Marselo Prust

En Ombro de Florantaj Junulinoj

dua libro de
Reserĉe al la Perdita Tempo

aŭtoro: Marcel Proust /marsel prust/

originala titolo: ‚À l'ombre des jeunes filles en fleur‘

unua originala eldono: 1919

el la franca lingvo tradukas: ĵeromo vaŝe (jxvasxe @ free.fr)

por la traduko: © 2017-...

progreso la traduko: 10 %

Enhavtabelo

Unua Parto: ĉirkaŭ Sinjorino Svan

Mia patrino, kiam estis priparolata la projekto, ke la familio unuafoje akceptos sinjoron De Norpua por vespermanĝo, esprimis bedaŭron, ke profesoro Kotar forestas pro vojaĝado kaj ke ŝi mem ne konservis amikan rilaton kun Ŝarlo Svan, kiuj nedubinde ambaŭ estus interesaj kuntablanoj por la eksa ambasadoro, al kio mia patro respondis, ke eminenta gasto, fama scienculo, kia estas Kotar, certe neniam malbone rolas en vespermanĝo, sed Svan pro sia parademo, sia kutima fanfaronado pri ĉiu sia socia ligiĝo estas vulgara brustoŝvelulo, kiun la markizo De Norpua probable juĝus laŭ sia kutima esprimo stinka. Nu, pri ĉi tiu respondo de mia patro necesas mallonga klarigo, ĉar iuj legantoj eble memoras, ke Kotar societe tre malbrilis, kaj Svan koncerne al siaj mondumaj rilatoj ĝis ekstrema grado zorgis pri modesteco kaj diskreteco. Sed flanke de ĉi lasta okazis tio, ke aldone al Svan la filo, kaj al Svan, la ĵoke-klubano, la delonga amiko de miaj gepatroj nun prezentis novan figuron – kiu cetere ne restis la lasta – nome la figuron de la edzo de Odeta. Adaptante al la pli malaltaj ambicioj de ĉi tiu virino la intuon, la impeton, la aktivan manieron, kiuj ĉiam estis ĉe li karakteraj, li diligente konstruis por si – tre malalte sub la antaŭa – novan socian lokon konvenan por la kunulino, kiu ĝin okupos kun li. Tie li montriĝis alia viro. Ĉar komencante duan vivon komunan kun sia edzino – dum li plu vizitis sole siajn proprajn amikojn, al kiuj li ne volis trudi la ĉeeston de Odeta se ili ne de si mem petis interkoniĝon – inter novaj ĉirkaŭuloj, estus almenaŭ kompreneble se, mezurante la rangojn de ĉi tiuj kaj sekve la memisman plezuron ricevatan de ilia gastiĝo, li por tio uzus kiel komparilon ne la plej brilajn homojn, kun kiuj li societis antaŭ sia edziĝo, sed la antaŭajn rilatulojn de Odeta. Sed eĉ kun la scio, ke la ligiĝoj kiujn li aspiris koncernis tiajn malelegantajn ŝtatoficistojn, vivo-difektitajn inojn, kiaj paradas en ministrejaj baloj, oni miris aŭdante ke li, kiu pli frue kaj ankoraŭ tiutempe prisilentis kun takto inviton flanke de Tvikenhamo aŭ de la Bukingama Palaco1, bele laŭte sonigis, ke la edzino de subestro de ministra kabineto venis por vizito al sinjorino Svan. Ĉi tion oni povas klarigi per tio, ke la simplaj manieroj de la elegantulo Svan estis eble de lia flanko nur pli rafinita formo de vanteco, kaj ke, simile al iuj judoj, la eksamiko de miaj gepatroj prezentis unu post la alia diversajn statojn, kiujn travivis ankaŭ aliaj anoj de lia gento, laŭ vojo kondukanta de plene naiva snobeco kaj abrupta krudo ĝis plej delikata ĝentilo. Sed la precipa kaŭzo – kaj ĉi tiu validas por la homaro entute – estis ke homaj virtoj mem ne estas liberaj, disponeble ŝvebantaj rimedoj, pri kiuj ĉiu homo konstante disponas; ili laŭtempe en ies menso tiel firme asociiĝas kun la agoj, okaze de kiuj li sin devigas al ilia uzado, ke se li subite sin turnas al alia kampo de agado, ĉi tiu novaĵo senaplombigas lin kaj forblovas la ideon, ke li devus en ĝi sinteni laŭ la samaj virtoj. Svan, diligente afablante al novaj konatoj kaj ilin fiere menciante en konversacioj, similis al iu el tiuj grandaj, modestaj aŭ regalemaj artistoj, kiuj, se ili en la malfrua parto de la vivo komencas amatori pri kuirado aŭ ĝardenumado, senkaŝe elmontras naivan kontenton pro laŭdoj pri siaj preparaĵoj aŭ florbedoj, pri kiuj ili ne toleras kritikojn, kiujn aliflanke ili toleras facile, se ĉi tiuj trafas iliajn ĉefverkojn; aŭ respektive kiuj senkompense donacas pentraĵon, sed kontraste al tio ne povas malgajni sen murmurado kvardek groŝojn en domeno-partio.

Profesoron Kotar oni revidos aliflanke pli amplekse, multe pli poste, ĉe matrono Verduren, en la kastelo La Raspeliero. Estos sufiĉe se oni rilate al li observos jenon: flanke de Svan la ŝanĝo eventuale surprizas, ĉar ĝi plenumiĝis sen pria suspekto de mia flanko kiam mi vidis la patron de Ĵilberta en la Elizeaj Kampoj, kie, min ne alparolante, li ne povis antaŭ mi pavumi pri siaj politikaj rilatoj (mi agnosku, ke se tion li farus, mi eble ne tuj rimarkus lian vantecon, ĉar la ideo kiun oni longatempe flegis pri homo trompas la okulojn kaj orelojn; mia patrino dum tri jaroj ne distingis la ŝminkon, kiun iu nevino kutime havis sur la lipoj, kvazaŭ ĝi nevidebliĝe tute solviĝis en likvaĵo; tiel ĝis tago, kiam ia plia almeto aŭ alia kondiĉo kaŭzis la fenomenon nomatan transsatureco; la tuta nevidita ŝminko kristaliĝis kaj mia patrino pro tiu subita kolora ŝoko opiniis, kiel homoj juĝus ankaŭ en Kombreo, ke tio estas hontiga kaj preskaŭ tute ĉesigis la rilatojn kun la dirita nevino). Sed se pri Kotar temas, male la tempo, kiam li kalkuliĝis inter la atestantoj de la komencaj vizitoj de Svan ĉe gesinjoroj Verduren, jam pasis delonge; nu do, honoraĵoj, oficialaj agnoskoj multiĝas laŭ la jaroj; kaj due iu homo povas esti malklera, fari stultajn vortludojn, kaj cetere havi apartan talenton, kiun nenia ĝenerala kultura scio provizas, ekzemple talenton de granda militestro aŭ de granda ĥirurgo. Efektive la kolegoj ne rigardis Kotar-on nur kiel duarangan kuraciston, kiu post longe iĝis eŭropa famulo. La plej inteligentaj el inter junaj medicinistoj diradis – almenaŭ dum kelkaj jaroj, ĉar modo ŝanĝiĝas, estante mem naskita de ŝanĝemo – ke se ili okaze malsaniĝos, ili konfidos sian vivon al la manoj de unu sola majstro, nome de Kotar. Ili ja prefere societumis kun pli kleraj, pli artismaj gvidantoj, kun kiuj ili povis paroli pri Fridriĥo Nicŝo2, pri Rikardo Vagner. Kiam muziko estis prezentata ĉe sinjorino Kotar dum la vesperoj, kiujn ŝi aranĝis por kolegoj kaj lernantoj de sia edzo, esperante ke li fariĝos iam ĉefprofesoro en la medicina fakultato, li ne aŭskultis sed pliŝate ludis kartojn en apuda salono. Sed oni ofte laŭdis la rapidecon, la kompletecon, la ĝustecon de lia medicina travidemo, de lia diagnozado. Trie, se temas pri la sintenoj de profesoro Kotar en liaj rilatoj ekzemple al tia viro, kia estis mia patro, estas notinde, ke la karaktero, kiun homo elmontras en la dua parto de la vivo ne ĉiam estas – eĉ se ĝi ofte estas – la unua karaktero ampleksigita aŭ velkinta, akriĝinta aŭ dampita; ĝi estas iafoje kontraŭa naturo, kvazaŭ kuspe elturnita vesto. Krom ĉe gesinjoroj Verduren, kiuj trovis lin ŝatinda, Kotar pro sia hezita ŝajno, sia malaŭdaco, sia troa ĝentilemo ricevis dum la tuta junaĝo pikajn mokojn. Ĉu eble iu bonvola amiko al li rekomendis malvarman ŝajnon? La eminenteco de lia pozicio faciligis al li ĉi tiun konduton. Ĉie – escepte de la verdurena societo, kie li spontanee revenis al sia antaŭa memo – li fariĝis malvarma, volonte silenta, abrupta-vorta se necesis paroli, kaj neniel evitema pri malagrablaj diroj. Li provis ĉi tiun novan pozon antaŭ klientoj, kiuj, lin ĝis tiam ne koninte, ne povis ĝin kompari kun lia pli frua sinteno, kaj kiuj tre mirus eksciante ke li ne estas laŭnature tiel maldelikata. Li precipe penis ŝajni senemocia kaj eĉ en la malsanuleja departemento, kie li oficis, kiam li eldiris iun el la vortludoj, kiuj ridigis ĉiujn, ankaŭ la klinikestron, ankaŭ la laste akceptitan studenton, li faris tion sen ke moviĝis ajna muskolo en lia vizaĝo, kiu cetere estis nerekonebla de kiam li forrazis la barbon kaj lipharojn.

Ni fine vidu ankaŭ, kiu estis la markizo De Norpua. Li estis antaŭ la germana-franca milito de jaro 1870a plenpova ministro3 kaj post la 16a de majo4 ambasadoro, kaj malgraŭ tio – kaŭzante miron de multaj – li plurfoje poste ricevis la taskon reprezenti Francion en diversaj porokazaj misioj – estis eĉ revizoro pri la debeto en Egiptio5, kie dank' al sia granda kompetento pri financoj li tre utilis – komisie de radikalaj registaroj, sub kiuj ordinara reakcia burĝo rifuzus servi, kaj al kiuj sinjoro De Norpua pro sia antaŭa kariero, sia socia medio, siaj opinioj normale ŝajnus nefidinda. Sed tiuj progresismaj ministroj verŝajne sciis, ke ili per ĉi tiu elekto montros, kiom larĝanimaj ili estas kiam la alta intereso de Francio estas koncernata, kiel ili sin distingas de ordinaraj politikistoj kaj meritas, ke la ‚Gazeto de Debatoj’ mem rigardas ilin laŭnomaj ŝtat-registoj, kaj ili tiel plie gajnis iomon de la prestiĝo, kiun donas nobela nomo kaj de la drameca efekto de neatendita elekto. Kaj ili sciis ankaŭ, ke ĉi tiujn avantaĝojn ili povas ricevi, dungante sinjoron De Norpua, sen risko de liaflanka politika mallojaleco, ĉar la alta deveno de la markizo ilin pri tio neniel devis timigi, sed male trankviligi. Kaj en tio ĉi la respublika registaro ne eraris. Tiel estis unue ĉar iuj nobeloj, de infanaĝo edukitaj kun la ideo ke ilia nomo estas intima avantaĝo, kiun nenio de ili forprenos – kaj kies valoron egaluloj aŭ homoj de ankoraŭ pli alta rango sufiĉe precize taksas – scias ke ili povas al si ŝpari, ĉar ili de ĝi nenion gajnus, la penon, kiun sen videbla posta rezulto surprenas multaj burĝoj, por opinii laŭ la bonaj opinioj kaj ligiĝi kun laŭmore pensantaj homoj. Male, zorgante pri sia famo ĉe princaj aŭ dukaj familioj, sub kiuj ili senpere rangas, ĉi tiuj nobeloj scias, ke ili gajnos prestiĝon nur per tio, ke ili al sia nomo aldonos novan meriton, kiun ĝi ne havis, per kies efiko ili distingiĝos de egaluloj: per politika influo, per beletra aŭ belarta famo, per granda bonhavo. Kaj la flegon de rilatoj, kiun ili ne entreprenas por neutila hidalgo frekventata de burĝoj, pro kies senfrukta amikeco princo ne estus al ili pli favora, ili prefere dediĉas al politikistoj, egale ankaŭ framasonismaj, kiuj eble peros postenon en ambasado aŭ patronos okaze de baloto, al artistoj aŭ sciencistoj, kies apogo helpas al sukceso en la branĉo en kiu ili eminentas, sume al ĉiuj, kiuj povas iel faciligi novan specon de brilo aŭ efektivigon de riĉa geedziĝo.

