de vivo kiun Odeta pli frue havis. Granda hetajro, kia ŝi estis iam, travivas multan tempon por siaj amantoj, kaj do restas hejme, kaj tio povas konduki ŝin al tio, ke ŝi vivas por si mem. Objektoj, kiuj ĉe bonmora dommastrino videblas, kaj ankaŭ al ŝi eventuale ŝajnas gravaj, estas ĉiuokaze tiuj, kiuj al la hetajro plej gravas. La kulmino de ŝia tagordo ne estas la momento, kiam ŝi vestas sin por vizitantoj, sed tiu, kiam ŝi senvestigas sin por viro. Ŝi devas havi eleganton en hejmrobo, en noktoĉemizo, same kiel en civila tualeto. Aliaj inoj elmontras siajn juvelojn, ŝi vivas intime kun siaj perloj. Ĉi tia speco de vivmaniero trudas tion kaj rezulte emigas al tio, ke oni ŝatas sekretan, alivorte preskaŭ tute memcelan lukson. En la spirito de tia lukso sinjorino Svan flegis ankaŭ florojn. Apud ŝia brakseĝo ĉiam staris tre larĝa kristala vasko, kiun tute plenigis parmaj violoj aŭ dispetaligitaj lekantoj sur akvo, kaj kiu por alvenanto kvazaŭ signis pri ŝatata kaj interrompita okupo, kia estus taso da teo kiun ŝi estus trinkinta sole, por privata plezuro; eĉ eble pri okupo pli intima kaj mistera, tiel ke, vidante la disŝutitajn florojn, la vizitanto emis pardonpeti pro la ĝeno, kiel li ankaŭ farus pro okulado al la titolo de ankoraŭ dispaĝa libro, kiu vidigus ĵusan legaĵon, kaj do eble la nunan penson de Odeta. Kaj pli ol libro, la floroj vivis; oni sentis embarason, se oni eniris vizite al sinjorino Svan, kiam oni rimarkis ke ŝi ne solas, aŭ se oni eniris kune kun ŝi, ke la salono ne estas senviva, pro la tiel enigma ĉeesto – rilata al horoj de la vivo de la dommastrino, kiujn oni ne konis – de tiuj floroj, kiuj ne estis tie metitaj por la vizitantoj de Odeta sed kvazaŭ de ŝi forgesitaj en tiu loko, kiuj havis kaj ankoraŭ havos kun ŝi privatajn interparolojn, kiujn oni ne volis ĝeni, kaj kies sekretan enhavon oni vane provis legi per insista rigardo al la paliĝinta, likva, malveca kaj desorbita koloro de la parmaj violoj. Jam en la fino de oktobro Odeta revenis laŭeble akurate por la teo, kiun oni tiutempe ankoraŭ nomis fajv oklok ti150, ĉar ŝi aŭdis kaj volonte mem rakontis ke al sinjorino Verduren prosperis la teno de salono pro tio, ke oni certe povis renkonti ŝin en la hejmo je la ĉiam sama horo. Ŝi volonte kredis, ke ankaŭ ŝi tenas salonon, iel similan sed pli liberan, senza rigore151 ŝi plezure diris. Ŝi tiel imagis sin kiel ian Julia De Lespinas152, kiu establus rivalan salonon kaj delogus de la eta grupo de Maria Del Defan153 la plej agrablajn virojn, unuavice Svan-on, kiu ŝin sekvis en la skismon kaj retiriĝon, laŭ rakonto kiun ŝi kompreneble povis kredigi al novaj homoj, sensciaj pri la historio, sed ne al si mem. Sed iujn ŝatatajn rolojn homoj tiel ofte ludas antaŭ aliaj, kaj obstine ripetas enmense, ke ili pli facile agnoskas ilian fikcian ateston, ol tiun de preskaŭ tute forgesita realo. En tagoj kiam sinjorino Svan entute ne eliris, ŝi estis trovebla hejme, vestite en negliĝo el ĉinia krepo, blanka kiel freŝa neĝo, iafoje ankaŭ en iu el ŝiaj longaj tubecaj kompletoj el silkeca muslino, kiuj aspektis kiel kovraĵo el blankaj kaj rozaj petaloj, kaj kiujn oni nuntempe juĝus ne bone adaptitaj al vintro – ja malprave. Ĉar tiuj malpezaj ŝtofoj, tiuj mildaj koloroj al la tiel vestita ino donis – en la forta varmeco de tiamaj salonoj, kiujn fermis kurtenitaj pordoj kaj pri kiuj tiamaj mondumaj romanistoj, serĉante elegantan epiteton, elpensis la esprimon komforte remburitaj – la saman varmo-sopiran sintenon, kiel al la rozoj, kiuj povis resti apud ŝi malgraŭ la vintro, en sia karnokolora nudeco, kiel en printempo. Pro la dampiĝo de sonoj sur la tapiŝoj kaj pro sia retiriĝo en angulo la dommastrino, ne sciante pri envenanto kiel hodiaŭ ordinare okazus, plu legis dum la vizitanto jam preskaŭ staris antaŭ ŝi, kaj ankaŭ tio fortigis la romaneskan etoson, la ĉarmon kvazaŭ de surprize malkovrita sekreto, kiun hodiaŭ oni resentas memorante tiujn jam tiutempe eksmodajn robojn, kiujn eble sole sinjorino Svan ankoraŭ ne forlasis, kaj kiuj peras la impreson ke tiu virino, sin per ili kutime vestante, iĝis romana persono, ĉar plimultaj homoj tiujn robojn vidis nur en iuj romanoj de Henrio Grevil154. Odeta nun kreskigis komence de vintro en sia salono tre grandajn, kolore tre diversajn krizantemojn, kiajn Svan en pli frua epoko ne povus vidi ĉe ŝi155. Mia admira sento pri la floroj – kiam mi plenumis ĉe sinjorino Svan iun el tiuj malgajaj vizitoj, okaze de kiuj pro la ĉagreno mi retrovis en ŝi la tutan misteran poeziecon de la patrino de tiu Ĵilberta, al kiu ŝi diros en la sekva tago: „via amiko vizitis min” – venis verŝajne de tio, ke pro pala rozkoloro simila al la silko en stilo Luizo la 14a de ŝiaj brakseĝoj, pro neĝa blanko simila al ŝia hejmrobo el ĉinia krepo aŭ pro metala ruĝo simila al ŝia samovaro ili aldonis al la dekoro de la salono plusan dekoron, same abunde, same rafinite plurkoloran, sed vivan kaj destinitan al nur tagtaga daŭro. Sed min kortuŝis ne tiom la efemereco de la krizantemoj, ol ilia relativa daŭremo kompare kun la same rozaj aŭ kupraj tonoj, kiujn la subirinta suno tiel grandioze briligis en la nebulo de malfruaj novembraj posttagmezoj, kaj kiujn – post ol mi ekvidis ilian enĉielan velkon, enironte ĉe sinjorinon Svan – mi retrovis daŭrigitaj, transponitaj en la flama kolorsortimento de la floroj. Kiel ardoj, kiujn kolorema pentristo talente deprenus de la malstabilaj atmosfero kaj suno, por ke ili envenu homan loĝejon kaj ĝin ornamu, ili – tiuj krizantemoj – dum la horo de teo instigis min malgraŭ la pezo de mia malĝojo al avida frando de la tro mallongaj plezuroj novembraj, kies intima, mistera gloro ili flamigis apud mi. Estis domaĝe, ke la konversacioj, kiujn mi aŭdis, ĝin ne proksimigis; ili al ĝi similis tre malmulte. Eĉ kun sinjorino Kotar kaj kvankam la tempo proksimiĝis al vespero, sinjorino Svan softigis sian voĉon kiam ŝi diris: „ne, ne, tiel malfrue ne estas, ne rigardu al la horloĝo, tio ne estas la ĝusta horo, ĝi misfunkcias; vi ne havas tiom da urĝoj, ĉu?”; kaj ŝi proponis plian torteton al sinjorino Kotar, kiu ne lasis de sia mano la tenatan nomkartujon.

— „Ĉi tiun domon oni ne povas forlasi” diris sinjorino Bontempo al sinjorino Svan, dum sinjorino Kotar, kun surprizo aŭdante de iu alia la esprimon de sia propra impreso, ekkriis: „ankaŭ mi ĉiam pensas tiel laŭ mia malgranda juĝpovo, en mia intima konscienco!” kaj tion aprobis sinjoroj de la klubo Ĵokeo, kiuj estis tre respekte salutintaj, kvazaŭ ili tian honoron ne meritus, kiam sinjorino Svan ilin prezentis al ĉi tiu ne tre afabla etburĝino, kiu antaŭ la altklasaj amikoj de Odeta restis sindetena, preskaŭ laŭ ŝia propra vorto sindefendema, ĉar ŝi uzis ĉiam efektajn vortojn pri tre ordinaraj aferoj.

— „Mi nur antaŭ nelonge rimarkis, ke tri sinsekvajn merkredojn vi ne vizitis min” diris sinjorino Svan al sinjorino Kotar.

— „Estas vere, Odeta. De jarcentoj, de eonoj mi ne vidis vin. Vidu, mi almenaŭ agnoskas mian kulpon, sed mi havas la senkulpigon...” ŝi daŭrigis kun pudora kaj nebula mieno, ĉar malgraŭ ke ŝi edzinis al kuracisto ŝi ne aŭdacus paroli pri reŭmatismo aŭ pri ren-koliko sen evitvortoj „...ke mi suferis diversajn etajn ĝenojn. Ĉiu havas siajn malsanetojn. Plie okazis ĉe mi krizo en la vira servistaro. Kvankam mi ne estas speciale postulema pri respekto de mia aŭtoritato, mi devis – por averto al ĉiuj – maldungi mian kuiriston, kiu cetere, se mi bone komprenis la cirkonstancon, serĉis pli bone pagatan laborlokon. Sed lia foriro preskaŭ kaŭzis demision de la tuta ministraro. Ankaŭ mia ĉambristino ne plu volis resti, okazis dramaj scenoj. Spite al ĉio ĉi mi firme tenis la rudron, kaj la tuto estis ja praktika instruo, kiun mi memoros estonte. Mi tedas vin per ĉi tiu rakonto pri hejmaj aferoj, sed ankaŭ vi scias kia embaraso estiĝas el tiaj nevolaj reformoj en la domanaro.”

„Ĉu ni ne vidos hodiaŭ vian tiel ĉarman filinon?” ŝi demandis.

— „Ne, mia tiel ĉarma filino vespermanĝas ĉe amikino” sinjorino Svan respondis, kaj ŝi turnis sin al mi:

„Ŝajnas al mi, ke ŝi skribis al vi leteron kun invito por morgaŭa vizito...”

„Kio pri la infanoj?” ŝi demandis al sinjorino Kotar.

Mi profunde spiris, senpezigite. La diro de sinjorino Svan, pruvante ke mi povos vidi Ĵilbertan kiam ajn mi volos, al mi donis la trankvilanimecon por kiu mi venis, kiu tiel necesigis por mi en tiu tempo la vizitojn ĉe ŝi.

— „Ne, mi sendos al ŝi mesaĝon hodiaŭ vespere; cetere mi kaj Ĵilberta ne plu povas renkontiĝi” mi aldonis, tiel ŝajne rilatigante nian disiĝon al mistera kaŭzo, kaj per tio ankoraŭ konservante iluzion de ama sento, daŭrigatan ankaŭ de la karesa tono per kiu mi parolis pri Ĵilberta kaj ŝi pri mi parolis.

— „Vere ŝi ege amas vin” diris sinjorino Svan „ĉu morgaŭ vi ne bonvolos?”

Mi ekŝvebis pro ĝojo, subite pensinte: „finfine kial ne? tion proponas ja ŝia patrino”. Sed tuj poste mi refalis en malĝojon. Mi timis, ke, min revidante, Ĵilberta pensos ke mia lastatempa indiferento estis ŝajnigita, kaj mi decidis ke mi daŭrigos la ne-intervidiĝon. Preter ĉi tiuj flankaj diroj sinjorino Bontempo daŭrigis la konversacion plendante pri embarasoj, kiujn al ŝi kaŭzis la edzinoj de politikistoj, ĉar ŝi afektis ke al ŝi ĉiuj homoj estis iel tedaj aŭ mokindaj, kaj ke ŝin aflikitis la pozicio de ŝia edzo.

— „... ĉu vi do akceptas sinsekve kvindek kuracistedzinojn, tiel, senmurmure?” ŝi diris al sinjorino Kotar, kiu male estis al ĉiu homo ĉiam bonvola kaj pri ĉiuspecaj devoj akurata. „Ha, sindonema vi estas! Mi pro la ministreja laboro de mia edzo nepre devas, ĉu ne? Kaj do al ĉiuj tiuj edzinoj de ŝtatoficistoj, mi ne detenas min, mi spite elŝovas la langon. Kaj mia nevino Albertina sentas ĝuste kiel mi. Vi ne povas imagi, kiel impertinenta estas tiu knabino. Lastan semajnon en mia akcepto-tago venis la edzino de la ŝtata subsekretario pri financoj, kiu diris, ke pri kuirado ŝi ne lertas. ‚Sed, kara sinjorino’ respondis mia nevino kun tre afabla rideto ‚vi pri tio nepre scias, ĉar via patro estis laŭmetie kuirhelpanto’.”