Sed en la preciza okazo de sinjoro De Norpua ĉefe rolis tio, ke de longa sperto en diplomatio li sorbis la negativan, rutinan, konservisman tielnomatan spiriton de ŝtata regado, kiu efektive estas komuna al ĉiuj registaroj kaj sub ĉiuj regadoj estas precipe la spirito de administro pri eksterlandaj aferoj. De sia kariero li gajnis malemon, misfidon kaj malŝaton al diversgrade revoluciaj, aŭ minimume malkonvenaj rimedoj, kiuj estas la rimedoj de opozicioj. Krom ĉe kelkaj kruduloj de la plebo aŭ egale de la altaj klasoj, por kiuj nenia diferenco de manieroj gravas, tio, kio homojn proksimigas, ne estas komuneco de opinioj, sed sama speco de spiritoj. Tia akademiano, kia ekzemple estis Ernesto Leguve, ŝatanto de klasikismo, pli volonte aplaŭdus la laŭdon de Viktoro Hugo far Maksimo Del Kampo aŭ Alfredo Mezier, ol la laŭdon de Nikolao Bualo far Paŭlo Klodel6. Sama naciismo sufiĉas por ke akordiĝu Moriso Bares kaj liaj politikaj subtenantoj, kiuj probable ne vidas tiom da diferenco inter li kaj sinjoro Ĝorĝo Beri, sed ne sufiĉas por ke kun li akordiĝu tiuj el la akademianoj, kiuj malgraŭ sama politika inklino sed pro alia speco de spirito pli ŝatos eĉ kontraŭulojn, kiaj estas sinjoroj Aleksandro Ribo kaj Paŭlo Deŝanel, al kiuj siavice fidelaj reĝo-partianoj laŭ propra sento pli proksimas, ol al Ŝarlo Moras aŭ al Leono Dode7, kiuj tamen ankaŭ deziras revenon de la reĝo. Avarante vortojn, unue pro profesie kutimaj singardo kaj sindeteno sed due ankaŭ ĉar ili de tio ricevas pli da valoro, ŝajnas pli nuancaj en la oreloj de homoj, kies dekjara peno por amikigi du regnojn resumiĝas, tradukiĝas ene de parolado aŭ protokolo per simpla adjektivo, ŝajne banala sed en kiu ili vidas mondoskuan okazaĵon, sinjoro De Norpua havis famon de malvarma karaktero en la komisiono, en kiu li sidis apud mia patro, kaj ĉiuj aliaj gratulis ĉi lastan pri la amika sinteno kiun al li havis la eksa ambasadoro. Ĝi mirigis mian patron mem. Ĉar li estis ordinare ne tre afabla kaj sekve kutimis pri ne granda populareco ekster la rondo de intimaj konatoj, kaj ĉi tion li agnoskis senkaŝe. Li konsciis, ke la amikemo de la diplomato estis la sekvo de tiu tute individua vidpunkto, el kiu ĉiu homo juĝas, ĉu li donos sian simpation, kaj en kiu ĉia intelekta aŭ sentema kvalito de homo ne tiom pezas, rilate al aliulo kiun ili tedas aŭ incitas, kiom la bonhumoro kaj gajeco de alia homo, kiu en la okuloj de multaj ŝajnus vanta, frivola, sensignifa. „Sinjoro De Norpua min refoje invitis por vespermanĝo, estas nekredeble, ĉiuj komisionanoj miras pri tio, ĉar li havas privatan rilaton kun neniu alia el ni. Mi ne dubas, ke li denove rakontos al mi ege interesajn aferojn pri la germana-franca milito en 1870.” Mia patro sciis, ke sinjoro De Norpua estis verŝajne la sola homo, kiu la tiaman francian imperiestron 8avertis pri la kreskanta potenco kaj militemismo de Prusio, kaj ke Oto de Bismark9 alte taksis lian inteligenton. Ankoraŭ lastatempe okaze de la akcepta festo aranĝita en la operejo honore al reĝo Teodozo gazetoj notis ke la fremda regnestro honoris sinjoron De Norpua per longa interparolo. „Mi volonte ekscios, ĉu tiu oficiala vojaĝo de la reĝo vere gravas” diris mia patro, kiu tre interesiĝis pri internacia politiko „Mi scias ke amiko Norpua estas strikte butonumita, sed por mi li tiel afable elbabilos tion.”

Rilate al mia patrino la ambasadoro eble ne havis la specon de inteligento, kiu ŝin allogis. Kaj konversacio de sinjoro De Norpua – mi agnosku – estis tia ampleksa sortimento de arkaikaj esprimoj karakteraj de specifa kariero, socia klaso kaj epoko – tiu epoko cetere en la koncernaj kariero kaj klaso eble ne tute formortis – ke mi bedaŭras iafoje tion, ke mi ne laŭorde kaj laŭvorte memoras la frazojn, kiujn mi aŭdis de li. Mi tiel prezentus efekton de eksmodeco same senpene kaj sammaniere, kiel tiu rolisto de la Reĝa Palaco10, kiu al la demando, kie li trovadis siajn mirigajn ĉapelojn, respondis: „ĉapelojn mi ne trovas, ilin mi konservas”. Ŝajnas al mi sume, ke mia patrino juĝis sinjoron De Norpua iom malnovstila, kio per si mem tute ne malplaĉis al ŝi se temis pri societaj manieroj, sed ŝin malpli ĉarmis en la kampo ne propre de ideoj – ĉar ideojn sinjoro De Norpua havis tre modernajn – sed de parolturnoj. Ŝi sentis tamen, ke ŝi delikate flatis la edzon parolante kun admiro pri la diplomato, kiu lin tiel eksterordinare distingis inter aliaj homoj. Firmigante ĉe mia patro la bonan opinion, kiun li havis pri sinjoro De Norpua, kaj per tio lin kondukante al bona opiniado ankaŭ pri si mem, ŝi sentis, ke ŝi tiel plenumas iun el siaj laŭdevaj taskoj, nome tiun, ke ŝi plibonigas la vivon de la edzo, kiel ŝi ankaŭ faris, kiam ŝi zorgis pri tio, ke manĝoj estu bongustaj, ke servado estu senbrua. Kaj tial ke al mia patro ŝi ne kapablis mensogi, ŝi sin mem ekzercis al admiro de la ambasadoro, por ke ŝi poste laŭdu lin sincere. Ŝi plie ŝatis sen ajna afekto lian videblan bonecon, lian iomete arkaikan ĝentilecon (tiel ceremonian, ke kiam li estis promenanta, tre rekta kaj alta, kaj iam ekvidis, ke mia patrino preterveturas, antaŭ ol li salute senĉapeligis sin, li forĵetis ĵus ekfumitan cigaron), lian ĉiam prudentan konversacion, en kiu li laŭeble malmulte pri si mem parolis kaj konstante zorgis, ke la diroj estu al la kunparolanto agrablaj, lian akuratecon en korespondado, tiel mirigan, ke kiam mia patro antaŭ malmulta tempo al li sendinte leteron rekonis sur koverto lian skribon, li unue kredis erare, ke malbonsorte la du sendaĵoj samtempe kaj inverse kursis – estis fakte kvazaŭ por li la poŝta servo havus specialan, privilegian kolektadon de leteroj. Mia patrino, mirante pri tio, ke li estis tiel ĝustatempa kvankam tre okupata, tiel afabla kvankam tre societema, ne rimarkis ke ĉi tiuj kvankam-oj nepre estis pretervidataj tial-oj, kaj ke – same kiel maljunuloj estas surprize viglaj malgraŭ sia aĝo, reĝoj surprize senafektaj, provincanoj surprize pri ĉiuj aferoj informitaj – samaj liaj viv-reguloj ebligis, ke sinjoro De Norpua sin dediĉis al tiom multe da aferoj kaj estis tiel senmanka en siaj respondoj, ke li plaĉis al ĉiuj kaj estis afabla al ni. Plie la erara juĝo de mia patrino – komuna al ĉiuj homoj kiuj tro modestas – venis de tio, ke ŝi taksis ĉion, kio ŝin koncernis, malpli grava kaj sekve alispeca ol ĉio alia. La respondan leteron, kiun laŭ ŝia opinio la amiko de mia patro tiom afable kaj diligente sendis ĉar li ĉiutage skribis multajn mesaĝojn, ŝi elkalkulis el tiu granda nombro ene de kiu ĝi estis nur unu ajna, kaj simile ŝi ne konsideris, ke vespermanĝo en nia hejmo estis por sinjoro De Norpua unu el la multegaj agoj de lia societa vivo, ne pripensis, ke li kiel ambasadoro kutimis rigardi, el la tempo kiam li aktivis en diplomatio, vespermanĝojn kun aliaj homoj kiel parton de sia funkcio, kaj ke oni ne povus peti, ke li escepte forlasu sian delongan ĉarman ĝentilecon kiam li vizitis nin.

La unua vespermanĝo de sinjoro De Norpua ĉe ni okazis en jaro, en kiu mi ankoraŭ ofte ludis en la ĝardeno de la Elizeaj Kampoj; ĝi restis en mia memoro pro tio, ke en la samtaga posttagmezo mi estis fine aŭdonta La Berma-n en prezento de ‚Fedra’ kaj pro tio ankaŭ, ke parolante kun sinjoro De Norpua mi subite komprenis – komprenis en nova maniero – kiom la sentoj, kiujn en mi vekis ĉio rilata al Ĵilberta Svan kaj al ŝiaj gepatroj, estis aliaj, ol la sentoj de ajna alia persono pri tiu familio.

Probable tial ke ŝi rimarkis la mornecon de mia humoro pro la proksimiĝo de la novjara feriado, dum kiu laŭ la propra sciigo de Ĵilberta mi ne vidos ŝin, mia patrino, por min revigligi, iam diris: „se vi ankoraŭ same arde deziras aŭdi La Berma-n, ŝajnas al mi ke via patro eble permesos tion; vin akompanus via avino”.

Sed estis diro de sinjoro De Norpua, ke estos bone se mi aŭdos La Berma-n, ke tio por juna viro estas nepreterlasinda memoraĵo, kiu kaŭzis ke mia patro, ĝis tiam tre malfavora al tio, ke mi malŝparus tempon kaj riskus malsaniĝon pro afero, kiun li nomis, indignigante mian avinon, neutilaĵo, nun proksimis al la ideo ke la teatra prezento rekomendita de la ambasadoro estis iel parto de atentinda tuto de saĝaj konsiloj por prospera kaj brila kariero. Mia avino, rezignante je la granda spirita profito kiun mi ricevus laŭ ŝia opinio de aŭdado de La Berma, oferis multe por la gardo de mia sano, kaj ŝi nun miris ke ĉi tiu konsidero fariĝis bagatela pro unu diro de sinjoro De Norpua. Raciiste, persiste esperante, ke la preskribita vivregulo konsistanta en eksteraj promenoj kaj frua enlitiĝo al mi efikos bone, ŝi malaprobis la katastrofan, baldaŭ farotan escepton kaj en funebra tono diris: „kiel facilanima vi estas” al mia patro, kiu respondis kun incitiĝo: „kiel do? nun vi estas tiu, kiu admonas por ke li ne iru – vi facile aliigas la opinion! antaŭe vi ripetis en ĉiu okazo ke ĝi estos al li utila”.

Sed sinjoro De Norpua pri afero al mi multe pli grava ŝanĝis la planon de mia patro. Ĉi tiu delonge deziris ke mi karieru en diplomatio, sed mi ne akceptis la imagon, ke eĉ post kelkatempa oficado en la franca ministrejo mi elmetiĝos al la ŝanco, ke oni sendos min iam al ambasadejo en ajna fremda ĉefurbo, kie Ĵilberta ne loĝos. Mi prefere revenus al la revo pri beletrismo, kiun pli frue mi disvolvis kaj poste forlasis dum miaj promenoj sur la vojo de Germanto. Sed mia patro ĝis tiam obstine kontraŭis tion, ke mi destiniĝu al beletra kariero, kiun li taksis tre malsupera al la diplomatia, al ĝi eĉ ne donis la nomon kariero, ĝis iam sinjoro De Norpua, kiu ne tre ŝatis la novan generacion de diplomatiaj agentoj, asertis antaŭ li ke oni povas kiel literatura verkisto gajni same multan honoron, havi same grandan influon kaj konservi pli efektivan sendependon, ol en ambasada ofico.

— „Nu, mi ne supozis tion, sed efektive Norpua tute ne kontraŭas la ideon, ke vi estos literaturisto” diris mia patro. Li kredis, kiel certagrade influa viro, ke ĉiu malfacilo estas transpontebla, ke ĝi nepre solviĝos por bono dank' al interparolo kun potenculo. „Mi venigos lin hejmen por vespermanĝo post la komisiono en iu venonta vespero. Vi parolos iom kun li, por ke li havu okazon por vin estimi. Skribu ion belan kaj montru ĝin al li, li tre amikas kun la estro de la ‚Revuo de Du Mondoj’11, li periĝos por ke vi publikigu en ĝi, tion li povas, li estas lertulo-spertulo, kaj entute ŝajnas ke pri nuntempa diplomatio li opinias, ke...”

La feliĉo, kiun mi ricevus de ne-disiĝo de Ĵilberta, min al verkado de bela teksto, kiun mi montros al sinjoro De Norpua, certe instigis, sed ne kapabligis. Post kelkaj enkondukaj paĝoj mia mano pro tediĝo jam maltenis la plumon, mi kolere, malespere ploris, pensante ke talenton mi neniam havos, ke verkado ne taŭgas por mi, ke la ŝancon por ĉiama restado en Parizo, kiun mi havos pro la venonta vizito de sinjoro De Norpua, ne donos frukton. Sole la perspektivo, ke al mi baldaŭ estos permesate aŭdi La Berma-n, min distris de mia ĉagreno. Sed simile kiel mi deziris vidi marajn ŝtormojn nur ĉe bordoj, kie ili plej tumultas, mi simile deziris aŭdi La Berma-n specife en iu el la klasikaj roloj, en kiuj laŭ la diro de Svan ŝi proksimis al genieco. Ĉar kiam oni atendas multevaloran sperton el iu impreso de naturaĵo aŭ artaĵo, oni skrupulas ke la animo ricevus anstataŭe malpli fortan impreson, kiu eble ĝin erarigus pri la ĝusta valoro de belo. La Berma rolanta en ‚Andromaka’12, en ‚La Kapricoj de Mariana’13, en ‚Fedra’ estis iu el la renomaj aferoj, kiujn mia imago delonge deziris. Mi same raviĝus kiel en la tago, kiam gondolo min barkus ĝis la pentraĵoj de Ticiano en la preĝejo de la franciskanoj14 aŭ ĝis tiuj de Vitoro Karpaĉo en Sankta-Ĝorĝo de la Slavoj15, se mi aŭdus iam, kiel La Berma skandas la versojn:

„Sinjoro, vi laŭdire por forveturi pretas...”16.

Mi konis ilin el la simpla blanke-nigre presita bildo trovebla en eldonaĵoj, sed mia koro batis, kiam mi pensis – analoge al la plenumiĝo de vojaĝo – ke mi finfine vidos ilin ŝvebi en la atmosfero, en la sunlumo de ŝia ora voĉo. Pentraĵo de Karpaĉo en Venecio, La Berma rolanta en ‚Fedra’ estis respektive bilda aŭ teatra ĉefverko, kiun la propra prestiĝo igis por mi tiel vivaj, tiel unupecaj, ke se mi irus por vidi karpaĉan verkon en salono de Luvro17, se vidus La Berma-n en teatraĵo, pri kiu mi neniam aŭdis antaŭe, mi ne plu sentus la saman delican miron pro tio, ke miaj okuloj fine malfermiĝas al la nepensebla kaj unika celo de miloj kaj miloj da miaj revoj. Plie, atendante de la rolado de La Berma pli bonan komprenon pri iaj aspektoj de nobleco de sufero, al mi ŝajnis ke la imponeco, la realeco de ŝia ludado estos pli grandaj se la aktoro ĝin dediĉos al vere kvalita verko, prefere ol se ŝi – por tiel diri – brode ornamus per vero kaj belo mezkvalitan kaj vulgaran ŝtofon.

Entute se mi aŭdus La Berma-n en nova teatraĵo, mi ne facile juĝus pri ŝia majstreco, pri ŝia elparolo, ĉar mi ne povus distingi inter antaŭe ne konata teksto kaj la suplemento de ŝiaj intonacioj kaj gestoj, kiuj al mi ŝajnos parto de ĝi; dum ke malnovaj verkoj, kiujn mi parkeris, aperis kiel vastaj, rezervitaj, pretaj spacoj, en kiuj mi povos senĝene aprezi la elpensaĵojn, per kiuj La Berma ilin kovros, kvazaŭ freske, ŝutante la abundajn trovojn de sia inspiro. Bedaŭrinde ŝi de pluraj jaroj forlasis la famajn teatrojn, prosperigis anstataŭe komediejon, kie ŝi estis stelulino, kaj ne plu rolis en klasikaĵoj, kaj kiom ajn mi esploris afiŝojn, mi trovis nur anoncojn pri tute novaj verkoj, kiujn modaj dram-verkistoj faris speciale por ŝi, ĝis kiam en iu mateno, serĉante sur afiŝ-kolono informojn pri teatraj prezentoj en la semajno de novjaro, mi vidis unuafoje – fine de spektaĵo, kiun uverturis probable sensignifa verko, kies titolo al mi estis obskura, ĉar ĝi enhavis la apartecojn de agado, pri kiu mi sciis nenion – du aktojn de ‚Fedra’ kun sinjorino La Berma, kaj plie en du sekvaj prezentoj ‚La Duonmondumo’-n18, kaj ‚La Kapricoj-n de Mariana’, kiuj per sia titolo mem simile al ‚Fedra’ estis al mi travideblaj, tute helaj, tiom la verkoj estis al mi konataj, plene tralumataj de belarta rideto. Tiu elekto nobligis sinjorinon La Berma en mia opinio, kiam mi legis el gazetoj post la programo de tiuj prezentoj, ke ŝi mem decidis ke ŝi denove aperos publike en iuj el siaj malnovaj interpretoj. Ŝi do, kiel artisto, sciis ke iuj roloj restas interesaj post la tempo de sia noveco aŭ la furoro de sia okaza reenkonduko, ŝi rigardis ilin – kaj sian propran interpreton de ili – kiel belajn muzeaĵojn, kiujn estas bone denove prezenti al la generacio, kiu admiris ŝin iam en ili, aŭ al tiu pli juna, kiu ankoraŭ ne vidis. Tiel anoncigante mikse inter spektaĵoj destinitaj al unuvespera amuzo ‚Fedra’-n, kies titolo ne pli longis ol aliaj, ne estis presita en alia tiparo ol la aliaj, ŝi aldonis la subkomprenigon de dommastrino, kiu al vi prezentante ĵus antaŭ la altabliĝo la ceterajn invititojn, mencias inter la nomoj de gastoj, kiuj estas nenio alia ol gastoj, ne ŝanĝante la tonon per kiu ŝi jam diris la ceterajn: „sinjoro-n Anatolo Francio19”.