— „Ha, ĉi tiun rakonton mi ŝatas, mi trovas ĝin frandinda” sinjorino Svan diris. „Sed almenaŭ por la tagoj, en kiuj via edzo akceptas klientojn, vi havu saloneton kun viaj floroj, viaj libroj, la objektoj kiujn vi ŝatas.” ŝi konsilis al sinjorino Kotar.

— „Tiel, bat! en la vizaĝon, bat! ŝi diris tion senpere. Kaj pri tio ŝi ne sciigis min antaŭe – tia eta maliculino, ŝi estas vere vulpino. Vi estas bonŝanca, ke vi povas vin deteni. Mi envias homojn, kiuj scias kaŝi sian humoron.”

— „Tion mi ne bezonas, kara sinjorino, mi ne tiom postulas de homoj” mildavoĉe respondis sinjorino Kotar. „Unuflanke mi ne rajtas spiti same facile kiel vi” ŝi aldiris per la iom pli laŭta voĉo, kiun ŝi uzis por emfazo ĉiufoje kiam ŝi ŝovis en interparolon iun el la delikataj afablaĵoj, el la sagacaj flatoj, kiuj kaŭzis admiron de homoj kaj helpis al la kariero de ŝia edzo. „... Kaj ĉion, kio povas utili al mia edzo, mi volonte faras.”

— „Ha, kara sinjorino, se mi nur povus, kiel vi. Probable vi estas flegma. Mi, kiam vidas la edzinon de la ministro pri milito grimaci, tuj ekimitas ŝin. Estas ja embarase, ke mi havas ĉi tian karakteron.”

— „Hm, jes” diris sinjorino Kotar „mi aŭdis, ke ŝi havas tikojn. Mia edzo konas ankaŭ altarangan viron, kaj kompreneble kiam la sinjoroj interparolas...”

— „Tamen vidu, kara sinjorino, okazas simile kun la etiketa konsilisto, kiu estas ĝibulo, ĉiufoje – apenaŭ li estas de kvin minutoj ĉe mi, kaj mi jam proksimiĝas por tuŝi lian ĝibon. Mia edzo diras, ke pro tio oni maldungos lin. Nu do, la ministrejo iru al la diablo, jes, al la diablo! Ĉi tiun frazon mi volonte presigos devize sur mia leter-papero. Certe mi ŝokas vin, ĉar vi estas bonkora, sed mi konfesas ke tio, kio plej amuzas min, estas ĝuste malgrandaj malicaĵoj. La vivo estus tro unutona sen ili.”

Kaj ŝi daŭre kaj abunde parolis pri la ministrejo kvazaŭ ĝi estus ia Olimpo. Por ŝanĝi la temon sinjorino Svan sin turnis al sinjorino Kotar:

— „Vi ja ŝajnas eleganta! Ĉu Redfern feĉit156?”

— „Ne, vi scias ke mi estas fervora pri Rodnic157. Cetere tio estas rearanĝo de malnovaĵo.”

— „Tamen, estas ege ŝike!”

— „Kiom laŭ vi kostis?... Ne!... ŝanĝu la unuan ciferon.”

— „Ĉu vere? Bagatela prezo, kvazaŭ donacite. Mi aŭdis de iuj homoj pri trifoje pli grandaj prezoj.”

— „Tiel historio iĝas skribata” konkludis sinjorino Kotar. Kaj montrante al sinjorino Svan la kolringon, kiun ĉi lasta al ŝi donacis:

— „Rigardu Odeta. Ĉu vi rekonas?”

El la fendo inter du kurtenoj ceremonie ĝentila kapo elŝoviĝis, blage ŝajnigante skrupulon pro eventuala ĝeno: la kapo de Ŝarlo Svan.

— „Odeta, la princo de Agriĝento, kiu estas kun mi en la kabineto, demandas ĉu vi permesos ke li venu kaj prezentu al vi tre respektan saluton. Kion mi respondu?”

— „Ke tio estos al mi kompreneble tre plezura” diris Odeta kun kontento kaj ne perdante la trankvilon, kiun ŝi tiel facile konservis ĉar ŝi delonge kutimis, eĉ kiel iama hetajro, je akceptado de altklasaj viroj.

Svan iris, sciigis la inviton, kaj akompanate de la princo revenis al sia edzino, krom se intertempe eniris sinjorino Verduren. Kiam li estis edziĝinta al Odeta, li tiam petis ke ŝi ne plu vizitu la etan rondon, (li havis por tio pli ol unu motivon, kaj se li ne havus, li tamen same agus, obeante leĝon de homa nedankemo, kiu esceptojn ne ricevas kaj kontraste evidentigas la blindecon – eventuale la ne-memismon – de ĉiuj edzo-perantoj). Li permesis nur, ke Odeta kaj sinjorino Verduren sin intervizitu dufoje en ĉiu jaro, kio ŝajnis ankoraŭ troa al iuj rondanoj indignantaj pro la ofendo farita kontraŭ la mastrino, kiu dum tiom da jaroj en sia domo rilatis al Odeta kaj eĉ al Ŝarlo plej kaĵole. Efektive krom perfidantoj, kiuj en iuj vesperoj malfidele kaj senaverte akceptis inviton de Odeta, preparinte por la okazo, ke oni ekscius pri tio, senkulpigon, ke ili deziris vidi Bergoton – kvankam sinjorino Verduren pretendis, ke ĉi tiu ne estas kutima gasto de gesinjoroj Svan, ke li estas sentalentulo, kaj dume tamen provis laŭ iu el siaj ŝatataj esprimoj lin allogi – la eta rondo enhavis ankaŭ ekstremistojn. Kaj ĉi lastaj, senrigarde al la privataj cirkonstancoj pro kiuj aliaj homoj ne surprenas la ekstreman sintenon kiun ili volas ĝeneraligi por malutili al difinita persono, deziris, sed deziris vane, ke sinjorino Verduren ĉesigu ĉian rilatadon kun Odeta kaj tiel senigu ŝin je la kontenta, rida komento ke „Ni tre malofte vizitas sinjorinon Verduren depost la skismo. Tio eblis ankoraŭ kiam mia edzo fraŭlis, sed por paro ne estas tiel facile... Ŝarlo, se paroli senkaŝe, tute ne ŝatas matronon Verduren, kaj li ne volonte aŭdus, ke mi amike interrilatas kun ŝi. Kaj do, kiel obeema edzino...” Svan tien iris vespere kun sia edzino, sed li ne ensaloniĝis kiam sinjorino Verduren reciproke vizitis Odetan. Tial se la mastrino estis en la salono, la princo De Agriĝento eniris sole. Sole ankaŭ li estis prezentata de Odeta, kiu pli ŝatis, ke sinjorino Verduren ne aŭdu malfamajn nomojn kaj, vidante inter la gastoj plurajn de si nekonatajn vizaĝojn, eble kredu ke ĉirkaŭe estas pluraj altaj nobeloj, kaj ĉi tiu dupado tiel bone sukcesis ke post rehejmiĝo sinjorino Verduren kun malŝata tono diris al la edzo: „kia agrabla rondo! estis tie la kremo de politika reakcio!” Odeta rilate al sinjorino Verduren havis inversan iluzion. Nu, la verdurena rondo tiuepoke ankoraŭ ne komencis evolui, kiel oni vidos poste. Sinjorino Verduren ankoraŭ ne estis en la kova tempo, kiam ŝi ĉesigis la grandajn festojn, en kiuj la malmultaj eminentuloj antaŭ nelonge algajnitaj ne povus brili pro tro multa ĉirkaŭa feĉo, kaj kiam ŝi prefere atendis ke la prosperiga povo de la dek justuloj, kiujn ŝi sukcesis allogi, multigu ilian nombron ĝis sepdekfoja deko158. Kiel Odeta baldaŭ estis agonta, tiel ankaŭ sinjorino Verduren agis, celante allogon de la tielnomata mondumo, sed ŝiaj atakaj pozicioj estis ankoraŭ tiel malvastaj kaj cetere tiel malproksimaj de tiuj, per kiuj Odeta havis iajn ŝancojn por simila rezulto, por sama sukceso, ke ĉi lasta restis tute senscia pri la strategiaj planoj, kiujn la mastrino ŝpinis. Kaj ŝi estis senrezerve sincera kiam ŝi, aŭdante ke oni parolas pri la snobeco de sinjorino Verduren, ridis kaj diradis: „estas ĝuste male: unue ĉar snobe ŝi ne povas sinteni – altklasajn homojn ŝi ne konas, due ĉar – oni ne ignoru ŝiajn kvalitojn – la stato de ŝia salono ŝin kontentigas. Vere, tio, kion ŝi ŝatas, estas la vesperaj renkontiĝoj en merkredoj, la agrablaj babilantoj.” Kaj sekrete ŝi enviis al sinjorino Verduren – malgraŭ ke ŝi elkore esperis ke sub tiel alta instruado ŝi mem laŭtempe kleriĝis – tiujn artojn, kiujn la mastrino de la eta rondo taksis tiel gravaj, kvankam ili nur nuancigas neekziston, skulptas malplenon, kaj estas ĝustadire artoj de nenio, nome artoj de dommastrino, kiu lertas pri kunigo, pri unuanimigo, pri briligo, pri memforgesigo, pri rolo de peranto inter homoj.

Sendepende je ĉio ĉi la amikinojn de sinjorino Svan impresis la enveno en ŝian hejmon de virino, kiun oni kutime imagis nur en la propra salono, meze de rondo de fidele venantaj gastoj, de difinita plurhoma grupo, kiun oni kun miro nun vidis aludita, resumita, kunpremita en unu brakseĝo en la aspekton de sinjorino Verduren, ĉifoje rolanta gaste en la dika envolvo de grebo-plume subŝtofita mantelo, tiel molhara kiel la blankaj peltoj, kiuj garnis tiun salonon, ene de kiu ĉi tiu gasto mem estis salono. La pli timemaj inoj volis foriri por ne ĝeni kaj, parolante ni-persone kiel en okazoj kiam oni komprenigas al ĉirkaŭuloj ke estas pli bone ne lacigi resaniĝanton kiu leviĝas unuafoje, diris: „Odeta, ni nun foriros”. Iuj enviis al sinjorino Kotar, kiun la mastrino alparolis per la voknomo.

— „Ĉu mi forkaptu vin?” al ŝi demandis sinjorino Verduren, kiu ne povis elteni la penson, ke iu el ŝia rondo restos surloke kaj ne iros kun ŝi.

— „Ne, dankon, ĉi tiu sinjorino jam promesis, ke ŝi rekondukos min” respondis sinjorino Kotar, kiu ne kuraĝis publike malagnoski favore al pli fama persono la jam akceptitan proponon de sinjorino Bontempo por reiro en ŝia veturilo kun oficiala insigno. „Sincere parolante, mi ĉiam tre dankemas al amikinoj, kiuj bonvole akceptas min en siaj veturiloj. Tio estas vera bonfaro al mi, kiu koĉeratan transport-rimedon ne havas.”

— „Tio veras,” respondis sinjorino Verduren (ŝi ne aŭdacis insisti pri sia propono, ĉar ŝi konis iom sinjorinon Bontempo kaj ŝin antaŭnelonge invitis al la merkredaj renkontiĝoj ĉe si) „sinjorino De Kresi loĝas iom malproksime de via hejmo – oj ve! mi neniam kutimiĝos al sinjorino Svan.” En la eta rondo ĉe homoj sen multe da sprito popularis la ŝerco ŝajnigi, ke ili ne povas kutimiĝi je la nova nomo sinjorino Svan.

„Mi de tiel longe diradis sinjorino De Kresi, ke mi apenaŭ ne eraris.”

Sole sinjorino Verduren, kiam ŝi alparolis Odetan, ne nur apenaŭis, sed tute konscie eraris.

— „Ĉu vi ne timas, Odeta, pro loĝado en ĉi tiu izolita kvartalo? Mi supozas, ke revenante ĉi tien vespere mi ne sentus min sekura. Kaj tiel malseke! Tio probable malbone efikas al la ekzemo de via edzo. Ĉu ne estas eble ratoj? ”

— „Ne, kompreneble ne, estus terure!”

— „Ha bone! Mi aŭdis iam onidiron pri tio. Mi trankviliĝas, aŭdante nun ke tio ne veras, ĉar mi terure timas pro ili. Se vere, mi ne revenus por alia vizito. Ĝis revido, kara amikino, ĝis baldaŭ, vere mi plezure vizitas vin. Vi ne bone flegas la krizantemojn” ŝi aldiris forpaŝante, dum sinjorino Svan stariĝis kaj akompanis ĝis la pordo „ili estas japani-devenaj floroj, oni kreskigu ilin laŭ la maniero de japanoj”.

— „Mi ne samopinias kun sinjorino Verduren, kvankam ŝi por mi estas pri ĉiuj temoj Torao kaj Profetoj. Vi sole, Odeta, trovas tiel belajn krisantemojn aŭ prefere krizantemojn, ĉar tiel oni diru laŭ la nuna maniero” sciigis sinjorino Kotar post ol sinjorino Verduren malantaŭ si refermis la pordon.

— „Kara sinjorino Verduren ne ĉiam estas bonkora al la floroj de aliaj homoj” sinjorino Svan milde respondis.