La kuracisto, kiu min flegis – tiu sama kiu al mi malpermesis vojaĝadon – deadmonis miajn gepatrojn de tio, ke mi vizitu teatron; pro tiu faro mi malsaniĝus eble por longa tempo, kaj mi ricevus laŭ lia takso pli da sufero ol da plezuro. Ĉi tiu timigo eble detenus min, se de tia spektaĵo mi atendus nur plezuron, kiun laŭ ia vidpunkto posta sufero povas kompense nuligi. Sed – simile kiel de vojaĝo al Balbeko, de vojaĝo al Venecio, kiujn mi tiom aspiris – de tiu teatra spektado mi deziris ion tute alian ol plezuron: nome veraĵojn, kiuj estu partoj de mondo pli reala ol tiu, en kiu mi vivis, kaj kiujn post la akiro malgravaj cirkonstancoj – eĉ korpaj doloroj – de mia sensignifa vivo ne deprenos de mi. La plezuro, kiun mi ricevos de la spektado, al mi ŝajnis entute nur la eble necesa formo, tra kiu mi ekkonos tiujn veraĵojn; kaj ĉio ĉi sufiĉis, por ke mi deziru ke la antaŭdiritaj suferoj eku post la fino de la teatra prezento, tiel ke ĝi ne estu de ili difektita aŭ misformita. Mi petegis miajn gepatrojn, kiuj post la vizito de la kuracisto ne plu konsentis, ke mi iru al ‚Fedra’. Mi konstante ripetis al mi la frazon „sinjoro, vi laŭdire por forveturi pretas” provante ĉiujn tonojn per kiuj ĝin eldiri eblas, tiel ke mi pli bone surpriziĝu pro la nedivenebla tono, kiun trovos La Berma. Vualite kiel la plejsanktejo malantaŭ kurtenego, kiu ĝin de mi kaŝis, kaj malantaŭ kiu mi supozis ĉiuminute al ĝi alian aspekton depende je la vortoj de Bergoto el la libreto retrovita de Ĵilberta, kiujn mi momente memoris: „forma nobleco, kristana pentozono, jansenisma paleco, princino de Trezeno20 kaj De Klevo, micenia dramo, delfa simbolo, sunsimbola mito”, la dia beleco, kiun la prezento de La Berma baldaŭ konigos al mi, dum tago kaj nokto, sur konstante flamoporta altaro, reĝe sidis en la fundo de mia animo – de mia animo, kiu jes aŭ ne entenos laŭ tio, kion miaj severaj kaj facilanimaj gepatroj decidos, la perfektan formon de la dio senvualigita tie, kie ankoraŭ staris ĝia nevidebla formo. Kun okuloj fiksitaj al la neimagebla bildo mi luktadis de mateno ĝis vespero kontraŭ la baroj, kiujn mia familio starigis. Sed kiam disfalis la baroj, kiam mia patrino – malgraŭ ke la teatra prezento estis okazonta ĝuste en la tago de komisiona kunsido, post kiu mia patro revenos kun sinjoro De Norpua por la vespermanĝo – al mi diris: „nu, bone, ni ne deziras ke vi ĉagreniĝu, se vi kredas, ke tio vere plezurigos vin, vi iru”, kiam la ĝis tiam malpermesita spektado do dependis nur de mi, tiam unuafoje, ne plu devante zorgi pri ĝia ebligo, mi pripensis ĉu ĝi estas dezirinda, ĉu aliaj kaŭzoj ol malpermeso flanke de miaj gepatroj eble pravigos rezignon. Unue, postkiam mi ribelis pro ilia nefleksiĝemo, ilia konsento subite igis miajn gepatrojn al mi tiel karaj, ke la ideo, ke mi ĉagrenos ilin min mem embarasis, kaj tiahumore la vivo ne plu ŝajnis al mi vivinda pro celado al vero, sed pro amo, kaj bona aŭ malbona ĝi estos laŭ tio, ĉu ili feliĉos aŭ malfeliĉos. „Mi prefere ne iros, se tio vin afliktos” mi diris al mia patrino, kaj ŝi male penis forigi mian skrupulon, ke ŝi eble pro tio malĝojos, ĉar ĝi eble – ŝi diris – difektos mian plezuron pri ‚Fedra’, kiun konsiderante ŝi kaj mia patro rezignis pri la malpermeso. Sed konsekvence tia devigo al plezuro jam iĝis al mi peza. Kaj se mi revenos malsana, ĉu mi sufiĉe rapide resaniĝos por viziti postferie la Elizeajn Kampojn, tuj kiam estos tie ankaŭ Ĵilberta? Por fine fari decidon ĉiujn ĉi rezonojn mi konfrontis kun la ideo – daŭre nevidebla malantaŭ ĝia vualo – pri la perfekteco de La Berma. En iun el la tasoj de la pesilo mi enmetis „mi sentos ke panjo malĝojas, mi ne povos iri al la Elizeaj Kampoj”, en la alian „jansenisma paleco, sunsimbola mito”; sed la vortoj mem en mia spirito malnetiĝis, signifon ne plu havis, fariĝis malpezaj; iom post iom mia hezito iĝis tiom dolora, ke se mi tiam elektus la viziton de teatro, mi tiel nun agus nur por ke la doloro ĉesu, por ke mi definitive de ĝi liberiĝu. Tiel mi agus por mallongigi la suferon, ne plu pro espero de intelekta profito, ne plu pro aspiro al perfekteco, kaj mi lasus min gvidi ne al ia saĝa dio, sed al la senvizaĝa, sennoma, nekompata diaĵo, kiu kaŝe prenis ĝian lokon sub la vualo. Sed subite ĉio ŝanĝiĝis, mia deziro por aŭdi La Berma-n ricevis abruptan, vipan vigligon, dank' al kiu mi atendis ĝoje kaj senpacience la teatran prezenton: irinte ĝis la afiŝejo de teatroj por mia ĉiutaga, de malmulta tempo dolora starado, kiel surkolonisto, mi vidis ankoraŭ tute malsekan, detalan afiŝon pri ‚Fedra’, kiun oni unuafoje algluis kaj sur kiu la cetera anonco de rolistoj verdire ne enhavis iun mencion, kiu pezus en mia decido. Sed ĝi proponis al mia sendecideco por iu el la elektoj, inter kiuj ĝi ŝanceliĝis, formon pli konkretan kaj – tial ke la afiŝo surhavis ne la daton de la tago, en kiu mi estis ĝin leganta, sed tiun de la teatra prezento kun ankaŭ la horo en kiu leviĝos la kurtenego – preskaŭ tujan, baldaŭ okazontan, tiel ke mi ĝoje agitiĝis antaŭ la kolono pro la penso ke en tiu venonta tago je ĝuste la anoncita horo, mi estos aŭdonta La Berma-n, sidante en mia teatra brakseĝo; kaj timante ke miaj gepatroj ne plu havos tempon por rezervi du bonajn lokojn por mi kaj mia avino, mi kuregis hejmen, pelate de la magiaj vortoj, kiuj en mia menso anstataŭis la „jansenisman palecon” kaj la „sunsimbolan miton”, nome: „sinjorinoj ne estos enlasataj en la orkestrejon kun ĉapelo, la pordoj fermiĝos je la 14a horo”.

Ve! tiu unua vizito de teatro estis por mi granda disreviĝo. Mia patro proponis veturigon de mi kaj mia avino ĝis la teatrejo, samtempe kiam li iros al la komisiona kunsido. Antaŭ la ekiro li diris al mia patrino: „zorgu pri tio, ke la manĝo estu bona; vi ne forgesis ke mi revenos kun Norpua, ĉu?” Ŝi ne forgesis. Kaj de la antaŭa tago Franciska – feliĉa pro tio, ke ŝi havos okazon por ekzerci la arton, por kiu ŝi certe talentis, nome kuirarton, plie instigata de la anonco, ke ŝi havos novan gaston, kaj scianta ke ŝi prilaboros laŭ siaj unikaj procedoj bovaĵon en gelateno – estis en krea fervoro; ĉar ŝi rigardis fundamenta la propran kvaliton de la materialoj, per kiuj ŝi faros sian verkon, ŝi mem vizitis la bazaron en La Haloj21, por provizi sin per la plej belaj pecoj de rumsteko, de bova kruro, de bovida piedo, simile al Mikelanĝelo, kiam li restis ok monatojn en la Karara Montaro22, elektante la plej belajn marmorajn blokojn por la tomba monumento de Julio la 2a23. Franciska tiel arde sin pelis tien kaj reen, ke mia patrino, vidante la ruĝiĝon de ŝia vizaĝo, timis ke la maljuna servistino malsaniĝos pro troa laboro, kiel okazis al la aŭtoro de la tomboj de familio Mediĉi24 en la minejo de Pietrasanto25. Kaj jam en la antaŭa tago, Franciska sendis al la forno de panisto por kuirado ene de ŝirma tavolo el panmolaĵo tion similan al rozkolora marmoro, kion ŝi nomis nevjorka ŝinko. Kredante ke lingvoj malpli abundas je nomoj, ol reale, kaj ke la propraj oreloj ne estas findindaj, probable en la unua okazo kiam ŝi aŭdis pri jorka ŝinko, ŝi kredis – opiniante malverŝajna tian vort-diboĉon, ke ekzistus kaj la nomo Jorko26 kaj la nomo Novjorko – ke ŝi misaŭdis dum oni celis la loknomon, kiun ŝi jam konis. Tial la vorto Jorko en ŝiaj oreloj aŭ antaŭ ŝiaj okuloj, se ŝi legis reklamon, ĉiam antaŭiĝis de new, kiun ŝi elparolis nev. Kaj ŝi diris kun plena konfido al la kuirknabino: „Iru por ŝinko al la butiko Olida. La Mastrino insistis, ke ĝi estu nevjorka.” En tiu tago, dum Franciska spertis la brulan memfidon de grandaj kreistoj, mi travivis la doloran dubon de esploranto. Certe tiom longe, kiom mi ankoraŭ ne aŭdis La Berma-n, mi sentis plezuron. Plezuron mi sentis en la publika ĝardeneto antaŭ la teatrejo, kie post du horoj la senfoliaj hipokaŝtanarboj brilos kun metaleca glimo, kiam la strataj gaslampoj ekflamos kaj detale prilumos ilian frondaron; ankoraŭ sentis apud la biletistoj, kiuj por sia elektiĝo, plirangiĝo, sorto dependis de la granda artistino – kiu sole havis decidopovon en tiu administrejo, komande de kiu regis nur efemeraj kaj formalaj estroj, kiuj obskure sin sekvis en la ofico – kaj kiuj prenis niajn biletojn sen alrigardo, perturbite de la zorgo, ĉu la instrukcioj de La Berma estis senmanke transdiritaj al novuloj, ĉu ili komprenis ke la aplaŭdistoj ne bruu por ŝi, ke la fenestroj restu malfermitaj ĝis kiam ŝi ensceniĝos kaj absolute ĉiu pordo estu fermita poste, ke poto da varma akvo estu kaŝita apud ŝi por faligi la polvon de la scenejo; kaj efektive post mallonge ŝia veturilo tirata de du longharaj ĉevaloj haltos antaŭ la teatro, ŝi elkaleŝiĝos, volvite en peltoj, kaj, per malvolonta gesto respondante al salutoj, ŝi sendos iun el siaj servistinoj por kontroli la unuan vicon rezervitan al geamikoj, la temperaturon en la salonego, la okupon de loĝioj, la tualetojn de akceptistinoj, ĉar la teatro kaj la publiko estis por ŝi nur dua, pli ekstera vesto, en kiun ŝi enŝoviĝos, kaj pli aŭ malpli bone kondukanta medio, tra kiu necese traiĝos ŝia talento. Mi plezuris ankaŭ en la salonego mem; de kiam mi sciis ke – malkonforme al tio, kion bildigis mia infanaĝa imago – estas unu sola scenejo por ĉiuj homoj, mi kredis, ke oni ne povas bone vidi pro aliaj spektantoj, kiel okazas meze de homamaso; mi nun konstatis, ke dank' al aranĝo, kiu simbolas la principon de perceptado, ĉiu male sentas kvazaŭ li starus centre de la teatrejo; tiel mi komprenis, kial post tio, ke la familio donacis al Franciska lokon en la tria galerio por spektado de melodramo, ŝi reveninte asertis, ke tiu loko estis la plej bone situanta, ke ŝi ne sentis sin distanca de la rolado sed ja emociita pro la mistera kaj viva proksimeco de la kurtenego. Mia plezuro ankoraŭ pliiĝis, kiam mi komencis distingi ĝuste malantaŭ la kurtenego konfuzajn bruojn, kiel oni aŭdas el sub ovŝelo kiam kokideto pretas eloviĝi, kiuj baldaŭ laŭtiĝis, kaj subite de tiu mondo nepenetrebla de nia rigardo, sed kiu siaflanke nin vidis, nedubinde al ni turniĝis en la abrupta formo de tri batoj same kortuŝaj kiel signaloj el la planedo Marso. Kaj – post leviĝo de la kurtenego – kiam sur la scenejo aperis, nu... sufiĉe ordinaraj skribotablo kaj kameno signe pri tio, ke la enirontaj personoj ne estos rolistoj venintaj por eldirado, kiel mi foje vidis en privata vespero, sed homoj travivantaj en sia hejmo unu tagon el sia vivo, en kiun mi enŝteliĝos sen ke ili tion rimarkos – mia plezuro plu daŭris; ĝin mallonga zorgo interrompis: ĝuste kiam mi streĉis la orelojn antaŭ ol la prezento ekos, du viroj venis sur la scenejon, ili tre koleris ĉar ili parolis sufiĉe laŭte por ke tra la salonego, en kiu sidis pli ol mil homoj, oni distingis ĉiun vorton de ili, dum en malgranda kafejo oni devas demandi kelneron pri la paroloj de du ajnaj interbatantoj, sed sammomente, mirante pri tio, ke ili aŭdiĝis de la spektantaro sen protesto, flosante en ĝenerala silento sur kiu baldaŭ elplaŭdis ĉi tie rido, jen tie alia rido, mi komprenis ke la du malrespektuloj rolis, kaj ke teatraĵeto – alinome la kurtenleva skeĉo – ĵus komenciĝis. Ĝin sekvis paŭzo tiel longa, ke spektantoj, reveninte al siaj sidlokoj, malpacience brue piedumis la plankon. Mi pro tio maltrankviliĝis, ĉar simile kiel el protokolo de proceso legante, ke nobla-kora viro senzorge pri sia intereso venis por atestado favora al senkulpulo, mi ĉiam timis ke oni al li ne sufiĉe afablos, ke oni ne sufiĉe elmontros dankemon, ke oni ne abunde kompensos al li, kaj ke pro indigno li partianiĝos por maljusteco, simile mi timis – per tio asimilante genion kaj virton – ke La Berma, elrevigite pro la miskonduto de tiel vulgara publiko, en kiu mi esperis male ke ŝi kontente rekonos la vizaĝon de famulo, kies opinio al ŝi gravos, sentigos sian ĉagrenon kaj malestimon per misa ludado. Kaj mi rigardis per petega mieno al tiuj stamfaj kruduloj, kiuj per sia furiozo estis eble baldaŭ detruontaj la malfirman, delikatan impreson, por kiu mi venis. Fine la lastaj momentoj de plezuro por mi estis la unuaj scenoj de ‚Fedra’. La rolanto de Fedra ne aperas en la komenco de la dua akto, kaj tamen tuj kiam leviĝis la kurtenego kaj disflankiĝis dua kurteno – ĉi tiu dua estis el ruĝa veluro – kiu pliprofundigis la scenejon en ĉiuj prezentoj de la stelulino, eniris el la malantaŭa flanko aktorino, kies aspekto kaj voĉo konformis al tiuj de La Berma laŭ tio, kion pri ŝi mi aŭdis. Probable la disdono de roloj estis ŝanĝita, mia atenta antaŭstudado de la rolo de la edzino de Tezeo fariĝis vana. Sed alia aktorino ekdialogis kun la unua. Mi probable eraris, kredante ke ĉi tiu estis La Berma, ĉar la dua al ŝi pli similis kaj, pli ol la alia, havis ŝian dirmanieron. Cetere sian roladon ili ambaŭ akompanis per noblaj gestoj, kiujn mi klare distingis kaj kies rilatojn al la teksto mi komprenis, dum ili movis siajn belajn peplojn, kaj ankaŭ per lertaj intonacioj jen pasiaj, jen ironiaj, kiuj al mi klarigis la signifon de versoj, kiujn mi hejme legis sen sufiĉa atento pri la senco. Sed subite en la interspaco de la ruĝa kurteno de la sanktejo, kvazaŭ ene de kadro, aperis virino, kaj tuj pro la timo, kiun mi sentis, pli angora ol tiu, kiun eble havis La Berma pri tio, ke ŝin ĝenos malfermita fenestro, ke la sonon de iu ŝia diro perturbos fleksado de programfolio, ke – al ŝi ĉagrene – oni aplaŭdos ŝiajn kunludantojn kaj ne aplaŭdos sufiĉe ŝin mem; pro mia emo, pli absoluta ol tiu de La Berma, konsideri de tiu momento la salonon, publikon, rolantojn, teatraĵon kaj mian propran korpon sole kiel resonan medion, kiu utilis nur tiagrade, kiel ĝi faciligis la nuancojn de tiu voĉo, mi komprenis ke la du aktorinoj, kiujn mi de kelkaj minutoj admiris, neniel similis al tiu, por kiun aŭdi mi venis. Sed samtempe mia plezuro ĉesis; kiom ajn mi streĉis miajn okulojn, miajn orelojn, mian inteligenton al La Berma, por ke mi ne preterlasu eron de ĉiuj ofertitaj kaŭzoj por ŝin admiri, eĉ ne unu eron mi kaptis. Mi ne povis, kiel okazis kun ŝiaj kunludantoj, distingi en ŝia maniero komprenigajn intonaciojn, belajn gestojn. Mi aŭskultis kvazaŭ mi legus la tekston, aŭ kvazaŭ Fedra mem dirus la parolojn, kiujn mi aŭdis, sen ke la talento de La Berma al ili ŝajne aldonis ion. Mi volis – por pli bone senti, por laŭeble malkovri en ili belecon – frostigi, longe senmovigi antaŭ mi ĉiun voĉnuancon de la artisto, ĉiun esprimon de ŝia vizaĝo, aŭ mi penis almenaŭ per spirita preteco, streĉante kaj fokusante mian atenton antaŭ dirota verso, por ke mi ne distru en preparoj temperon el la daŭro de ĉiu vorto, de ĉiu gesto, kaj dank' al la intenso de mia atento por ke mi ĝisfunde esploru ilin, kiel mi farus se mi disponus plurajn liberajn horojn. Sed tiom mallonga tiu daŭro estis! Apenaŭ iu sono atingis miajn orelojn, tuj ĝin anstataŭis alia. En parto de sceno, en kiu La Berma momente staras senmove kun brako levita ĝis alto de sia vizaĝo verdete prilumata per lampa truko antaŭ dekoro bildiganta maron, la tuta salono aplaŭdegis, sed la aktorino jam demoviĝis kaj la bildo, kiun mi volis pririgardi, jam ne ekzistis. Mi diris al mia avino, ke mi ne bone vidas, kaj ŝi donis al mi lornon. Tamen, se oni kredas je realeco de aĵoj, uzo de arta rimedo kiu ilin vidigas ne tute samvaloras kiel sento de proksimeco kun ili. Mi havis impreson, ke mi ne vidas La Berma-n, sed bildon de ŝi en la grandiga lenso. Mi demetis la lornon; sed eble la bildo, kiun ricevis mia okulo, malgrandigita de la distanco, ne pli ĝustis – kiu el la du La Berma-j estis aŭtenta? La am-deklaro al Hipolito estis parto, kiun mi atendis kun granda intereso, en kiu, se juĝi laŭ la inĝeniaj signifoj, kiujn al mi peris ŝiaj kunludantoj en malpli belaj partoj, ŝi nedubinde voĉos en pli surpriza maniero, ol tiu, kiun mi provis imagi dum hejma legado; sed ŝi eĉ ne egalis la lertaĵojn, kiujn en la rolo farus Enona aŭ Aricia, ŝi rabotis per malvaria ĉantado la tutan paroladon, kune konfuzante kontrastojn tiel fortajn, ke duon-inteligenta aktorino, ke gimnazianoj ilin scius efekte diri; nu, ŝi cetere elvolvis ĝin tiel rapide, ke mia spirito nur ĉe la lasta verso rimarkis la konscian unutonecon, kiun ŝi trudis jam al la unuaj.