— „De kiu vi aĉetas plantojn, Odeta?” demandis sinjorino Kotar por deturni la interparolon de kritikoj al la foririnto, „Ĉu al Lemetro? Mi konfesas ke antaŭ nelonge antaŭ la butiko Lemetro estis granda rozkolorflora arbeto por kiu mi faris senpripensaĵon.”

Sed pro sindetenemo ŝi rifuzis doni pli precizajn informojn pri la prezo de la dirita arbeto kaj rakontis nur, ke ŝia edzo „kiu tamen ne facile ardigas la koleron” elingigis la spadon kaj deklaris ke pri monaj aferoj oni ŝin ne povas fidi.

— „Ne, ne, mia sola fidata florvendisto estas Debak.”

— „Li estas ankaŭ mia” diris sinjorino Kotar „sed mi konfesas ke al li mi fojfoje malfidelas, ĉar mi aĉetas ankaŭ de Laŝom.”

— „Aha, vi adultas kun Laŝom, mi raportos tion al Debak” respondis Odeta, kiu volis elmontri spriton kaj esti gvidanto de la interparolo en sia salono, kie ŝi sentis sin pli memfida, ol en la eta rondo. „Cetere ĉe Laŝom iĝas vere tro koste, liaj prezoj tro altas, ĉu ne? mi trovas liajn prezojn malkonvenaj” ŝi aldonis kun rido.

Sinjorino Bontempo, kiu antaŭe abunde diris, ke la domon Verduren ŝi ne volas viziti, estis ravita de la invito al la merkredaj kunvenoj, kaj ŝi nun estis pripensanta kiel ŝi povos iri laŭeble plej ofte. Ŝi tute ne sciis, ke sinjorino Verduren deziris de homoj ĉiufojecon; ŝi estis cetere el tiuj ne tre ofte gastigataj homoj, kiuj, se ili ricevas inviton al perioda kunveno ĉe dommastrino, ne vizitas ŝin facile kiel homoj lertaj por komplezado, kiuj nepre venas se ili havas sufiĉan liberan tempon kaj emon al societumado; ili male sin detenas en la tagoj de ekzemple la unua kaj tria fojo, imagante ke ilian foreston oni rimarkos, kaj prefere venas je la dua kaj kvara fojo, krom se ili eksciis de ajna informanto, ke la tria vespero estos aparte brila, kaj ili tiam inverse elektas siajn tagojn de ĉeesto, pretekstante ke ili „bedaŭrinde en la antaŭa okazo havis alian okupon”. Tiel do sinjorino Bontempo estis kalkulanta, kiom da merkredoj estos ĝis la paskofesta tempo, kaj kiel ŝi povus veni je unu plia, sen ke ŝi tamen ŝajnus sintrudema. Ŝi atendis utilajn informojn de sinjorino Kotar, kun kiu ŝi estis forironta.

— „Ho, kara sinjorino Bontempo, mi rimarkas ke vi stariĝis, estas malafable viaflanke, ke vi tiel instigas al foriro. Vi ŝuldas al mi kompenson pro tio, ke vi ne venis lastan ĵaŭdon... Nu, mi petas, ankoraŭ iomete sidu. Vi ja ne havas tempon por alia vizito antaŭ la horo de vespermanĝo, ĉu? Ĉu vi vere ne prenos?” aldiris sinjorino Svan, al ŝi prezentante teleron kun kuketoj. „Vidu, ĉi tiuj rubaĵetoj tute ne malagrablas. Grandiozaj ili ne ŝajnas, sed vi nur gustumu kaj vi konfesos...”

— „Male ili ŝajnas frandindaj” respondis sinjorino Kotar „ĉe vi, Odeta, la provianto ĉiam abundas. Pri la devena fabriko mi ne bezonas demandi, mi scias ke ĉion vi mendas de Rebate. Mi estas konfesinde malpli konstanta. Por buŝaĵetoj, por ĉiuj frandaĵoj mi ofte turnas min al Burbonozo. Sed mi agnoskas ke glaciaĵoj al ili ne vere prosperas. De Rebate ĉiuj specoj de glaciaĵoj, bavaraj kremoj aŭ ŝorbetoj estas artaj verkoj aŭ kiel dirus mia edzo ili estas la nek-plus-ultra-o159.”

— „Sed ĉio ĉi estas simple hejme farita. Ĉu vi vere ne volas?”

— „Mi poste ne povus vespermanĝi” respondis sinjorino Bontempo „sed mi residos dum momenteto, vidu, mi vere tiel volonte interparolas kun inteligenta virino, kia vi estas.”

„Eble vi rigardos min opiniema, Odeta, sed mi deziras ekscii vian juĝon pri la ĉapelo, kiun portis sinjorino Tromber. Jes, mi scias ke la modo nun preskribas grandajn ĉapelojn. Tamen, ĉu ĉi tiu ne estas iom troa? Kaj kompare kun la alia ĉapelo, kiun ŝi surhavis okaze de vizito ĉe mi antaŭ kelkaj tagoj, ĉi tiu estas mikroskope malgranda.”

— „Ne, mi certe ne estas inteligenta” diris Odeta, opiniante ke ĉi tio estas konvena diro. „Mi fundamente estas naiva, mi kredas ĉion, kion oni diras al mi, mi ĉagreniĝas pro bagateloj.”

Kaj ŝi vuale komprenigis, ke en la komenco ŝi tre suferis pro sia edziniĝo kun Ŝarlo Svan, kiu estas tia viro, kiu havas propran vivon kaj malfidelas. Dume la princo De Agriĝento, aŭdinte ŝian diron „mi ne estas inteligenta”, juĝis ke estos dece protesti – sed sprita parolanto li ne estis.

— „Dirlididi!” ekkriis sinjorino Bontempo „ĉu vi, ĝuste vi, pretendas ke vi ne inteligentas?”

— „Efektive” diris la princo uzante ĉi tiun savan enkondukon „mi tuj pensis: ĉu miaj oreloj misaŭdis?”

— „Ne, sincere parolante,” diris Odeta „mi estas entute etburĝino facile ŝokebla, antaŭjuĝema, kiu ne konas la mondon kaj precipe estas pri multaj aferoj senscia.” Kaj demande pri la farto de la barono De Ŝarlus: „ĉu lastatempe vi vidis karan baronĉjon?”

— „Ĉu vi – senscia?” ekkriis sinjorino Bontempo „Ha, kiel vi opinius vidante la oficialan medion, kiel opinius pri ĉiuj moŝtaj edzinoj kiuj scias paroli sole pri jako kaj mansako! Vidu ekzemple, kara sinjorino, antaŭ nura sepo da tagoj, mi turnis la konversacion kun la edzino de la ministro pri instruado al ‚Lohengrin’. Ŝi respondis: ‚Ĉu ‚Lohengrin’? Ha, jes, la lasta varieteo en Foli-berĵer160, jes, mi aŭdis ke ĝi estas terure amuza.’ Nu, kara sinjorino, ne postulu de mi tion, kio ne eblas: kiam mi aŭdas tian diron, mi indignas. Mi estis tre inklina survangi ŝin. Mi havas mian etan karakteron, ĉu ne? Nu, kara fraŭlo,” ŝi diris, sin turnante al mi „ĉu mi ne pravas?”

— „Tamen” diris sinjorino Kotar „estas pardoninde ke homo dekliniĝas iom de la ĝusta respondo, se tiel li estas demandata, ekstemporale, sen preparo. Tion mi scias el propra sperto, ĉar sinjorino Verduren ofte simile homojn premas al la muro.”

— „Ĉar temas pri sinjorino Verduren” demandis sinjorino Bontempo al sinjorino Kotar „ĉu vi scias kiun oni vidos en ŝia venonta merkreda kunveno? Ha, mi memoras nun ke por tiu sama merkredo ni akceptis alian inviton. Ĉu vi bonvole vespermanĝos kun ni en la sekva merkredo, kaj ni poste iros kune al domo Verduren? Mi antaŭtimas la eniron sen akompananto, mi ne scias kial tiu granda virino ĉiam timigis min.”

— „La kaŭzon mi povas diri al vi,” respondis sinjorino Kotar „vin de sinjorino Verduren timigas la voĉo. Tiel estas: ne ĉiu homo havas same agrablan voĉon, kiel sinjorino Svan. Sed post iom da reciproka alkutimiĝo – kiel diras la mastrino mem – la komenca malvarmo jam estos forblovita. Ŝi estas, eĉ se unuavide tiel ne ŝajnas, tre akceptema. Sed mi bone komprenas vian senton, entute ne estas agrable kiam oni unuafoje eniras fremdan lokon.”

— „Ankaŭ vi estos bonvena por tiu vespermanĝo” diris sinjorino Bontempo al sinjorino Svan. „Post la manĝo ni ĉiuj kune iros al domo Verduren, kune verdurenumos, kaj eĉ se la sekvo estos ke la mastrino por mi havos riproĉan vizaĝon kaj min ne plu invitos, en ŝia salono ni restos triope, ni babilos kune – mi antaŭsentas ke tio tre amuzos min.”

Sed ĉi lasta aserto probable ne estis tre verdira, ĉar sinjorino Bontempo demandis:

„Kiu venos laŭ via scio en la postvenonta merkredo? Ĉu estos iaspeca prezento? Ĉu almenaŭ ne estos tro multaj homoj?”

— „Mi certe ne iros” diris Odeta. „Ni nur mallonge restos tie en la lasta merkredo de ĉi tiu jaro. Se vi paciencos ĝis tiam...”

Sed sinjorino Bontempo ne ŝajnis inklina al la proponita prokrasto.

Kvankam la klereca nivelo de salono kaj ĝia monduma rango estas plejofte inversaj prefere ol kunvariaj, ŝajnas ke – se juĝi laŭ la ekzemplo de Ŝarlo Svan trovanta sinjorinon Bontempo agrabla – akceptita socia derangiĝo havas tiun sekvon ke homoj iĝas malpli postulemaj pri tiuj, kun kiuj ili fine akceptas societumi, malpli postulemaj pri ilia sprito kiel ankaŭ pri ĉiuj ceteraj kvalitoj. Kaj se tio veras, homojn – kiel popolojn – trafas la fatalo ke ilia kulturo kaj eĉ ilia lingvo disfalas samtempe kun ilia sendependo. Unu el la rezultoj de tiu tolera sinteno estas la fortiĝanta emo, kiun homoj ricevas kun kreskanta aĝo por taksi agrablaj la dirojn, kiuj omaĝas al ilia propra spirito, al iliaj inklinoj, kaj instigas al ties flegado; en tiu aĝo granda artisto, prefere ol la kompanion de originalaj geniuloj, ŝatas la rondon de disĉiploj, kiuj havas kun li komune nur la supraĵan aspekton de lia doktrino, kaj kiuj lin flatas, lin aŭskultas; en tiu aĝo eminenta viro aŭ ino, kiu travivas pasian amon, ene de ajna societa grupo juĝos plej inteligenta la eble malpli sagaca persono, kiu tamen per ia diro montris ke li komprenas kaj aprobas vivmanieron dediĉitan al galanteco, kaj tiel agrable instigas la voluptan inklinon de la amanto aŭ amantino; en tiu aĝo Ŝarlo Svan, iĝinte edzo de Odeta, plezure aŭdis kiel sinjorino Bontempo diras, ke estas ridinde akcepti nur dukinojn, de tio deduktante, tre malsame ol li farus en antaŭa tempo ĉe gesinjoroj Verduren, ke ŝi estas bona, tre sprita, tute ne snoba virino, kaj al ŝi plezure rakontis anekdotojn, pro kiuj ŝi ventroskue ridis, ĉar ŝi unuafoje aŭdis ilin, kaj ŝi cetere rapide komprenis ilin, volonte flatis kaj amuziĝis.

— „Nu, via edzo, male ol vi, do ne ŝategas florojn, ĉu?” al sinjorino Kotar demandis sinjorino Svan.

— „Ho, vidu, mia edzo estas saĝulo, moderulo pri ĉiuj aferoj. Jes, tamen li havas unu pasion.”

— „Kiun do, kara sinjorino?” kun okuloj brilaj pro malico, ĝojo kaj scivolo sinjorino Bontempo demandis.

Sinjorino Kotar respondis senafekte:

— „Legado.”

— „Ho, tio estas pasio tute sendanĝera flanke de edzo!” ekkriis sinjorino Bontempo, subpremante diablan ridadon.

— „Kiam mia edzo absorbiĝas en legado, imagu...”

— „Ba, kara sinjorino, pro tio vi ne devas multe zorgi.”