Finfine, mia unua admira sento abrupte flagris; ĝin kaŭzis la freneza aplaŭdado de la spektantaro. Mi aliĝis kaj daŭrigis laŭpove la bruon, por ke La Berma pro dankemo faru sian plejeblon tiel ke mi aŭdos ŝin certe en iu el ŝiaj plej belaj prezentoj. Kurioza fakto cetere estas, ke la momento, kiam tiu ĝenerala entuziasmo eksplodis, estis ĝuste – tion mi poste eksciis – okazo de iu el la plej belaj aktoraj eltrovoj de La Berma. Ŝajnas, ke iuj transcendaj realaĵoj ĉirkaŭ si disradias per radioj, kiujn homamaso povas senti. Tiel estas kiam ekzemple okazas evento, kiam ĉe regna limo la soldataro estas en danĝero, aŭ venkita, aŭ venkanta, kaj la ricevataj informoj iom nebulaj, el kiuj klera homo ion konkludi ne povas, kaŭzas en la amaso afekcion, kiu lin surprizas kaj en kiu li rekonas – post ol ekspertoj lin sciigis pri la efektiva militsituacio – la perceptadon fare de la popolo de la kvazaŭa haloo, kiu ĉirkaŭas grandajn okazaĵojn kaj estas videbla ĝis trans centoj da kilometroj. Pri venko oni ekscias aŭ longe post la okazo, kiam la milito finiĝis, aŭ tuje pro la ĝojo de la domgardisto. Oni rimarkas genian elementon en la rolado de La Berma post tagsepo, legante recenzon, aŭ sammomente pro la brave-kriado de la partero. Sed ĉi tiu tuja rekono fare de la amaso estis miksita kun multaj aliaj malĝustaj, kaj la aplaŭdoj sekve estis plejofte kontraŭtempaj – senemfaze pri tio, ke ili meĥanike leviĝis pro la puŝo de antaŭaj aplaŭdoj, kiel en ŝtormo kiam la maro estis tiom kirlita ke ĝi daŭre levas ĉiam pli altajn ondojn, eĉ se la vento ne plu fortiĝas. Kiel ajn, ju pli mi aplaŭdis, des pli al mi ŝajnis, ke La Berma bone ludis. „Almenaŭ” diris apuda virino de iom malalta klaso „ĉi tiu ne ŝparas sian penon, ŝi frapas sin, tiel ke doloras, ŝi kuras, jes vere tio 'stas teatra ludado, ĉu ne?” Kaj mi feliĉe akceptis ĉi tiun pravigon de la supereco de La Berma, pretere pensante ke ĝi same malbone klarigis ĝin, kiel la kvaliton de ‚Mona Liza’27 aŭ de la ‚Perseo’28 de Benvenuto Ĉelini klarigus la ekkrio de kamparano: „estas bele farite! tute el bela, brila oro! kia laboro!”, kaj mi kunebriis pro la kruda vino de la popola entuziasmo. Mi pro tio ne malpli sentis tamen post la mallevo de l' kurteno disreviĝon tial ke la plezuro, kiun mi tiom aspiris, ne estis pli intensa, kaj samtempe bezonon por ke ĝi estu pli daŭra, ke mi ne forlasu por ĉiam, elirante el la salonego, la vivon de teatro, kiu dum kelkaj horoj estis mia vivo, kaj kiun mi forlasus, reirante hejmen, kvazaŭ sub ekzila kondamno, se mi ne esperus, ke tie mi ekscios multon pri La Berma el la buŝo de unu ŝia admiranto, al kiu mi ŝuldis la permeson de spektado de ‚Fedra’, nome sinjoro De Norpua. Al li min prezentis antaŭ la vespermanĝo mia patro, kiu por tio min venigis al sia kabineto. Kiam mi eniris, la ambasadoro ekstaris, etendis manon por premo, klinis sian altan korpon kaj min atente rigardis per siaj bluaj okuloj. Ĉar la gastantaj fremduloj, kiujn oni prezentadis al li en la tempo, kiam li estis oficiala reprezentanto de Francio, estis ordinare – ankaŭ renomaj kantistoj – gravaj homoj, kaj li sciis ke li povos diri poste, kiam oni mencios ilian nomon en Parizo aŭ Peterburgo vojo de svan -->, ke li tre bone memoras vesperon, kiun li pasigis kun ili en Munĥeno aŭ Sofio, li kutimiĝis al tio, ke lia afableco evidentigu lian kontenton pro la interkoniĝo; sed plie, firme kredante ke per vivado en ĉefurboj, en kontakto kun interesaj homoj, kiuj ilin vizitas, kaj samtempe kun la kutimoj de la tie loĝanta popolo, oni gajnas pli kompletan komprenon – ne troveblan en libroj – pri historio, geografio, moroj de la diversaj nacioj, pri la movadoj de la klera mondo eŭropa, li sekve al ĉiu nove ekkonata homo direktis sian akutan observan talenton, tiel ke li poste sciu, kia ĉi tiu homo estas. La registaro delonge ne konfidis al li mision ĉe alia regno, sed kiam iu al li prezentis novan personon, liaj okuloj, kvazaŭ ili ne ricevus sciigon pri lia vakado, tuj komencis profite observi, dum li per sia tuta sinteno provis komprenigi ke la nomo de la fremdulo al li ne estas tute nekonata. Tiel do, al mi parolante kun bonvolo kaj kun la memgraveco de viro konscia pri sia ampleksa kolekto de spertoj, li konstante min ekzamenis kun sagaca scivolo kaj por propra profito, kiel se mi estus ia ekzota vivmaniero, memorinda monumento aŭ rondvojaĝanta stelulo. Kaj li tiamaniere kondutis rilate al mi kun la grandioza afableco de saĝa Mentoro29 kaj la lernema scivolo de juna Anaĥarso30.