— „Tamen zorgas... pro liaj okuloj! Nu, Odeta, mi nun rehejmiĝos kaj retrovos lin, kaj mi revenos en baldaŭa tago kaj frapos ĉe via pordo. Ĉar ni parolas pri okuloj – ĉu vi aŭdis, ke la domo, kiun sinjorino Verduren antaŭ nelonge aĉetis, estos prilumata per elektro? Mi ne scias tion de privataj klaĉoj sed de alispeca informanto: tion al mi sciigis la elektristo mem, sinjoro Milde. Vidu, mi ne citas sen mencio de la fonto! Eĉ en ĉiu dormoĉambro estos elektra lampo kun ŝirmilo mildiganta la lumon. Klare, tio estas ĉarma luksaĵo. Entute nuntempaj virinoj ĉiam volas novaĵojn, eĉ se ilin oni vane serĉus tra la mondo. La bofratino de iu mia amikino havas telefonan aparaton instalitan en la hejmo! Ŝi povas mendi de granda butiko sen ke ŝi devas eliri el la apartamento! Mi konfesas ke mi malnoble intrigis por ricevi permeson por vizito kun rajto paroli antaŭ la aparato. Pri tio mi revas, sed prefere ĉe amikino ol hejme. Ŝajnas al mi, ke ni ne plezure havus telefonon en la hejmo. Post la unuatempa amuziĝo, ĝi verŝajne estas embarasaĵo. Vere, Odeta, mi devas iri; ne restigu sinjorinon Bontempo, ŝi min kunveturigos. Mi nepre nun elglitu, vi instigas min al misfaroj, mi preskaŭ certe rehejmiĝos pli malfrue, ol mia edzo!”

Kaj rehejmiĝi ankaŭ mi devis, antaŭ ol mi povis ĝui la vintrajn plezurojn, kiujn – al mi antaŭe ŝajnis – la krizantemoj brilkolore tenis en sia ŝelo. Ne venis tiuj plezuroj, kaj sinjorino Svan malgraŭe ne sintenis kiel tiu, kiu ankoraŭ ion atendus. Ŝi lasis la servistojn forporti la te-garnituron, kvazaŭ ŝi anoncus „horo de fermo!”. Kaj ŝi fine diris al mi:

— „Ĉu vi vere volas iri? Do bone, gud baj161!”

Mi sentis, ke se mi restus plu, tiujn nekonatajn plezurojn mi ne trovus, kaj ke mia malĝojo ne estis la sola kaŭzo, kial ili restis neatingeblaj. Ĉu ili eble staris ie, ne ĉe la vojo irita dum tiuj horoj, kiuj ĉiam tro rapide kondukas al la momento de disiĝo, sed prefere ĉe ia nekonata de mi, flanka vojeto, al kiu mi ne ĝustatempe turniĝis? Mi almenaŭ atingis la celon de la vizito: Ĵilberta ekscios, ke mi vizitis ŝiajn gepatrojn dum ŝia foresto, kaj ke tiuokaze, kiel ripete diradis sinjorino Kotar, mi tuje, dekomence plaĉegis al sinjorino Verduren.

— „Kredeble” diris al mi la kuracist-edzino, kiu neniam antaŭe vidis ke la mastrino tiel fervore penas por plaĉi al iu „vi havas interkroĉitajn atomojn162”.

Ĵilberta scios, ke mi parolis pri ŝi kiel decas, varmakore, sed ke mi ne havas tiun malkapablon por vivi sen renkontiĝoj kun ŝi, kiu – mi opiniis – estis la kaŭzo de la tedo kiun ŝi sentis lastatempe kiam ni kunestis. Mi ĵus diris al sinjorino Svan, ke kun Ĵilberta mi ne plu povas resti. Tion mi diris kvazaŭ mi definitive decidus ĉeson de intervidiĝoj. Kaj la letero, kiun mi volis sendi al Ĵilberta, estis planita laŭ la sama ideo. Nur al mi mem, por min firmigi, mi promesis ke tio estos nur lasta, mallonga streĉo daŭronta malmultajn tagojn. Mi pensis: „ĉi tiu estas la lasta rendevuo de ŝia flanko, kiun mi rifuzas, la sekvan mi akceptos”. Por ke la disiĝo estu pli facile realigebla, mi imagis ke ĝi ne definitivos. Sed mi ja sentis ke definitiva ĝi estos.

La novjara tago de tiu jaro estis al mi aparte suferiga. Probable ĉio simila, kiu konsistigas daton, datrevenon, suferigas tiun, kiu malfeliĉas. Sed se la afero ekzemple estas la forpaso de kara homo, la suferon akrigas nur la pli viva kontrasto kun la pasinta cirkonstanco. En mia situacio pezis plie mia neesprimita espero, ke Ĵilberta volis lasi al mi la iniciaton restarigi la rilaton, kaj, vidante ke tion mi ne faras, atendis nur la pretekston de novjaro kaj leteros al mi: „Nu, kio okazas? Mi freneze bezonas vin, venu por ke ni parolu sincere, mi ne povas vivi sen via ĉeesto.” Jam en la lastaj tagoj de la finiĝanta jaro, la alveno de tia letero ŝajnis al mi probabla. Tia ĝi eble ne estis, sed por ke probabla ĝi ŝajnu, deziro, bezono sufiĉas. Militisto firme kredas ke plusan tempon la sorto ĉiam denove al li donos antaŭ kugla trafiĝo, ŝtelisto simile antaŭ sia arestiĝo, homoj ĝenerale fronte al la fatala morto. Ĉi tio estas la amuleto, kiu gardas unuopulojn – iafoje ankaŭ popolojn – ne kontraŭ danĝero sed kontraŭ timo pro danĝero, ĝustadire kontraŭ kredo je danĝero, kaj tio faciligas en multaj okazoj spitadon de danĝero, sen ke por tio kuraĝo bezonatas. Similaspeca, same senbaza fido helpas la amanton, kiu atendas repaciĝon, leteron. Por ke mi ne atendu ĉi tiun, estus sufiĉe se mi simple ĝin ne dezirus. Kiel ajn iu scias, ke li indiferentas al la ankoraŭ amata homo, li tamen imagas ke ŝi aŭ li ŝpinas tutan vicon de pensoj – de eĉ indiferentaj pensoj – volas ilin esprimi, travivas implikon de ideoj, en kiu li estas eventuale celo de malsimpatio sed ankaŭ de konstanta atento. Por ke male mi imagu la pens-fadenon de Ĵilberta, estus necese ke mi simple jam en tiu novjara tago antaŭsentu tion, kion mi estis sentonta en la sama tago de iu sekva jaro, kiam la atento, la silento, la korvarmo-aŭ-malvarmo de Ĵilberta jam iĝis por mi apenaŭ rimarkeblaj, kaj kiam mi ne estis pensonta, ne povus eĉ entute pensi pri solvado de problemoj jam kadukiĝintaj. De tiu, kiu vere amas, amo tro grandas kaj ne povas enspaciĝi tute en la memo; ĝi elradias al la amato, ĉe ŝi aŭ li trafas nepenetreblan surfacon kiu ĝin repelas al la devena loko; kaj tiun retroefikon de la propra inklino la amanto prenas por la sentoj de la amato, kaj ĝi ĉarmas lin pli ol la komenca radiado, ĉar li ne rimarkas ke ĝi venas de li mem. La novjara tago vice sonigis ĉiujn siajn horojn sen alveno de la atendata letero de Ĵilberta. Kaj tial ke mi ankoraŭ ricevis malfruajn, aŭ pro la embarasiĝo de la poŝto en tiu festa tempo malfruigitajn bondezirajn leterojn ĝis la tria kaj kvara tagoj de januaro, mi ankoraŭ esperis – tamen pli kaj pli malcerte. En la sekvaj tagoj mi ofte ploris. Tion sendube kaŭzis tio, ke mi estis malpli sincera ol mi kredis, kiam mi rezignis pri la amo al Ĵilberta; mi konservis la esperon de ŝiaparta bondezira letero por la nova jaro. Kaj – vidante ke ĉi tiu espero krevis antaŭ ol mi povis proviziĝi per alia – mi suferis kiel malsanulo kiu sian boteleton da morfino malplenigis kaj alian ne havas je dispono. Sed eble en mia animo – kaj la du klarigoj ne estas alternativaj, ĉar iafoje unu sento konsistas el inter si kontraŭaj elementoj – mia espero pri ricevo de trankviliga letero reproksimigis al mi la imagon pri Ĵilberta, renaskis la emocion, kiun la atendo de apudesto kun ŝi, de vido de ŝi, de ŝia sinteno al mi, en antaŭa tempo estigis. La eblo de baldaŭa repaciĝo nuligis tiun aferon, pri kies fortego oni ne konscias: nome rezignon. Neŭrasteniulo ne kredas al tiuj, kiuj asertas ke li preskaŭ tute trankviliĝos, se li kuŝos en la lito sen rigardo al leteroj, sen legado de gazetoj. En sia fantazio li pensas ke ĉi tiu dieto male kaŭzos krizon de nervemeco. Simile amanto – ĝin konsiderante dum li estas en kontraŭa animstato, ĝin ne ekspertinte – je la bonfara efiko de rezignado ne povas kredi.

Pro la impeto de miaj korbatoj oni malgrandigis mian dozon de kafeino; ili ĉesis. Mi do pripensis, ĉu la substanco iagrade kaŭzis tiun angoron, kiun mi travivis, kiam preskaŭ plene malpaciĝis kun Ĵilberta, kaj kiun mi atribuis ĉiufoje kiam ĝi renaskiĝis al la sufero pro la ne-intervidiĝo kun ŝi aŭ al la probableco ke mi vidos ŝin en spirito de sama mishumoro. Sed se tiu kuracilo ĝis tiam estis la kaŭzo de suferoj, kiujn mia fantazio do malĝuste klarigis (tio ne estus miriga: la plej akraj moralaj vundoj ĉe amanto ofte devenas de la kutimiĝo je korpa intimeco kun la kunvivulino), ĉi tio funkciis laŭ la maniero de la sorĉa trinkaĵo, kiu longe post eltrinko plu ligas Tristanon kun Izolda163. Ĉar la korpa komfortiĝo, kiun malpliigo de kafeino tre rapide provizis al mi, ne haltigis la evoluon de la ĉagreno, kiun la preno de la misefika substanco eble ne kaŭzis, sed almenaŭ iel akrigis.

Tamen, kiam la tempo pasis ĝis mezo de januaro, kiam kadukiĝis mia espero pri novjara letero kaj malakriĝis la plia sufero kaŭzita de tiu fiasko, tiam la ĉagreno renaskiĝis tia, kia ĝi estis antaŭ la jarfinaj festoj. La eble plej kruela aspekto de ĝi estis, ke mi mem ĝin instigis nekonscie, rezolute, senkompate kaj pacience. La solan aferon kiu al mi gravis, nome mian rilaton kun Ĵilberta, mi mem kun diligento malebligis, iom post iom estigante per la daŭra diseco je mia amikino ne ŝian indiferenton, sed – kun fine sama rezulto – mian indiferenton. Mi arde kaj seninterrompe laboris por longa, dolora sinmortigo de tiu memo, kiu ene de mi amis Ĵilbertan, kun klarvido ne nur pri mia tiama agado, sed ankaŭ pri ĝiaj estontaj sekvoj; mi sciis ne sole, ke mi post ioma tempo ne plu amos Ĵilbertan, sed ke ĉi tion ŝi mem bedaŭros kaj ke ŝiaj sekvaj provoj por min revidi estos same vanaj kiel la hodiaŭaj, ne plu ĉar mi ŝin tro amos, sed ĉar sen ia dubo mi amos alian virinon, kiun mi pacience deziros, atendos dum horoj, de kiuj mi ne aŭdacos deŝiri momenteton por Ĵilberta, kiu al mi ne plu gravos. Kaj vere, en tiu sama momento en kiu (ĉar mi jam decidis ke mi ŝin ne plu renkontos, krom se ŝi formale petos klarigan interparolon, aŭ faros plenan amdeklaron, kaj por tiaj okazoj certe ne plu estis ŝancoj) mi jam perdis Ĵilbertan kaj ŝin pli intense amis, mi sentis la tutan valoron de ŝia personeco por mi, tion pli bone sentis ol en la antaŭa jaro, kiam, kunestante kun ŝi dum ĉiuj posttagmezoj laŭ mia plaĉo, mi kredis ke nia amikeco estas eksterdanĝera; vere, en tiu momento la imago, ke en iama venonta tago mi havos samajn sentojn por alia virino, min indignigis, ĉar tiu penso senigis min je Ĵilberta kaj krome je mia amo, je mia sufero. Amo, sufero, el kiuj, plorante, mi provis elpremi la esencon de Ĵilberta, kaj pri kiuj mi vole-nevole agnoskis, ke ili ne dependis je ŝi ekskluzive kaj – pli aŭ malpli frue – koncernos tiun aŭ tiun alian virinon. Tiel do – almenaŭ tia estis mia tiama opinio – oni ĉiam indiferentas al unuopaj homoj; kiam oni amas, oni sentas ke la amo ne havas ilian nomon, ke ĝi povos poste renaskiĝi, povus eĉ en la pasinta tempo naskiĝi por alia homo, ne tiu aparta. Kaj en la tempo dum kiu oni ne amas, oni filozofe konsideras la malkoherajn aspektojn de amo tial, ke tiun amon pri kiu oni senzorge komentas, oni ne sentas, oni do ĝin ne konas, ĉar konado en tiaj aferoj estas fluktua kaj ne transvivas la efektivan ĉeeston de la sento. Tiu estonta stato de aferoj, en kiu mi ne plu amos Ĵilbertan, kaj kiun mia sufero helpis diveni sen ke mia imago ankoraŭ povis ĝin klare bildigi – certe estus ankoraŭ eble averti Ĵilbertan pri ĝi, pri tio ke ĝi efektiviĝos iom post iom, ke ĝia veno eble ne estas proksima sed almenaŭ neevitebla, se ŝi mem – Ĵilberta – ne helpos, ne detruos en ankoraŭa feta stato mian estontan indiferenton. Tiom da fojoj mi volis leteri al Ĵilberta, aŭ ŝin viziti kaj al ŝi diri: „gardu vin, mi finfare decidis, ĉi tiu vizito estas mia ekstrema provo; mi vidas vin lastan fojon, baldaŭ mi ne plu amos vin”. Sed por kio? Kio rajtigis min por riproĉi al Ĵilberta indiferenton, kiun simile – sen ke mi juĝis min pro tio kulpa – mi havis al ĉio, krom al ŝi. Lastan fojon! Al mi ĉi tio ŝajnis grava evento, ĉar mi amis ŝin. Al ŝi tio kaŭzus probable same malfortan impreson, kiel la leteroj per kiuj amikoj petas permeson por vizito ĉar ili baldaŭ instaliĝos en fremda lando, kaj la permeson oni ne donas, kiel ankaŭ ne al tedaj enamiĝintaj inoj, tial ke oni havas aliajn planitajn plezurojn. Elastas la tempo disponebla en ĉiu tago: pasioj, kiujn oni sentas, ĝin elstreĉas, pasioj, kiujn oni instigas ĉe aliaj homoj, ĝin ŝrumpigas, kaj rutino ĝin plenigas.