Li proponis nenian faciligon por publikigo en la ‚Revuo de Du Mondoj’ sed demandis iom amplekse pri mia vivo kaj studado, pri miaj preferoj, pri kiuj unuafoje mi aŭdis kvazaŭ ilin obei estus afero prudenta, dum mi ĝis tiam kredis, ke mi devas ilin kontraŭi. Ĉar ĉi tiuj preferoj min inklinis al beletra verkado, li ne deadmonis min; li male ĝin prezentis kiel honorindan kaj ĉarman personon, pri kies elita rondo en Romo aŭ en Dresdeno egale oni konservas feliĉan memoron, kaj kiun oni bedaŭre pro la premo de ordinara vivo poste ne retrovas ofte. Li ŝajnis envia – ridetante en preskaŭ maldeceta maniero – pri la agrablaj momentoj, kiujn mi, ol li pli feliĉa kaj libera, dank' al ĝi ĝuos. Sed la vortoj, kiujn li uzis, al mi montris beletron tro malsimila disde la imago, kiun mi konstruis en la kombrea tempo, kaj mi komprenis ke ĉi tio estis dua kialo por rezigno pri ĝi. Ĝis tiam mi nur vidis, ke mi ne havas talenton por verkado; nun sinjoro De Norpua en mi frostigis la emon. Mi deziris esprimi antaŭ li mian revon, tremante pro la emocio mi skrupule atentis tion, ke ĉiuj miaj paroloj estu plejeble sincera redono de tio, kion mi sentis kaj kion mi neniam antaŭe al mi mem klare vortumis, konsekvence de kio miaj paroloj estis tre konfuzaj. Eble pro profesia kutimo, eble pro influo de la trankvilanimeco, kiun ĉiu grava homo, de kiu oni petas konsilon kaj kiu, sciante ke li konservos por si la komandon de la konversacio, lasas la kunparolanton al lia agitiĝo, streĉo, laŭvola penado; eble ankaŭ por videble valorigi la karakteron de sia kapo (laŭ li klasike grekan malgraŭ la grandaj tempiharoj), sinjoro De Norpua dum iu al li faris klarigon, konservis tian absolutan senmovecon de la vizaĝo, kvazaŭ la kontraŭulo parolus antaŭ ia antikva – kaj surda – busto en skulptaĵo-galerio. Subite, falante kiel martelo de aŭkciisto aŭ kiel delfa orakolo, la voĉo de la respondanta ambasadoro des pli imponis la kunparolanton, ĉar lia vizaĝo antaŭe ne lasis suspekti la specon de impreso kiun li ricevis de la alparolo, ne lasis diveni la opinion, kiun li esprimos.

— „Ĝuste okazas” li subite diris, kvazaŭ la afero estus finjuĝita kaj min lasinte longe balbutadi fronte al liaj senmovaj okuloj al mi konstante fiksitaj „... ke la filo de amiko mia estas mutatis mutandis31 en sama situacio” kaj li, tuŝante ĉi tiun komunan dispozicion, uzis trankviligan tonon, kvazaŭ ĝi ne estus dispozicio por literatura verkado sed por reŭmatismo kaj li volus montri ke mortiga malsano ĝi ne estas. „Tial li prefere eksiĝis el la ministrejo pri eksterlandaj aferoj, en kiu li tamen havis vojon jam pretigitan de sia patro, kaj – senzorge pri onidiroj – li komencis publikigi verkojn. Pri tio li sen ia dubo ne pentas. Li publikigis antaŭ du jaroj – li cetere estas multe pli aĝa ol vi, kompreneble – traktaĵon rilatan al la sento de senfina vasteco ĉe la okcidenta bordo de la lago Viktoria-Njanza32 kaj ĉi-jare malpli longan eseon, sed el vigla, iafoje eĉ akra plumo, pri la uzo de aŭtomata fusilo en la bulgara armeo, kaj ĉi verkoj lin tre nete distingis. Li jam bone antaŭeniris, li ne estas tia viro, kiu rezignus dumvoje, kaj mi scias ke – sen ke la ideo de kandidatiĝo estis esprimita – lia nomo sonis en tute ne malfavora tono jen kaj jen en konversacioj de la Akademio de Moralaj Sciencoj. Sume oni ankoraŭ ne povas diri, ke li estas ĉe la pinto, sed li per forto de la propra brako atingis enviindan lokon, kaj sukceso, kiu ne ĉiam kronas nur laŭtulojn kaj agitulojn, konfuzulojn, kiuj preskaŭ ĉiam estas ŝajnigantoj, sukceso rekompencis lian obstinan laboron.”

Mia patro, jam imagante ke mi estos post kelkaj jaroj akademiano, kontente mienis, kaj ĉi tion sinjoro De Norpua kulminigis, kiam post momenta hezito, dum kiu li ŝajne kalkulis la sekvojn de sia ago, li diris, al mi enmanigante sian nomkarton: „nu, vizitu lin mianome, li probable utile konsilos al vi” per ĉi tiuj vortoj kaŭzante en mia animo same malagrablan afekcion, kvazaŭ li anoncus, ke mi veturos en la posta tago kiel ŝipknabo sur iu velŝipo.

Mia onklino Leonia al mi heredigis krom multo da embarasaj mebloj kaj objektoj sian preskaŭ tutan monan havaĵon, tiel malkaŝante post sia morto bonvolan senton al mi, kiun mi ne suspektis dum ŝia vivo. Mia patro, kiu devis prizorgi ĉi tiun bonhavon ĝis mia plenjariĝo, petis la konsilojn de sinjoro De Norpua pri diversaj moninvestoj. Ĉi tiu rekomendis valorojn kun malalta rendimento, kiujn li rigardis aparte fidindaj, interalie la anglajn aglomeritajn kaj la kvarprocentan rusan. „Kun ĉi tiuj unuarangaj valoroj” diris sinjoro De Norpua, kvankam la profito ne grandas, vi tamen povos fidi pri tio, ke la kapitalo neniam malpliiĝos”. Mia patro diris al li proksimume, kion ceteran li aĉetis. Sinjoro De Norpua apenaŭ videble gratulis per rideto: kiel ĉiu kapitalisto, li rigardis riĉecon dezirinda afero, sed juĝis pli ĝentile, ke li komplimentis per tre diskreta signo de kunsento pri la havaĵo de aliaj homoj; aliflanke ĉar li mem estis enorme riĉa li ankaŭ taksis pli elegante ke li ŝajne admiras la grandecon de aliula malplia bonhavo, poste tamen memorante kun feliĉo kaj komforto la superecon de la propra. Pli klare li rekte gratulis mian patron pri la „tre prudenta, tre delikata, tre subtila elekto” de liaj borsaj posedoj. Tio sonis, kvazaŭ li atribuus al la diferencoj inter borsaj valoraĵoj, kaj eĉ al borsaj valoraĵoj mem, iaspecan gradon de beleco. Pri unu iom nova kaj ne vaste konata valoraĵo, al kiu mia patro aludis, sinjoro De Norpua, simile al tiu, kiu legis libron, de kiu oni kredas sin sola konanto, komentis: „jes-ja, jes, dum kelka tempo mi observis por la amuzo ĝian evoluon en la borsaj anoncoj, ĝi estis interesa” kun pro-memore fascinata rideto de aboninto, kiu legis la lastan felietonan romanon po-pece en gazeto. „Mi ne malrekomendos subskribon por la baldaŭ publikigota emisio. Ĝi estas vere provinda, ĝi estas ofertata kun tre loga komenca prezo.” La nomojn de iuj malnovaj valoroj mia patro male ne ĝuste memoris, ili estis facile konfuzeblaj kun aliaj similaj, li do malfermis tirkeston kaj montris la paperojn mem al la ambasadoro. Mi vidis ilin kun plezuro; ilin ornamis tiaj figuroj de pinakloj kaj alegoriaj personoj, kiajn havis iuj malnovaj romantikaj publikaĵoj, kiujn mi foliumis antaŭ longe. Ĉio samepoka havas komunan aspekton; samajn desegnistojn, kiuj ilustris poeziaĵojn de iu epoko, por si laborigis ankaŭ financaj societoj. Kaj nenio pli klare similas al iuj felietonaj eldonoj de ‚Nia-Sinjorino en Parizo’33 aŭ de verkoj de Ĵeraro De Nerval34, kiaj ili pendis en la montrofenestro de la ĉiovendejeto en Kombreo, ol – en sia florumita, kvarangula kadro portata de riveraj dioj – akci-atestilo de la Kompanio de Akvo.

Al mia speco de spirito mia patro havis malestimon sufiĉe kompensitan de fa;ilia amo, por ke lia sento pri miaj agoj kaj faroj entute estu blinda indulgemo. Li tial senhezite sendis min por ke mi reportu mallongan prozan lirikaĵon, kiun mi skribis iam en Kombreo post reveno de promeno. Mi verkis ĝin en tia stato de alt-animeco, ke ĝi laŭ mia opinio nepre kontaĝos aliajn homojn. Sed sinjoron De Norpua ĝi probable ne tuŝis, ĉar li ĝin al mi redonis sen ia komento.

Mia patrino, tre respekta al la okupoj de mia patro, proksimiĝis kaj sindetene demandis, ĉu ŝi povos alportigi la manĝon. Ŝi malvolonte interrompis konversacion, en kiun ŝi ne devis enmiksiĝi. Kaj efektive mia patro foje kaj foje memorigis la markizon pri ia utila decido, kiun ili volis aprobigi en venonta kunsido de la komisiono, kaj tion li diris en la aparta tono, kiun havas en fremda medio – ĉi-rilate simile al du gimnazianoj – kolegoj, al kiuj profesia rutino provizas komunajn memoraĵojn, kiujn aliaj homoj ne konas, kaj pro aludado al kiuj ili sekve devas senkulpiĝi.

Sed la perfekta sendependo de vizaĝaj muskoloj, kiun sinjoro De Norpua tiel bone efektigis, al li ebligis aŭskultadon kun ŝajno de ne-aŭdanto. Mia patro post ioma tempo konfuziĝis: „... mi pensis, ke pri tio ni demandos la komisionon...” li diris al sinjoro De Norpua post longaj tem-enkondukaj frazoj. Tiam de la vizaĝo de la nobela virtuozo, kiu ĝis tiam restis same senmova kiel tiu de muzikisto atendanta la takton, kiam li sonigos sian instrumenton, eliĝis en konstanta fluo, akute kaj finante la melodion de la komencita frazo per la sono de alia voĉo: „... kiun vi kompreneble senhezite kunvenigos, des pli volonte ĉar la membrojn vi unuope konas kaj ili povas facile veni”. Ĉi tio kompreneble ne estis per si mem tre rimarkinda konkludo. Sed la antaŭa senmoveco ĝin reliefigis kun la kristala neteco, la preskaŭ petola kaprica spirito de frazo, per kiu ĝis tiam silenta piano ĝustamomente respondas al la ĵus soninta violonĉelo en mozarta konĉerto.

— „Nu, ĉu la teatra spektado estis plaĉa?” al mi demandis mia patro, dum ĉiuj moviĝis al la manĝotablo, por min societe briligi kaj pensante ke sinjoro De Norpua mian entuziasmon favore juĝos. „Li iris por aŭdi La Berma-n ĉi-posttagmeze; vi memoras, ĉu ne? ke ni interparolis pri tio” li sin turnis al la diplomato kun sama tono de fakula, mistera, post-eventa aludo, kiun li havus se li parolus pri kunsido de la komisiono.

— „Vi probable tre plezure spektis, precipe se tio estis la unua okazo, kiam vi aŭdis ŝin. Via honorinda patro timis pri la sekvoj de ĉi tiu mallonga forvago al via sanstato, ĉar vi estas iom delikata, iom malfortika laŭ tio, kion mi komprenis. Sed mi trankviligis lin. Teatraj salonoj nuntempe ne estas samaj kiel antaŭ nur du jardekoj. Oni ricevas tie relative komfortan seĝon, recikligitan atmosferon, kvankam la vojo ankoraŭ longas ĝis ni atingos la nivelon de Germanio kaj Granda Britio, kiuj en ĉi tiu kampo same kiel en multaj aliaj tre antaŭiras nin. Sinjorinon La Berma mi ne vidis en ‚Fedra’ sed mi aŭdis ke ŝi admirinde ludas ĉi tiun rolon. Tio kompreneble ravis vin, ĉu ne?”

Sinjoro De Norpua, estante ege pli inteligenta ol mi, nepre konis tiun veraĵon, kiun mi ne kapablis travidi en la rolado de La Berma, li estis nun preta por ĝin malkovri; mi petos, respondante al lia demando, ke li klarigu en kio tiu veraĵo konsistas, kaj li tiamaniere postpravigos mian deziron vidi la aktorinon. Mi disponis mallongan momenton, mi povis nun eluzi la okazon kaj direkti miajn demandojn al la ĉefelementoj. Sed kiaj ĉefelementoj? Fokusante mian tutan atenton al miaj tre konfuzaj impresoj, neniel celante, ke sinjoro De Norpua min admiru sed nur ke li peru la aspiratan veraĵon, mi ne provis kompensi la mankon de taŭgaj vortoj per ŝablonaj esprimoj, mi balbutadis, kaj fine – provoke por ke li diru, kio en la rolado de La Berma estas admirinda – mi konfesis, ke mi elreviĝis.

— „Kiel do” ekkriis mia patro, ĉagrenite de la malfavora impreso, kiun mia konfeso pri ne-kompreno eble kaŭzos ĉe sinjoro De Norpua „kiel vi povas diri, ke plezuron vi ne havis? Via avino raportis, ke ĉiun vorton de La Berma vi avide sorbis, ke vi rigardadis kun longa kolo, ke vi sola en la tuta salono tiel diligente atentis.”

— „Jes, certe, mi laŭpove aŭskultadis, por kompreni kial ŝi estas admirinda. Sendube ŝi tre bone...”

— „Se tre bone, kion alian vi postulas?”

— „Unu kaŭzo certe kontribua al la sukceso de sinjorino La Berma” diris sinjoro De Norpua, sin laŭdece turnante al mia patrino por ke ŝi ne restu fremda al la konversacio kaj tiel akurate obeante al la ĝentileco ŝuldata al dommastrino „estas interalie ŝia perfekta gusto por elekto de roloj, pro kiu ŝi ricevas unuaniman kaj unuvoĉan aplaŭdon. Ŝi malofte ludas malbonan teatraĵon. Vidu, ŝi ne hezitis antaŭ la rolo de Fedra. Ĉi tiun guston oni cetere rimarkas en ŝiaj kostumoj, en ŝia ludado. Kvankam ŝi ofte kaj prospere rondvojaĝis en Anglio kaj en Usono la vulgareco – nu, mi ne diros de Ĝon Bul35, tio estus maljusta almenaŭ se temas pri la nuna Anglio de la viktoria erao, sed de Oĉjo Sam36 – neniam infektis ŝin. Neniaj tro brilaj koloroj, neniaj afektitaj krioj. Kaj tia admirinda voĉo, kiu tiel bone sonas kaj kiun ŝi tiel talente uzas, mi aŭdacus diri: preskaŭ muzikiste.”

Mia intereso por la rolado de La Berma konstante kreskis de kiam la teatra prezento finiĝis, ĉar premoj kaj limoj de la realo ne plu efikis; sed mi sentis bezonon de klarigoj; mia intereso plie koncernis kun egala intenso, dum La Berma rolis, ĉion, kion ŝi ofertis en unueca viva tuto al miaj okuloj, al miaj oreloj; nenion ĝi disigis aŭ distingis; tial ĝi feliĉe kaptis ĉi tiun racian pravigon, ke la artistino laŭdinde simplas, elektas kun gusto; la laŭdojn ĝi allogis per sia sorba povo, ilin enretigis, kiel la optimismo de ebriulo kaptas la farojn de proksimulo, en kiuj ĝi trovas kialon por varma kunsento. „Tiel vere estas” mi pensis „tia bela voĉo, tia evito de krioj, tia senafekta kostumo, kaj ŝi tiel inteligente elektis Fedra-n! Ne, mi ne disreviĝis!”

La malvarma bovaĵo kun karotoj estis alportita, surkuŝigita de la Mikelanĝelo de nia kuirejo sur grandajn pecojn de gelatenaĵo similaj al blokoj de diafana kvarco.

— „Vi havas, kara sinjorino, unuarangan kuiriston” diris sinjoro De Norpua „kaj ĉi tio ne estas bagatela afero. En aliaj landoj mi devis zorgi, ke mia domo havu respektindan rangon, mi scias, kiel malfacila estas la trovo de perfekta kuirmajstro. Vi nin invitis al aŭtenta festeno.”

Kaj efektive, Franciska, pelate de la deziro ke al grava gasto ŝi prezentos vespermanĝon finfine sufiĉe malfacilan por sia talento, tiel penis, kiel ŝi kutime ne plu faris kiam ni manĝis nur familie, kaj retrovis sian eminentan manieron kombre-an.

— „Ĉi tian oni ne ricevas en albergo, mi volas diri eĉ en plej bonaj lokoj: bovan stufaĵon, en kiu la gelatenaĵo ne odoras je gluo kaj en kiu la bovaĵo sorbis la odoron de karotoj – estas admirinde! Bonvole permesu, ke mi reprenu” li komentis, gestante ke li prenos ankoraŭ iom da gelatenaĵo. „Mi volonte juĝus ankaŭ pri la kapablo de via disĉiplo de Vatel37 pri tute alia preparaĵo, mi volonte vidus, ekzemple kiel li elturniĝus kun bovaĵo laŭ stroganova maniero38.”

Dezirante siaparte kontribui al la agrabla atmosfero de la vespero, sinjoro De Norpua prezentis diversajn rakontojn, per kiuj li ofte regalis samoficanojn, jen citante ridindan frazon de politikisto, kiu tiajn ofte diris, ilin kunmetante longaj kaj plenaj je malkoheraj metaforoj, jen abruptan diron de diplomato ŝatanto de sobra, atika stilo. Sed verdire la distingo, kiu apartigis tiujn du specojn de parolmanieroj neniel similis al miaj kutimaj klasigoj de lingvaj aferoj. La nuancojn mi ne vidis, la paroloj, kiujn li citis kun moka rido, ne ŝajnis al mi tre diversaj de aliaj, kiujn li taksis admirindaj. Li estis tiaspeca homo, kiu pri la literaturaj verkoj, kiujn mi ŝatis, dirus: „ha! ĉu vi komprenas? sincere mi ne komprenas, mankas al mi la ensekretiĝo”, sed mi povus tion reciproki, mi ne sentis la spriton aŭ la stulton, la elokventon aŭ parolŝvelon, kiujn li trovis en iu diro aŭ rediro, kaj tiu speco de literaturo estis al mi – pro la foresto de ĉia videbla kialo por la boneco de ĉi tio kaj malboneco de tio ĉi – pli mistera kaj pli obskura, ol iu ajn alia. Mi nur komprenis kun ia peno, ke ripetado de tio, kio estas komuna opinio, en politiko ne signas malsuperecon sed male superecon. Kiam sinjoro De Norpua uzis iujn vortumojn tre ofte legeblajn en gazetoj, kaj ilin elparolis kun emfazo, oni sentis ke ili fariĝas agoj pro tiu nura fakto, ke li eldiris ilin, kaj ke tiu okazo estos priparolata de homoj.

Mia patrino atendis grandan efekton de la deserta mikso de ananasoj kun trufoj. Sed la ambasadoro, post ol li mallonge tenis la manĝaĵon sub la ekzameno de sia observema rigardo, ĝin manĝis sen breĉado de la diplomata diskreteco kaj al ni ne konigis sian opinion. Mia patrino insistis por ke li prenu pli da ĝi, tion li faris, sed dirante – vice de la esperata komplimento – „mi obeas, kara sinjorino, ĉar mi vidas ke tio estas de via flanko kvazaŭa ukazo”.

— „Ni legis en gazetoj, ke vi havis longan interparolon kun reĝo Teodozo” diris mia patro.

— „Efektive lia reĝa moŝto havas grandan talenton por rekono de vizaĝoj kaj, min ekvidante en la orkestrejo, bonvole memoris ke mi havis la honoron lin renkonti plurajn tagojn ĉe la bavaria kortego, kiam li ne pensis pri eventuala orientlanda trono (vi scias ja, ke li ricevis ĝin pro propono de eŭropa kongreso, kaj li tre hezitis antaŭ ol li akceptis, taksante ke ĉi tiu funkcio estos iom malalta kompare kun lia genta aparteno, kiu estas heraldike plej nobela en tuta Eŭropo). Stab-helpanto venis kaj petis, ke mi vizitu lian reĝan moŝton, kaj kompreneble al ĉi tiu ordono mi senprokraste konformiĝis.”

— „Ĉu vi kontentas pri la rezultoj de lia vizito al nia lando?”

— „Ege kontentas! Estis nature antaŭsenti ioman timon pri la maniero, kiel ankoraŭ tiel juna princo elturniĝos en la malfacila okazaĵo, precipe meze de tia delikata kondiĉaro. Mi plene fidis miaflanke al la politika talento de la reĝo. Sed mi konfesas, ke la rezulto superas tion, kion mi esperis. La tosto, kiun li eldiris en la Elizea Palaco, kaj kiun – laŭ informoj kiujn mi ricevis de tute fidindaj fontoj – li verkis de la unua ĝis la lasta vorto, estis plene atentinda kaj prave atentata. Ĝi simple estas majstraĵo, iom aŭdaca majstraĵo, estas vere, sed ĉi tiun sentimecon finfine plene pravigis la evento. Diplomatiaj tradicioj certe havas bonajn flankojn, sed en ĉi tiu okazo ili tiel pezis, ke ili vivigis ambaŭ nian kaj lian landojn en fermita atmosfero, kiu ne plu estis spirebla. Ĝuste tiel la faro, kiu renovigis la atmosferon – evidente ĝi estas iu el la specoj de agoj, kiuj ne estas rekomendindaj, sed ĝin reĝo Teodozo povis al si permesi – estas rompo de la fenestroj. Kaj tion li faris kun bonhumoro, kiu plaĉis al ĉiuj kaj ankaŭ kun la konvenaj vortoj, pro kiuj oni tuj rekonis la genton de kleraj princoj, de kiu li devenas tra sia patrino. Estas klare, ke kiam li parolis pri la afineco, kiu interligas lian landon kun Francio, ĉi tiu esprimo, kvankam malofte uzata pri koncernoj de interregnaj rilatoj, estis rimarkinde trafa. El tio vi vidas, ke beletrismo ne malutilas eĉ en diplomatiaj cirkonstancoj, eĉ por tiu, kiu sidas sur trono” li aldonis, sin al mi turnante. „La situacion ĉiuj konis delonge, estas vere, kaj la rilatoj inter la du regnoj jam fariĝis bonegaj. Sed mankis tio, ke iu diras ĝin. La vorton oni atendis, ĝi estis mirinde bone elektita, vi vidis, kiel ĝi trafis. Miaflanke mi aplaŭdas per ambaŭ manoj.”

— „Via amiko sinjoro De Voguber, kiu de jaroj laboris por la amikeco de la du regnoj, sendube kontentis.”