Cetere, se mi parolus al Ĵilberta, ŝi min ne aŭdus. Homoj ĉiam imagas, kiam ili parolas, ke aŭskultas oreloj, animoj. Miaj paroloj Ĵilbertan alirus laŭ nepre oblikva vojo, kvazaŭ ili trairus la ĉiammoviĝan vualon de akvofalo, kaj poste atingus ŝin misformaj, kun ridinda sono, senigite je ĉia senco. La vero, kiun oni envortigas, al si ne trabatas rektan vojon, ne havas nepre konvinkan evidenton. Necesas tempo sufiĉe longa por ke analoga vero formiĝu en ili. Kaj tiam politika malamiko, kiu spit' al ĉiuj rezonoj kaj pruvoj rigardis subtenanton de la kontraŭa doktrino perfidulo, nun aliĝas mem al la malŝatita opinio, kiun la homo ĝin sensukcese peninta disvastigi ne plu konsideras grava. Tiam ankaŭ la majstroverko kiu, por ŝatantoj kiuj ĝin laŭte legadis, ŝajne enhavis en si mem pruvojn de eminenteco, sed por aŭskultantoj estis nur malsaĝaĵo aŭ miskreaĵo, estos agnoskita de ĉi lastaj kiel majstraĵo tro malfrue, ol ke la aŭtoro tion ankoraŭ ekscius. Simile estas en am-aferoj: barojn ne povas rompi deekstere, kiel ajn vigle li penas, tiu, kiun ili deprimas; kaj nur kiam li ne plu zorgos pro ili, subite, rezulte de aliflanka evoluo plenumiĝinta enanime de tiu, kiu ne amis lin, tiuj antaŭe vane atakitaj baroj disfalos neutile. Se mi vizitus Ĵilbertan kun sciigo pri mia estonta senpasieco kaj pri la maniero por ĝin malebligi, ŝi pro tiu iniciato induktus ke mia amo al ŝi, la bezono kiun mi sentis al ŝi, estas pli grandaj ol ŝi antaŭe kredis, kaj ŝia tediĝo des pli grandus. Kaj estis cetere tute vere, ke mia ama sento helpis – per la malkoheraj animstatoj, kiujn laŭvice ĝi instigis en mi – por ke, ol ŝi pli sagace, mi antaŭvidu ĝian finon. Bedaŭrinde iuj personoj pro bonvolo aŭ pro malbonvolo al ŝi parolis pri mi en tia maniero, kia al ŝi facile kredigis ke ili tion faris pro peto de mia flanko. Ĉiufoje kiam mi eksciis ke ekzemple doktoro Kotar, ŝia patrino mem, aŭ eĉ sinjoro De Norpua pro mallertaj diroj vanigis la tutan rezignadon, laŭ kiu mi ĝis tiam kondutis, ruinigis la tutan profiton de mia deteniĝemo pro la rezulta impreso ke mi ŝanĝis mian sintenon, mi de tio ricevis duoblan ĉagrenon. Unue mi ne plu povis kalkuli de tiu tago la komencon de mia pena kaj fruktodona sindeteno, kiun misagintoj sen mia konsento interrompis, kaj sekve nuligis. Sed krome mi malpli plezure intervidiĝus kun Ĵilberta, kiu de tiam ne plu kredis min noble rezignema, sed male kaŝe intriganta por renkontiĝo, kiun ŝi rifuzis kaj ne okazigis. Mi malbenadis la vanajn babilojn de homoj, kiuj sencele, pro nura parolemo, iafoje ĉar oni ne evitis la saman konduton dum societumado kun ili, kaj ili nun maldiskretas tute simile, kaŭzas en la plej delikata momento tian malbonon. Estas tamen agnoskinde, ke en la malutila laboro plenumita por la detruo de amo ili multe malpli grave rolas ol du personoj, kiuj kutime – la unua pro troa komplezo, la dua pro troa malico – ĉion disfaligas en la momento kiam repaciĝo eblas. Sed al ĉi tiuj du personoj la amanto ne koleras same kiel al iaj embarasaj Kotar-oj, ĉar la dua estas la amato, kaj la unua estas la amanto.

Nu, ĉar je preskaŭ ĉiu mia vizito al sinjorino Svan ŝi invitis min por posttagmeza teo kun sia filino kaj petis ke mi respondu rekte al ĉi lasta, mi ofte leteris al Ĵilberta, kaj en ĉi tiu korespondado mi ne elektis la frazojn, kiuj povus – laŭ mia juĝo – esti konvinkaj – male mi provis nur krei la plej dolĉan vojon antaŭ la fluado de miaj larmoj. Bedaŭro, simile al deziro, ne penas por sin analizi, sed ja sin prefere kontentigas; kiam amo estas en sia komenca tempo la amanto ne dediĉas tempon al analizo de amo, sed al laŭebla aranĝo de rendevuoj en la sekva tago. Kiam oni rezignas je amo, oni ne provas kompreni sian malĝojon, sed al tiu, kiu ĝin kaŭzas, ofertas tiun esprimon de ĝi, kiu ŝajnas plej kortuŝa. Oni diras tion, kion oni sentas necesa, kaj kion la amato ne komprenos, oni parolas nur por si mem. Mi skribadis: „mi kredis ke tion mi ne povos fari, kaj ve! mi vidas ke ĝi ne estas malfacila”, kaj ankaŭ: „mi probable ne plu renkontos vin”, kaj daŭre ĉion ĉi mi diris kun evitado de malvarma tono, kiun ŝi povus rigardi afektita, kaj ĉi tiuj vortoj, dum ilin mi skribis, min plorigis, ĉar mi sentis ke ili signifas ne tion, kion mi deziras kredi, sed tion, kio reale okazos. Jes, la sekvan fojon, kiam ŝi mesaĝos por rendevuo, mi estos same kuraĝa kaj ne cedos, kaj, rifuzante kaj rifuzante, mi atingos iom post iom la tempon kiam pro daŭra ne-renkontiĝo renkontiĝon mi ne plu deziros. Mi ploradis sed mi malgraŭe sufiĉe kuraĝis, mi antaŭsciis pri la dolĉeco de tio, ke mi oferos la feliĉon de kunestado por la ebleco ke en iu venonta tago ŝi estimos min pro tiu elteno – en iu tago kiam, bedaŭrinde, ŝia estimo estos al mi indiferenta. La supozo – tamen ne tre verŝajna – ke en tiu sama momento, kiel ŝi tion pretendis okaze de mia lasta vizito al ŝi, ŝi amas min, ke tio, kion mi perceptis kiel enuon sentatan pro iu, pri kiu oni tediĝis, estis nur la sekvo de ĵaluza ofendiĝo, de ŝajnigata indiferento simila al mia propra sinteno, igis mian decidon nur malpli akra. Tiam mi revis ke post paso de kelkaj jaroj, kiam ni estos reciproke forgesintaj pri la alia, kiam mi povos diri al ŝi retrospektive ke tiu letero, kiun mi estis skribanta, tute ne estis sincera, ŝi respondos: „Ĉu vere, vi – vi amis min? Vi ne imagas, kiel fervore mi atendis ĝin, tiun leteron, kiel mi sopiris rendevuon, kiel pro ĝi mi ploris!” La imago, dum mi estis redaktanta la leteron tuj post mia reveno de la vizito al ŝia patrino, ke mi eble estis plenumanta ĝuste tiun miskomprenon – tiu imago pro sia malgajeco mem, pro la plezura fantazio ke Ĵilberta min amis, instigis min al daŭrigo de la letero.

Dum mi – en la momento kiam mi adiaŭis sinjorinon Svan ĉar la horo de teo finiĝis – estis pripensanta la enhavon de la letero skribota al ŝia filino, sinjorino Kotar siaparte antaŭ la foriro dediĉis sian atenton al tute aliaj temoj. Plenumante sian laŭnoman etan inspektadon ŝi senmanke gratulis al sinjorino Svan pro novaj mebloj, pro novaj aĵoj rimarkataj en la salono. Ŝi cetere povis rekoni – kvankam malgrandanombre – iujn el la objektoj, kiujn Odeta jam havis en sia iama domo en la strato Laperuz, notinde ŝiaj juvelaj bestfiguroj – ŝiaj talismanoj.

Sed tial, ke sinjorino Svan aŭdis de iu altestimata amiko la vorton kiĉa, kaj ĉi tiu vorto al ŝi malfermis novan vidpunkton ĉar ĝi precize taŭgis por aferoj, kiujn kelkajn jarojn antaŭe ŝi rigardis ŝikaj, ĉiuj ĉi objektoj enŝrankiĝis unu post la alia: unue la orkoloraj latisoj kiuj subtenis la krizantemojn, poste pluraj dolĉaĵujoj el domo Ĵiru kaj leterpapero kun ornama krono, kaj krome la kartonaj luidoroj semitaj sur la kamenbretoj, kiujn, longe antaŭ ol ŝi ekkonis Svan-on, artisma amiko al ŝi dekonsilis. Cetere en la fantazia malordo, en la verkeja pelmelo de la ankoraŭ malhele farbitaj ĉambroj, kiuj pro tio tute alie aspektis ol la blankaj salonoj, kiujn iom poste havis sinjorino Svan, Orientazio pli kaj pli retretis antaŭ la vastiĝo de la 18a jarcento: la kusenoj, kiujn – por ke mi estu pli komforta – sinjorino Svan staplis kaj knedis malantaŭ mia dorso, estis trasemitaj de rokokaj florgrupoj, ne plu, kiel antaŭe, de ĉinaj drakoj. En la ĉambro, en kiu ŝi estis ordinare trovebla, kaj pri kiu ŝi kutime diris: „ja – mi ŝatas ĉi tiun lokon, en ĝi mi ofte sidas, mi ne povus vivi inter agresemaj, bombastaj aĵoj, ĉi tie prefere mi laboras” (sen ke estis klare, ĉu pri pentro, ĉu pri libro ŝi laboris – pli verŝajne pri libro ĉar literatura verkemo tiam populariĝis ĉe virinoj kiuj volis esti aktivaj, ne resti senfaraj) estis multaj saksaj porcelanaĵoj, ĉar ŝi tre ŝatis ĉi tiujn artaĵetojn, kies nomon ŝi eldiris kun angla akcento, tiagrade ke ŝi ofte komentis pri ajna objekto: „tio belas, tio similas al saksaj floroj”; kaj pro ili ŝin timigis – pli ol antaŭe pro la gnomoj kaj florvazoj – la senzorga manumado de servistoj, al kiuj ŝi venĝis la streĉan emocion, kiun ili kaŭzis, per koleraj krizoj kiujn Ŝarlo Svan, ĝentila kaj milda mastro, spektis sen ke li ŝokiĝis. La konscia vido de iuj malpli altaj kvalitoj cetere ne breĉas korinklinon; ĉi tiu male juĝas ilin ĉarmaj. Tiutempe Odeta, kiam ŝi akceptis proksimajn amikojn, malpli ofte portis japanajn hejmrobojn, sed prefere helajn, krispajn negliĝojn laŭ la maniero de Antono Vatoo, laŭ kies floranta ŝaŭmo ŝi faris sur sia brusto karesan geston, kaj en kiuj ŝi baniĝis, pigrumis, petolis kun tia videbla kontento, tia sento de surhaŭta freŝeco, kun tia profunda spirado, ke ŝi ŝajne ne rigardis ilin ornamaj, kadraj, sed ja necesaj elementoj de la vivo samkategorie kun la tjub-o kaj la futiŋ-o164 kiuj respondis al la postuloj de ŝia fizionomio kaj al la rafineco de ŝia higieno. Ŝi kutime diris, ke panon ŝi pli facile malhavus, ol belarton kaj purecon, kaj ke ŝi pli malĝojus se forbrulus ‚Mona Liza’ ol multegaj homoj, kiujn ŝi konis. Ĉi teorioj al ŝiaj amikinoj ŝajnis suprizegaj, sed al ŝi donis famon de inteligenta virino, kaj al ili ŝi ŝuldis ankaŭ la ĉiusemajnan viziton de belgia ministro, kaj sekve de tio ene de la eta mondo, en kiu ŝi radiis kiel centra suno, homoj tre mirus se ili ekscius ke aliloke, interalie ĉe gesinjoroj Verduren, oni rigardis ŝin stulta. Pro ĉi tiu ŝia sprito sinjorino Svan pli ŝatis la kompanion de viroj, ol de inoj. Sed kiam ŝi kritikis inojn, tion ŝi faris ĉiam kun la tono de hetajro, emfazante la mankojn kiuj povus veki la malŝaton de viroj: dikajn artikojn, malbelan haŭtkoloron, malbonan literumon165, harajn krurojn, haladzan odoron, falsajn brovojn. Pri tiu-tiu ino, kiu male en antaŭa tempo al ŝi estis indulga kaj afabla, ŝi malpli severis, precipe se tiu estis malfeliĉa. Ŝi lerte parolis plede por ŝi, dirante: „homoj al ŝi maljuste sintenas, ŝi estas tre bona virino, tion mi povas atesti”.

Ne nur la meblaro kaj dekoro de la salono de Odeta, sed Odeta mem estus tiam malfacile rekonebla de sinjorino Kotar kaj de ĉiuj, kiuj estis iatempe familiaruloj de sinjorino De Kresi, se ili ne vidus ŝin ofte intertempe. Ŝi ŝajnis je multaj jaroj pli juna, ol antaŭe. Klare tio parte venis de tio, ke ŝi grasiĝis, kaj, ĝuante pli bonan sanstaton, aspektis pli trankvila, viglanima, mallaca, sed aliflanke ankaŭ de tio venis ke la novmodaj frizaĵoj kun glataj haroj donis plian larĝon al ŝia vizaĝo, kiun roza pudro vivigis, kaj en kiu ŝiaj okuloj kaj ŝia profilo – en antaŭa tempo tro akraj – ŝajnis nun fanditaj. Sed kroma kaŭzo de tiu ŝanĝo konsistis en tio ke Odeta – atinginte la mezon de sia vivo – fine trovis por si aŭ por si kreis propran fizionomion, konstantan karakteron, siatipan belecon, kaj en siajn malakordajn trajtojn – kiuj tiel longe, dependante je la hazardaj, senpovaj kapricoj de la korpo, portempe ricevante pro eta, momenta laciĝo plurjaran maljunecon, formis al ŝi laŭ la cirkonstancoj, laŭ ŝia humoro kaj mieno malkoheran, banalan, nebulan kaj ĉarman vizaĝon – enpremis tiun difinitan tipon, kvazaŭ ĉiaman junecon.

Svan en sia ĉambro havis – anstataŭe de la belaj fotografiaĵoj, kiujn oni faris nun pri lia edzino kaj en kiuj la sama enigma, venka vizaĝesprimo faciligis rekonon, sub ajnaj robo kaj ĉapelo, de ŝiaj kvazaŭ gloraj silueto kaj vizaĝo – malnovan, etan dagerotipon senornaman, antaŭan al tiu nova tipo, kaj en kiu la juneco kaj beleco de Odeta, ankoraŭ ne inventitaj de ŝi, ŝajne forestis. Sed Svan probable ŝatis – pro fideleco aŭ pro reveno al pli frua inklino – en la juna, maldika virino kun revemaj okuloj, kun laca mieno, kun sinteno ŝanceliĝa inter irado kaj senmoveco, pli botiĉelian ĉarmon. Li efektive ankoraŭ volonte rigardis al la edzino kiel al Botiĉeli-pentraĵo. Odeta, kiu penis ne emfazi, sed male kompensi, kaŝi tion, kion ŝi juĝis en si malplaĉa, kio eble por bildartisto estis ŝia karaktero, sed laŭ ŝi, kiel virino, estis manko, ne volis aŭdi pri tiu pentristo. Svan posedis belegan orient-devenan, roza-bluan koltukon, kiun li estis aĉetinta tial ke ĝi ekzakte similis al la koltuko de ‚Maria de magnificat166. Sed ĝin porti sinjorino Svan ne volis. Nur unufoje ŝi permesis, ke la edzo mendu por ŝi vestokompleton ornamitan per multaj lekantetoj, cejanoj, miozotoj kaj kampanuloj laŭ la figuro de Primavera en ‚Printempo’167. Iafoje, vespere, kiam ŝi estis laca, li mallaŭte rimarkigis al mi kiel ŝi senkonscie tenis siajn manojn reveme en la eleganta, iom dolore kurba pozo, kiun havas ankaŭ Maria en la dirita pentraĵo, trempante sian plumon en la inkujon kiun al ŝi prezentas anĝelo, antaŭ ol ŝi ekskribos en la sankta libro, en kiu jam legeblas la vorto magnificat. Sed al tio li aldiris: „nepre ne atentigu ŝin pri tio – se ŝi ekscius, ŝi tuj ŝanĝus la sintenon”.

Krom en tiaj momentoj de pretervola malstreĉo, en kiuj Svan provis retrovi la melankolian botiĉelian kadencon, la korpo de Odeta estis nun desegnita laŭ unu plena silueto ĉirkaŭita de kontinua streko, kiu, sekvante la konturon de la virina korpo, seniĝis je abruptaj vojŝanĝoj, je falsaj enpremoj kaj elstaroj, je laĉaĵoj, je la fantazia kunmetismo de la antaŭa modo, kaj kiu ankaŭ en lokoj, en kiuj anatomio siavice eraris laŭ superfluaj kromvojoj, troaj aŭ maltroaj kompare kun ideala formo, senhezite, propravole korektis la naturajn esceptojn, surogatis – laŭlonge de ampleksa parto de la desegno – la mankojn de la korpo aŭ egale de la ŝtofoj. La remburoj, la tiel nomata sidkuseneto malbele pufiganta subdorse la robon, malaperis, kaj malaperis ankaŭ la korsaĵoj kun baskoj, kiuj, elstarante super la jupo kaj dum jaroj formante sur la korpo de Odeta falsan ventron, ŝin aspektigis kiel tuto farita el diversdevenaj pecoj sen komuna individueco. La vertikalo de franĝoj, la plisoj de ruŝoj forcedis antaŭ la fleksebleco de korpo, kiu pulsis sub silka ŝtofo, kiel marvirino ondojn tranaĝas, kaj kiu donis al perkalaĵo homan aspekton, post ol ĝi fine liberiĝis, fariĝinte organisma kaj viva formo, je la longatempa ĥaoso kaj je la nebula ŝelo de la eksa modo. Sed de tiu antaŭa modo Odeta Svan tamen volis kaj sciis konservi kelkajn reliktojn, kiujn ŝi portis konscie, mikse inter elementoj de la nova, anstataŭa stilo. Kiam en vespero – ne laborkapabla sed certa pri tio, ke Ĵilberta iris al teatro kun amikinoj – mi senaverte vizitis ŝiajn gepatrojn, mi ofte trovis sinjorinon Svan en ia eleganta negliĝo, de kiu la jupo, kiu ŝajne havis pro sia bele malhela, dense ruĝa aŭ oranĝa koloro apartan signifon, ĉar tia tono ne plu estis laŭmoda, estis oblikve striita de larĝa, aĵura, nigra punto-bendo, kiu similis al la iamaj falbaloj. Kiam, en ankoraŭ malvarma printempa tago, antaŭ mia malpaciĝo kun ŝia filino, ŝi foje iris kun mi al la Alklimatiga Ĝardeno, sub la jako, kiun ŝi jen iom, jen malpli malfermis depende je la sento de varmeco donita de la promenado, la zigzaga bendo de ŝia malpeza ĉemizo aspektis kiel duonvidita refaldo de foresta veŝto simila al tiuj, kiujn ŝi portis kutime kelkajn jarojn antaŭe, kaj kiujn ŝi prefere elektis kun tia kvazaŭ-ŝirita rando; kaj ŝia kravato – kun tartana motivo al kiu ŝi fidelis, sed kun tiaj mildaj tonoj (la ruĝo iĝis roza, la bluo iĝis lila) ke oni preskaŭ kredus ke ĝi estas ia iriza tafto laŭ la lasta modo – estis tiamaniere nodita sub ŝia mentono, ne klare vidigante kie la ligo estas, ke oni nepre vidis similecon kun la ĉapel-rubandoj, kiuj nun estis eksmodaj. Se ĉi tion ŝi nur estis daŭrigonta kelkan tempon, certe junuloj, provante kompreni la spiriton de ŝiaj tualetoj, dirus: „sinjorino Svan – tuta epoko, ĉu ne?”. Kiel en bela literatura stilo, kiu kunagordas diversajn formojn, kaj kiun solidigas kaŝita tradicio, en la tualeto de sinjorino Svan tiuj malprecizaj memorigoj pri veŝtoj, pri bukoj, iafoje tuj subpremita inklino al la enbarkiĝuo168 kaj eĉ malcerta, svaga aludo al la sekvuminfraŭlo169, cirkuligis en konkreta formo partan similecon al aliaj, pli malnovaj formoj, kiujn oni ne trovus efektive fasonitaj de la kudristino aŭ modistino, sed kiujn oni konstante imagis, kaj ŝvebigis ĉirkaŭ sinjorino Svan ian noblan etoson – eble ĉar la neutileco de tiuj vestaĵoj kaŭzis, ke ili kvazaŭ plenumis iun pli vastan celon, eble pro la konservita postlasaĵo de pasintaj jaroj, aŭ eble ankaŭ pro ia persona vesta gusto propra al ĉi tiu virino, kiu provizis ŝiajn plej diversajn vestokompletojn per unu sama tono. Oni intue komprenis, ke ŝi ne vestis sin por komforto aŭ por la ornamo de sia korpo; ŝin la tualeto ĉirkaŭis, kvazaŭ ĝi estus la delikata, abstrakta ekipo de difinita civilizo.

Kiam Ĵilberta, kiu kutime aranĝis posttagmezan renkontiĝon en la tago en kiu ankaŭ ŝia patrino akceptis gastojn, male havis eksteran okupon kaj tial mi povis viziti la florbrasiko-tagon de sinjorino Svan, mi ordinare trovis ŝin vestita per bela robo, jen el tafto, jen el fajo, el veluro aŭ el ĉina krepo, aŭ el sateno aŭ el silko, kaj kiu – ĉar ĝi ne estis vasta, kiel la negliĝoj kiujn ŝi kutime surhavis hejme, sed estis pli strikte alĝustigita kiel vesto por ekstera promeno – impresis kvazaŭ tiuposttagmeze ŝia hejma senfareco estus iel vigla kaj agema. Kaj klare la aŭdaca simpleco de ilia fasono bone akordis kun ŝia elkresko, ŝia gestmaniero, kaj iliaj manikoj vidiĝis kiel ties koloro, laŭ la tagoj varia: ili impresis kvazaŭ subite estis decidemo en la blua veluro, facilanimeco en la blanka tafto, kaj kvazaŭ ia supera kaj tre eleganta sindeteno en la maniero, kiel ŝi etendis la brakon, videbliĝis per tio, ke ĝi surprenis la brilan aspekton de la rideto de grandaj oferoj – de la nigra ĉina krepo. Sed samtempe, al ĉi tiuj brilkoloraj roboj la kompliko de garnaĵoj sen efektiva utilo, sen pravigo por sia ĉeesto, aldonis reveman, neĝueman, sekretan tonon, kiu harmoniis kun la melankolio, kiun sinjorino Svan ĉiam havis almenaŭ en la bluaj ringoj sub la okuloj kaj en la falangoj de la manfingroj. Sub la abundo de safiraj talismanoj, de emajlaj kvarfoliaj trifolioj, de arĝentaj medaloj, de turkisaj amuletoj, de rubenaj ĉenetoj aŭ topazaj pendaĵetoj, estis sur la robo mem ankaŭ tia kolora motivo daŭriganta sur alkudraĵo sian antaŭan vivon, tia vico de malgrandaj satenitaj butonoj, kiuj nenion butonis kaj disbutoneblaj ne estis, tia galono, ŝatinda pro sia malgrandeco, sia diskreteco de delikata memorigilo, kaj ĉiuj, egale kun la juveloj – sen kio ilia ĉeesto havus nenian pravigon – ŝajne atestis pri intenco, signis inklinon, enhavis detenitan konfidencon, ekzistis pro ia superstiĉo aŭ konservis memoron pri resaniĝo, voto, amo aŭ familia ŝerca veto... kaj iafoje en la blua veluro de l' korsaĵo apenaŭa, trarigardebla fendeto laŭ la stilo Henrio la 2a, aŭ en la nigra satena robo tubereto, kiu sur la manikoj aŭ ĉe la ŝultroj similis iagrade al la ŝvelaj formoj de la modo de jaroj 1830aj, aŭ male sub la ringojupo laŭ la stilo Luizo la 15a170, donis al la robo apenaŭ distingeblan aspekton de kostumo, kaj – subŝovante sub la nuntempan vivon ian sekretan signon de pasinta epoko – enplektis en la personecon de sinjorino Svan la ĉarmon de ia historia aŭ romana heroino. Kaj se tion mi rimarkigis: „mi ne ludas golfon, kiel faras pluraj amikinoj miaj” ŝi respondis „mi ne havus pretekston por montriĝi kiel ili, vestita per svetero”.

Tra la konfuzaj iroj kaj trairoj en la salono, revenante de adiaŭa akompano al vizitanto, aŭ levante teleron da kuketoj por prezenti al alia, sinjorino Svan, preterire, haltis kelkajn sekundojn kaj parolis al mi aparte: „Ĵilberta speciale komisiis, ke mi transdonu ŝian inviton al vi por la postmorgaŭa tagmanĝo. Ĉar mi ne estis certa, ke mi vidos vin, mi estis tion skribonta, se vi ne venus”. Mi ankoraŭfoje rifuzis. Kaj la rifuzado estis al mi laŭtempe malpli pena, ĉar kiel ajn oni ŝatas la venenon, kiu difektas la sanon, kiam ia cirkonstanco igas ĝin de jam kelka tempo nedisponebla, oni nepre iagrade bonvenigas la ripozon, kiu longe mankis, la foreston de afekcio kaj sufero. Oni kredeble unuflanke ne tute sinceras pensante ke oni neniam deziros revidi la amatan personon, sed oni ankaŭ ne sincerus pretendante ke ŝin aŭ lin oni volas revidi. Ĉar sendube la foreston de amato oni eltenas dank' al la kredo ke ĝi mallongos, dank' al la revo pri la tago de rekuniĝo, sed aliflanke oni sentas, kiel ĉi tiuj ĉiutagaj revoj pri baldaŭa sed ĉiam prokrastata revidiĝo estas malpli suferigaj, ol estus reala renkontiĝo, kiu eble kaŭzus ĵaluzon, tiel ke la sciigo ke oni revidos la amaton kaŭzus malagrablan ŝokon. Tio, kion oni forŝovas de tago al tago, ne plu estas la fino de la netolerebla angoro kaŭzata de diseco, sed la timinda rekomenciĝo de sensolvaj emocioj. Kiom do, ol tia intervidiĝo, oni pli ŝatas flekseblan memoraĵon, kiun oni laŭdezire kompletigas per revataj epizodoj, en kiuj tiu, kiu reale ne amas, male faras amdeklarojn – kiam oni solas! Tiun memoraĵon, kiun oni povas dolĉigi laŭvole per iompostioma enmikso de multaj dezirataĵoj, kiel oni pli ŝatas ĝin, ol la prokrastatan renkontiĝon, en kiu oni interparolus kun persono, al kiu oni ne diktus laŭfantazie la deziratajn vortojn, sed de kiu oni ricevus denove malvarman sintenon kaj neatenditan abruptecon! Ĉiuj homoj scias, ke kiam oni ne plu amas, forgeso aŭ eĉ malpreciza rememoro ne kaŭzas tiajn suferojn, kiajn kreas amo sen reciproko. Tian antaŭtempan forgeson – mi ne kuraĝis al mi mem konfesi – mi preferis pro ĝia trankviliga dolĉeco.

[...]

Glosaro

1Bukingama Palaco – oficiala rezidejo de la brita reĝa familio, anglalingve Buckingham Palace.

2Fridriĥo Nicŝo – germana filozofo kaj verkisto (1844 – 1900), germanlingve Friedrich Nietzsche.

3plenpova ministro – ŝtata delegito, kiu povas subskribi interregnajn kontraktojn.

416a de majo – ... de la jaro 1877a, eko de mallonga regado de la tria franca respubliko fare de registaro favora al reĝismo.

5debeto en Egiptio – Egiptio ŝuldis al Francio kaj Granda Britio pro la konstruado de la Sueza Kanalo.

6Ernesto Leguve, (Viktoro Hugo), Maksimo Del Kampo, Alfredo Mezier, Nikolao Bualo, Polo Klodel – francaj literaturistoj kaj akademianoj, franclingve Ernest Legouvé, Maxime Du Camp (M. Prust skribas Ducamp), Alfred Mézières, Nicolas Boileau, Paul Claudel.

7Moriso Bares, Ĵorĵo Beri, Aleksandro Ribo, Polo Deŝanel, Ŝarlo Moras, Leono Dode – francaj politikistoj kaj publicistoj, franclingve Maurice Barrès, Georges Berry, Alexandre Ribot, Paul Deschanel, Charles Maurras, Léon Daudet.

8francia imperiestro – nome Napoleono la 3a, kiu regis la duan francan imperion de 1852 ĝis 1870; la reĝimo kolapsis pro milita malvenko kontraŭ germana ligo gvidata de Prusio.

9Oto de Bismark – de 1862 ĝis 1890 ĉefministro de Prusio, de 1871 ĝis 1890 ĉefministro de la germana imperio, germanlingve Otto von Bismarck.

10Reĝa Palaco – palaco en Parizo entenanta teatrejon, franclingve Palais Royal.

11‚Revuo de Du Mondoj’ – kultura gazeto, franclingve ‚Revue des deŭ mondes’.

12‚Andromaka’ – teatraĵo de Ĵano Rasin el 1667, franclingve ‚Andromaque’.

13‚La Kapricoj de Mariana’ – teatraĵo de Alfredo de Muse el 1833 tekste kaj 1851 sceneje, franclingve ‚Les Caprices de Marianne’.

14preĝejo de la franciskanoj – en Venecio, laŭnome preĝejo Sankta Maria Glorplena de la Franciskanoj, itallingve Santa Maria Gloriosa dei Frari.

15Sankta-Ĝorĝo de la Slavoj – tianoma venecia palaco, itallingve Scuola di San Giorgio degli Schiavoni.

16„Sinjoro... ” – el la tragedio ‚Fedra’ de Ĵano Rasin ĉi tie citata laŭ la traduko de G. Lagrange, 1991.

17Luvro – muzeo pri bildaj artoj en Parizo, franclingve Le Louvre.

18‚La Duonmondumo’ – komedio de Aleksandro Duma, la filo, el 1855, franclingve ‚Le Demi-monde’.

19Anatolo Francio – franca beletristo (1844 – 1924), franclingve Anatole France.

20Trezeno – antikva greka urbo, loko de la tragedio ‚Fedra’.

21La Haloj – ĉefa bazaro de manĝaĵoj en tiama Parizo, franclingve Les Halles.

22Karara Montaro – italia regioneto apud la urbo Kararo, itallingve Carrare.

23Julio la 2a – papo de la katolika eklezio de 1503 ĝis 1513, latine Julius II.

24Mediĉi – familio de la italia urbo Florenco potenca en la 15a kaj 16a jarcentoj, itallingve Medici.

25Pietrasanto – urbo najbara al Kararo, itallingve Pietrasanta.

26Jorko – anglia urbo, anglalingve York.

27‚Mona Liza’ – portreto de virino far Leonardo da Vinĉi, ankaŭ konata kiel Ĝokonda, el 1503-1506, itallingve Monna Lisa.

28‚Perseo’ – statuo de la antikva greka heroo Perseo tenanta la fortranĉitan kapon de la monstro Meduza el 1554, greklingve Περσεύς.

29Mentoro – figuro de saĝa instruisto en la antikva greka epopeo ‚Odiseado’, greklingve Μέντωρ.

30Anaĥarso – figuro de lernema fremdulo prezentata kiel ido de la antikva saĝulo Anaĥarso en la libro ‚Vojaĝo de juna Anaĥarso tra Grekio’, franclingve ‚Voyage du jeune Anacharsis en Grèce’, far Jean-Jacques Barthélemy el 1788.

31mutatis mutandis (latinismo) – laŭvorte: ŝanĝante la ŝanĝendon, tio estas: akceptante metaforon sen atento al duarangaj malsimilaĵoj.

32lago Viktoria-Njanza – alivorte lago Viktoria, en Orienta Afriko.

33‚Nia-Sinjorino en Parizo’ – romano de Viktoro Hugo el 1831, franclingve Notre-Dame de Paris.

34Ĵeraro De Nerval – romantika poeziisto (1808 – 1855), franclingve Gérard de Nerval.

35Ĝon Bul – fikcia viro, emblemo de Anglio, anglalingve John Bull.

36Oĉjo Sam – fikcia viro, emblemo de Usono, anglalingve Uncle Sam.

37Francisko Vatel – franca kuirmajstro (1631 – 1671), franclingve François Vatel.

38bovaĵo laŭ stroganova maniero – manĝaĵo el bova viando, acidkremo kaj diversaj legomoj.

39ĉi tiu kaliko pasu for de li – cito el la biblia libro ‚Evangelio laŭ Sankta Mateo’ 26:39.

40la Konsulta – itala ministrejo pri fremdlandaj aferoj en Romo, itallingve la Consulta.

41palaco Farneze – franca ambasadejo en Romo, itallingve Palazzo Farnese, en kiu galerio estas ornamita de pentraĵoj far la fratoj-pentristoj Karaĉi, itallingve Carracci.

42vilhema strato – loko de la germana ministrejo pri fremdlandaj aferoj en Berlino, germanlingve Wilhelmstraße.

43trijara ciklo (ironie) – tradicia metodo de agrikulturo alternigas du jarojn kun malsamaj kreskaĵoj kaj unu jaron de novaleco.

44[...] Baloplaco – aliaj vortfiguroj: Sent-Ĝemz, anglalingve Saint-James, por la brita reĝa domo en Londono; Ponto de Kantistoj, ruslingve Певческий мост, por la rusia ministrejo pri fremdlandaj aferoj en Peterburgo; Monteĉitorio, itallingve Montecitorio, por la itala ĉambro de deputitoj en Romo; Baloplaco, germanlingve Ballplatz, por la ministrejo pri fremdlandaj aferoj de la aŭstri-hungaria imperio en Vieno; „dukapa monarkio” por la aŭstri-hungaria imperio mem.

45barono Luizo – politikisto, precipe konata kiel ministro pri financoj sub pluraj registaroj (1755 – 1837), franclingve baron Joseph-Dominique Louis.

46kajo de Orse – metonimie la franca ministrejo pri fremdlandaj aferoj; franclingve Quai d'Orsay.

47Turvilo – la plej konata ano de la familio De Touville estas marŝalo Anne-Hilarion vivinta en 17a jarcento; Balbeko estas fikcia urbo, lia tombejo estas en Parizo.

48pudingo laŭ neselroda maniero – glaciaĵo el kaĉo de kaŝtanoj, vanila kremo kaj pecetoj de sekigitaj fruktoj, nomita laŭ la germannoma rusa diplomato Karl Robert von Nesselrode.

49Karlsbado – nuntempa Karlovy Vary en Ĉeĥio, tiam konata aŭstri-hungaria ban-urbo.

50... en la komedioj de Moliero – geedza malfideleco ofte aperas en komedioj de Moliero, teatristo el la 17a jarcento.

51Instituto de Francio – komuna organizaĵo de la Franca Akademio (pri lingvo) kun kvar ceteraj artaj akademioj.

52pro la forpaso de sia bopatro – ... ŝia edzo tiam heredos la dukan titolon de la patro.

53bizanco-stilaj diskutoj – kliŝo pri la bizanca civilizo estis, ke ĝiaj kleruloj disputis ĝisfine pri subtilaĵoj senatente al la politika dekadenco de la regno.

54belarto por si mem – laŭvorte arto por arto, doktrino laŭ kiu arto estas celo per si mem, fleginda sen zorgo pri socia utilo.

55Luizo De Lomeni – franca literatur-kritikisto (1818-1878); franclingve Louis de Loménie.

56Santbeŭvo – franca literatur-kritikisto (1804-1869), franclingve Charles-Augustin Sainte-Beuve; M. Prust skribis eseon ‚Kontraŭ Santbeŭvo’ malaproba al la pozitivisma konfuzo de tiu kritikisto inter valoro de belartaĵoj kaj persona kvalito de la verkinto.

57Gastono Maspero – franca orientalisto, precipe egiptologo (1846 – 1916), franclingve Gaston Maspero.

58Aŝurbanipalo – reĝo de Asirio de -669 ĝis probable -626.

59Francisko-Reneo De Ŝatobrian – franca romantikisma beletristo (1768 – 1848), franclingve François-René de Chateaubriand.

60... en ‚La Aventuristino’ aŭ en ‚La Bofilo de Sinjoro Pirujo’ – komedioj de Émile Augier unuafoje prezentitaj en 1848 kaj 1854.

61Angla Kafejo – iu el la tiam plej malnovaj restoracioj en Parizo.

62Pio la 9a – gvidanto de la katolika eklezio de 1846 ĝis 1878, latine Pius IX.

63Raspaj – franca sciencisto kaj revoluciulo (1794 – 1878), franclingve François-Vincent Raspail.

64vespere funde de arbaro – cito el la poeziaĵo ‚La Korno’ de Alfredo De Vinji.

65Gabrielo – franca arkitekto (1698 – 1782), franclingve Ange-Jacques Gabriel, aŭ eventuale alia ano de la sama familio de arkitektoj.

66Palaco de Industrio... Palaco de Trokadero – du tiutempe novaj vastaj ekspoziciejoj, ekzemploj de la miksa stilo de la 19a jarcento.

67,Orfeo en Inferoj’ – opereto de Jacques Offenbach, unuafoje prezentita en 1858.

68water-closets (franca anglismo) – necesejo.

6940-gradan febron – en celsiaj gradoj.

70per viam rectam (latinismo) – laŭ rekta (tio estas ĝusta) vojo.

71cosa mentale (italismo) – mensa afero.

72eŭmenido – iu el la diinoj de justa venĝo, kiuj fariĝis gardistoj de la urbo Ateno laŭ antikva greka mito.

73Berlie – franca inĝeniero kaj arkitekto (1843 – 1911), franclingve Jean-Baptiste Berlier.

74‚Vivo de Jesuo’ de Ernesto Renan – verko de la pozitivisma historiisto kaj filologo Ernest Renan, publikigita en 1863, prezentanta Jesuon kiel strikte ordinaran homon.

75Imanuelo Kant – germana filozofo (1724 – 1804), germanlingve Immanuel Kant.

76Dario – Dario la 1a, reĝo de persio de -521 ĝis -486.

77Ĵeromo – franca akademiisma pentristo (1824–1904), franclingve Jean-Léon Gérôme.

78studejo – franclingve studio, tiuepoke artista verkejo aŭ kabineto.

79Kolomben – tiama eleganta te-domo en Parizo.

80nurs-o (franca anglismo) – infanvartistino.

81Frideriĥo-Aŭgusto Volf – germana filologo (1759 – 1824), kiu dubis ke Iliadon kaj Odiseadon reale verkis unu aŭtoro nomata Homero.

82‚Kritiko de pura racio’ – verko de la germana filozofo Imanuelo Kant el jaro 1781a.

83raportu-al-Spart-uloj – monumento pri antikvaj grekaj spartanoj mortintaj en la batalo de Termopiloj en -480 surhavis la skribaĵon: ‚preterpasanto, raportu al Sparto ke ĉi tie ĝiaj filoj mortis pro obeo al ĝia leĝaro’.

84plenumis la unuan komunion – kristana rito de plena akcepto en la komunumon, kutime plenumata ĉirkaŭ la aĝo 9 jaroj.

85juĝafero Drefus – proceso kontraŭ juda oficiro de la franca armeo, franclingve Alfred Dreyfus, false akuzita pri perfido, kiu kaŭzis de 1894 ĝis 1906 fortan dividon de la publika opinio.

86„kuzo Bet” – komprenebla kiel „kuzo stultulo”; la aludata romano estas ‚Kuzino Bet’, en kiu Bet estas propra nomo samsona kun „stulta”.

87familio Rotŝild – juda familio aktiva en banka komerco ekde la 19a jarcento, germandevena nomo Rotschild.

88familio De Orleano – branĉo de la franca reĝa familio Kapet (Capet).

89duko De Ŝartro – titolo fariĝinta propra al la plej aĝa filo de la duko De Orleano.

90duko De Orleano – titolo propra al la dua filo de la reĝo de Francio aŭ de la tron-pretendanto, do de la grafo De Parizo.

91roiltiz (anglalingve royalties) – moŝtaj titoloj.

92Eno – franca administra departemento, franclingve Aisne, ne kongrua kun tradicia provinco.

93kristnaska ŝuo – laŭkutime oni lasas ŝuojn dum la kristnaska nokto kaj en ili ricevas donacojn de familianoj.

94Krismas (anglalingve Christmas) – Kristnasko.

95Klingsor – figuro de sorĉisto en la mezepokaj arturaj legendoj.

96Alklimatiga Ĝardeno – ĝardeno en la Bulonja Arbaro, tiutempe vegetaĵoscienca.

97paŝiŋ (anglalingve pushing) – sintrudema.

98Ĝirolamo Savonarola – itala predikisto reginta la italian urbon Florenco dum kvar jaroj (1452 – 1498), itallingve Girolamo Savonarola.

99Fra Bartolomeo – itala pentristo (1472 – 1517).

100procesioj de la magoj – magoj el oriento (tio estas astrologoj el Babilonio) laŭ iuj evangelioj omaĝis al la novnaskita Jesuo-Kristo – temo de klasikaj pentraĵoj, kiuj prezentas la kostumojn, eskortantarojn, donacojn de la vizitantoj.

101familio Mediĉi – riĉa itala familio, kiu ofte gvidis la urbon Florenco en la 15a kaj 16a jarcentoj.

102Viktoriano Sardu – teatroverkisto (1831 – 1908), franclingve Victorien Sardou.

103patronajziŋ (anglalingve patronizing) – disdegna.

104krek-o (anglalingve crack) – ĉampiono, gajnanto.

105Petro-Paŭlo Rubens – nederlanda pentristo (1577 – 1640), nederlandlingve Peter Paul Rubens.

106tiepole roza – laŭ la itala pentristo Giambattista Tiepolo (1696 – 1770).

107Vinterhalter – probable la rokoka germana-moravia pentristo Josef Winterhalder der Jüngere (1743 – 1807).

108princino Matilda – (1820 – 1904), franclingve Mathilde Bonaparte.

109Gustavo Flober – franca novelisto kaj romanisto (1821 – 1880), franclingve Gustave Flaubert.

110Hipolito Ten – franca pozitivisma filozofo kaj historiisto (1828 – 1893), franclingve Hippolyte Taine.

111Ĵana De Arko – franca batalintino (≈1412 – 1431), franclingve Jeanne d'Arc.

112dukino De Orleano – Elizabeta-Ŝarlota princino de Palatinato (1652 – 1722), german-devena, edziniĝinta al la franco Filipo de Orleano, frato de reĝo Luizo la 14a, abunde korespondis en la du lingvoj en vigla stilo kun iafoje krudaj esprimoj.

113Vurtemberg-devena – el la sudokcidenta germania regiono Vurtembergo, germanlingve Württemberg.

114imperiestro Nikolao – Nikolao la 2a (1868 – 1918), ruslingve Николай II.

115Domo de Invalidoj – vasta pormilitista hospitalo en Parizo, elkonstruita en 1674, en kiu estas interalie la tombo de Napoleono la 1a.

116juĝante ne tre ŝika – verŝajne pro kontraŭjudismo: Bloĥ estas rekonebla juda familia nomo.

117la princo Luizo – Luizo Bonaparte (1864 – 1932), nevo de la princino, franclingve Louis Bonaparte.

118Kompienjo – apudpariza urbo kun kastelo, kiun la imperia familio iam uzis, franclingve Compiègne.

119Alpiloj – montetaro en Sudfrancio, franclingve Alpilles.

120hansom cab (anglismo) – kabrioleto laŭ modelo inventita de la anglo Joseph Hansom.

121to meet (anglismo) – por renkonti.

122Mr (anglismo) – mallongigo de mister, sinjoro.

123duko De Giz – probable Henri de Lorraine, 3a duko De Giz (de Guise) de 1563 ĝis 1588, aktiva en la francia katolika-protestanta civila milito de la 16a jarcento.

124rols-rojs (anglalingve Rolls Royce) – firmao produktanta luksajn aŭtojn.

125Lev Tolstoj, Ĝorĝo Eliot, Henriko Ibsen, Fjodor Dostojevskij – respektive la rusa aŭtoro Лев Толстой (1828 – 1910), la angla aŭtoro George Eliot (1819 – 1880), la norvega aŭtoro Henrik Ibsen (1828 – 1906), la rusa aŭtoro Фёдор Достое́вский (1821 – 1881).

126‚Atala’ – romano de Francisko-Reneo De Ŝatobrian el 1801, franclingve ‚Atala’.

127doktoro de la eklezio – titolo donita de eklezio al eminenta klariganto de la kristanaj fido kaj doktrino.

128hesperidino – en antikva greka mito, iu el la junulinoj-gardantoj de oraj pomoj, kiujn devas preni la heroo Heraklo.

129Olimpio – antikva greka urbo, malnovgreke Ολυμπία.

130Ereĥtejo – templo en antikva Ateno; malnovgreke Ἐρέχθειον.

131(steleo de) Hegeso – tomba steleo el antikva Ateno, kiu prezentas bareliefon pri la mortintino, laŭnome Hegeso, mantenanta kaj rigardanta juveleton.

132Keramejkos – kvartalo de potfaristoj en la antikva greka urbo Ateno, malnovgreke Κεραμεικός.

133koraj – figuroj de junulinoj el frua epoko de la antikva greka skulptarto, malnovgreke κόραι.

134venĝo de Neptuno – en la intrigo de ‚Fedra’ Tezeo preĝas al sia patro, la mar-dio Neptuno, ke li pereigu lian filon.

135Por-rojalo (de Kampoj) – monaĥejo en Francilio, en la 17a jarcento iĝinta kerno de la kristana movado jansenismo, al kiu Rasin spirite proksimis, franclingve Port-royal des champs.

136Polo Skarono – franca verkisto, kies vidvino fariĝis sekreta edzino de Luizo la 14a (1610 – 1660), franclingve Paul Scarron.

137helrufa venecianino – blonda harkoloro kun ruĝeta nuanco estas rigardata kiel tipa de Venecilando.

138meluzina – Meluzina, el eŭropa mezepoka legendo, en unu tago de ĉiu semajno fariĝis korpe duone serpenta.

139‚Meneĥmoj’ – komedia teatraĵo de la latina aŭtoro Titus Maccius Plautus (−254 – −184) pri konfuzoj inter du ĝemelaj fratoj.

140Tianoma, fraŭle Svan – francaj infanoj ricevas la patran familian nomon (fraŭle Svan), post edziniĝo inoj surprenas ordinare la edzan familian nomon (Tianoma).

141Viljamo Ŝekspir – angla teatroverkisto (1564 – 1616), anglalingve William Shakespeare.

142kartezia diableto – fizika demonstrilo pri aerpremo konsistanta el akvujo, en kiu aerplena flosanta veziko (la diableto) malleviĝas kiam oni premas la kovran membranon.

143Bernardino Luini – itala pentristo (~1481 – 1532).

144Sieno – italia urbo, itallingve Siena.

145‚Raŝel kiam de l' sinjoro’ – fama ario de la opero ‚La Judino’ far Fromental Halévy, unuafoje prezentita en 1835.

146Fromental Halevi – franca operisto (1799 – 1862), franclingve Fromental Halévy.

147ɵe rajt man in ɵe rajt plejs (anglalingve the right man in the right place) – la ĝusta viro en la ĝusta funkcio.

148florbrasiko-tago – aludo al la opereto ‚Sinjoro Florbrasiko restos hejme’ (‚Monsieur Choufleury restera chez lui’) de Jacques Offenbach, unuafoje prezentita en 1861: sinjoro Florbrasiko, nemuzikema snobo, aranĝas privatan koncerton por logi la altan societon al sia salono.

149P. J. Stal – plumnomo de la romanisto kaj eldonisto Pierre-Jules Hetzel (1814-1886).

150fajv oklok ti (anglalingve five o'clock tea) – teo je la deksepa horo.

151senza rigore (italismo) – sen rigoro.

152Julia De Lespinas – servistino de Maria Del Defan, kiu post maldungo establis propran monduman salonon, kiun vizitis kleruloj (1732 – 1776), franclingve Julie de Lespinasse.

153Maria Del Defan – markizino amika kun Volter kaj aliaj famuloj, konata pro sia salono kaj sia korespondado (1696 – 1780), franclingve Marie du Deffand.

154Henrio Grevil – vira plumnomo de la ina romanisto Alice Fleury (1842 – 1902), franclingve Henry Gréville.

155... ne povus vidi ĉe ŝi – grandfloraj krizantemoj estis tiam novaĵo enportita de Japanio.

156Redfern feĉit (latinismo) – Redfern faris.

157Rodnic – same kiel Redfern, tiam konata pariza tajloro, Raudnitz.

158sepdekfoja deko – aludo al la biblia libro ‚Genezo’ 18:16-33.

159nek-plus-ultra-o (latinismo) – nesupereblaĵo, latine nec plus ultra.

160Foli-berĵer – pariza variete-teatro, franclingve Folies-Bergères.

161gud baj (anglalingve good bye) – ĝis revido.

162interkroĉitajn atomojn – proverbo pri spirita parenceco aluda al antikva-greka teorio, laŭ kiu solidaĵoj solidas pro interkroĉiĝaj materieroj.

163Tristanon kun Izolda – en la mezepoka rakonto pri Tristano kaj Izolda, Tristanon enamigas al Izolda sorĉa trinkaĵo.

164la tjub-o kaj la futiŋ-o (anglismoj) – banujo kaj promeno.

165malbonan literumon – la franca lingvo havas kaprican literumon, pri kiu oni facile eraras.

166‚Maria de magnificat’ – pentraĵo de Sandro Botiĉeli, en kiu Sankta Maria estas ekskribonta la himnon, kiun ŝi diras laŭ la biblia ‚Evangelio laŭ Sankta Luko’ 1:46-55 „Mia animo altigas la Eternulon...”.

167Primavera en ‚Printempo’ – persono en la pentraĵo ‚Printempo’ de Sandro Botiĉeli, pli ofte rigardata kiel Flora, diino de vegetaĵoj.

168enbarkiĝuo (en'bark'iĝ'u-o) – mallongmanika manteleto, franclingve saute en barque.

169sekvuminfraŭlo (sekvu-min-fraŭl'o) – rubando ĉirkaŭanta ĉapelon, eventuale robon, kies ekstremoj dependas, franclingve suivez-moi jeune homme.

170ringojupo laŭ la stilo Luizo la 15a – jupo pufigita per ringaj bartoj; la nomata stilo vastigis la jupon aŭ robon ambaŭflanke, kontraste al krinolino, kiu rondigas ĝin ĉiudirekte.