— „Des pli ĉar lia reĝa moŝto – laŭ iom ofta maniero siaflanka – nepre volis fari tion sen antaŭsciigo. Plene surpriza ĝi cetere estis por ĉiuj, unuavice por la ministro pri fremdlandaj aferoj, kiu laŭraporte ĝin ne taksis agrabla. Al iu, kiu kun li parolis pri tio, li respondis sen ĉirkaŭvojo, sufiĉe laŭte por ke aŭdu ĉirkaŭantoj: ‚mi estis nek konsultita, nek avertita’, per tio klare sciigante, ke li ne surprenos ian ajn respondecon pri la okazaĵo. Konfesinde la tuta evento estis bela agitaĵo, kaj mi kuraĝus aserti” li malice ridetis „ke tiu-tiu mia kolego, por kiu la plej alta leĝo ŝajne estas evito de ĉia peno aŭ embaraso, estis perturbita meze de sia kvieta rutino. Kaj rilate al Voguber, vi probable scias, ke pro lia politiko de proksimiĝo kun Francio oni tre kritikis lin, kaj li certe pro tio suferis, ĉar li estas sentema homo, li estas delikata koro. Mi povas pri tio desplie atesti, ĉar malgraŭ lia granda malpliaĝeco mi multe interrilatis kun li, ni estas delongaj amikoj kaj lin mi bone konas. Cetere kiu lin ne konas? Li havas kristalan animon. Ĉi tio estas eĉ la sola manko, pri kiu oni povus lin riproĉi, ne estas necese, ke la koro de diplomato estu tiel diafana, kiel lia. Malgraŭ tio la ministrejo pripensas por li ambasadan postenon en Romo, kio estus bela plirangiĝo, sed ankaŭ peza respondeco. Inter ni dirite, mi kredas ke Voguber, kiom ajn sena je ambicio li estas, pro tio tre kontentus, kaj tute ne petas ke ĉi tiu kaliko pasu for de li. Li eble mirinde prosperos tie; li estas la kandidato de la Konsulta39, kaj miaparte mi tre bone imagas lin, kiu havas artistan animon, en la palaco Farneze kaj en la galerio de fratoj Karaĉi40. Ŝajnas almenaŭ ke neniu havas kaŭzon por lin malami, sed estas ĉirkaŭ reĝo Teodozo tuta kamarilo iagrade sub la komando de la vilhema strato41, kies sugestojn ĝi senreziste obeas, kaj kiu provis ĉiamaniere al li ĵeti bastonon en la radon. Voguber ne nur frontis oficejajn intrigojn, li ankaŭ ricevis insultojn de subaĉetitaj gazetistoj, kiuj poste kun malkuraĝo tipa de ĉiu ŝmirata artikolisto, petis indulgon, sed ĝis tiam senhezite ripetis kontraŭ nia ŝtat-reprezentanto sensencajn akuzojn de senhontaj subfosantoj. Dum pli ol monato malamikoj de Voguber ĉirkaŭ li dancis la dancon de skalpo” diris sinjoro De Norpua, forte emfazante la lastan vorton. „Sed singardeman dio gardas, tiujn insultojn li rezolute piedpuŝis flanken” li ankoraŭ pli draste diris kun tia sovaĝa okul-esprimo, ke ni momente ĉesis manĝi. „Kiel instruas bela araba proverbo: ‚hundoj bojas, homo vojas’.” Ĵetinte ĉi tiun citaĵon, sinjoro De Norpua paŭzis kaj ĉirkaŭrigarde mezuris, kiom inter ni ĝi efektis. Ĝi tre efektis: ni konis la proverbon. Ĝi anstataŭis tiujare ĉe alte kleraj homoj tiun alian: ‚kiu semas venton, rikoltos fulmotondron’, ĉar ĉi lasta bezonis ripozon, ne estante same senlaca kaj persistema kiel ‚batadi la venton’. Ja la kulturo de tiuj eminentaj homoj estis cikla, ordinare laŭ trijara ciklo. Kompreneble tiaj citoj, per kiaj sinjoro De Norpua abunde ornamis siajn kontribuojn al la ‚Revuo de Du Mondoj’, ne estis bezonataj por ke ili ŝajnu ĉiuokaze findindaj kaj bone informitaj. Ankaŭ sen la pimpeco, kiun ili provizis, estis sufiĉe se li skribis – kaj tion li senmanke faris – ke „la kabineto en Sent-Ĝemz ne estis la lasta, kiu sentis la danĝeron” aŭ ke „estis granda emocio en Ponto de Kantistoj, kie oni observis per maltrankvila okulo la egoisman sed lertan politikon de la dukapa monarkio” aŭ ke „alarma krio sonis en Monteĉitorio” aŭ alifoje pri „tiu ĉiama trompemo, kiu estas la kutima maniero de la Baloplaco”42. Pro tiaj frazoj profana leganto tuj rekonis kaj admiris la profesian diplomaton. Sed tio, pro kio li ricevis pli altan famon, famon de instruita homo, estis la sistema uzo de citaĵoj laŭ la perfekta modelo de: ‚havu bonan politikon kaj mi havigos bonan financon, kiel kutime diris barono Luizo’. (Oni tiam ankoraŭ ne enportis el Orientazio: ‚venkos tiu el la luktantoj, kiu kapablos suferi horkvaronon pli longe ol la alia, kiel diras japanoj’.) Ĉi tiu famo de granda klerulo kune kun vera talento por intrigado maskita sub indiferenta ŝajno ebligis la akceptiĝon de sinjoro De Norpua en la Akademion de Moralaj Sciencoj. Kaj iuj personoj pensis eĉ, ke li ne estus malkonvena membro en la Franca Akademio, kiam – por signifi ke Francio per firmigo de sia interligo kun Rusio fine trovos interkonsenton kun Granda Britio – li rekte skribis: „oni sciu en la kajo de Orse,43, oni de nun instruu en ĉiuj ĉi-rilate mankohavaj kompendioj de geografio, oni malakceptu en bakalaŭron ĉiun kandidaton kiu tion ne scios diri: eble ĉiuj vojoj kondukas al Romo, sed la vojo de Parizo al Londono nepre trairas Peterburgon.”

„... Entute“ daŭrigis sinjoro de Norpua rigardante al mia patro „Voguber gajnis en ĉi tiu cirkonstanco belan sukceson, pli belan eĉ ol li antaŭe kalkulis. Li ja atendis normalan toston – kio post la malserena etoso de la pasintaj jaroj estus bona atingo – sed nenion plian. Pluraj homoj, kiuj estis inter la ĉeestantoj certigis min pri tio, ke oni ne povas, legante la tekston de la tosto, kompreni ĝian grandan efekton, kiam ĝin mirinde bone kaj detale elparolis la reĝo, kiu estas majstro pri parolarto, kaj kiu preterpase emfazis ĉiujn intencojn, ĉiujn fajnaĵojn. Iu ĝuste raportis al mi interalie iom pikan anekdoton, kiu plian fojon evidentigas la junaĝan gracion de reĝo Teodozo, kiu al li inklinigas ĉies korojn. Li asertis, ke en la momento mem de la vorto afineco, kiu sume estas la novaĵo de ĉi tiu parolado, kaj kiu ankoraŭ longe estos komentata – jes vi vidos, komentata en diplomatiaj oficejoj – lia reĝa moŝto, antaŭvidante la ĝojon de nia ambasadoro, kiu en ĝi aŭdos merititan rekompencon por sia longa penado, oni eĉ povas diri: por sia revo, kaj entute sian marŝalan bastonon, sin duone turnis al Voguber kaj al li direktante la tiom intensan rigardon karakteran de la etingena domo, nete eldiris la vorton afineco, tiun vorton, kiu estis vere mirinda elekto, per tono kiu al ĉiuj sciigis, ke ĝi estas uzata laŭ plena volo kaj laŭ plena konscio. Laŭdire Voguber malfacile regis sian emocion kaj mi konfesas ke mi komprenas iagrade tion. Iu tute fidinda kunparolinto eĉ al mi konfidis, ke post la manĝo la reĝo laŭ iuj raportoj proksimiĝis al Voguber, kiam lia moŝto estis libere parolanta kun rondo de homoj, kaj duonvoĉe diris al li: ‚ĉu vi kontentas pri via disĉiplo, kara markizo?’”.

„Estas certe” konkludis sinjoro De Norpua „ke tia tosto pli efikis por la proksimigo de la du landoj, por ilia afineco se mi parolu per la pitoreska esprimo de Teodozo la 2a, ol dudek jaroj da intertrakto. Ĝi estas nura vorto – mi agnoskas – sed vidu kiel vaste ĝi sonis, kiel la tuta eŭropa gazetaro ĝin eĥas, kian intereson ĝi kaŭzas, kian novan sonon ĝi aŭdigis. Ĝi ja estas tipa de la maniero de la reĝo. Mi ne pretendos antaŭ vi, ke ĉiutage li trovas tian similan perlon. Sed estas malofta okazo, se en ia zorge verkita parolado kaj pli karakterize en la improvizo de konversacio li ne rekonigus sin – mi preskaŭ dirus: ne subskribus sian nomon – per iu tranĉa vorto. Ĉi tiu aserto ne suspektigu min pri malobjektiveco, mi estas kontraŭanto de ĉia tia novismo. En naŭ okazoj el dek ili estas danĝeraj.”

— „Jes, mi ĝuste pensis, ke antaŭnelonga telegramo de la germania imperiestro tute ne plaĉis al vi” diris mia patro.

Sinjoro De Norpua direktis la rigardon supren kun afliktita mieno signifanta: „aĥ tiu homo...”. „Unue ĝi estas ago de maldankulo. Ĝi estas pli ol krimo, ĝi estas mispaŝo, stultaĵo, kiun mi epitetas: piramide granda! Cetere se neniu signos halton, la viro kiu forpelis Bismarkon povas iri ĝis tia ekstremo, ke li rezignos iom post iom la tutan bismarkan politikon, kaj tiam okazos blinda salto en la estontecon.”

— „Mia edzo diris, kara sinjoro, ke vi venigos lin eble en iu venonta somero kune al Hispanio. Mi sincere ĝojas pri tio.”

— „Efektive tio estas tre agrabla perspektivo kaj mi antaŭĝojas. Mi tre plezure faros tiun vojaĝon kun vi, kara amiko. Ĉu vi havas viaflanke, kara sinjorino, iun celon por la somera tempo?”

— „Mi eble iros kun mia filo al Balbeko, mi ne certas.”

— „Ha, Balbeko estas agrabla, mi preterpase haltis tie antaŭ kelkaj jaroj. Homoj tie konstruigas belajn vilaetojn, mi kredas, ke la lokon vi ŝatos. Sed ĉu vi permesas la demandon kial vi elektis Balbekon?”

— „Mia filo tre deziras viziti preĝejojn de tiu regiono, precipe tiun de Balbeko mem. Mi timis iom pri la sekvoj de la vojaĝo kaj precipe de la restado al lia sano. Sed mi eksciis, ke antaŭ malmulta tempo finkonstruiĝis tie tre bona hotelo, en kiu li povos vivi kun la kondiĉoj de komforto postulataj de lia sanstato.”

— „Aha, mi ne forgesu, ke mi komuniku ĉi tiun informon al iu virino, kiu certe ne preteratentos ĝin.”

— „La preĝejo de Balbeko estas admirinda, ĉu ne, sinjoro?” mi demandis, perforte ignorante la ĉagrenon, kiun al mi kaŭzis ekscio, ke belaj vilaetoj estas unu el la interesoj de la loko.

— „Jes, ĝi estas interesa, sed entute ĝi ne estas komparebla kun la ĉizitaj juveloj, kiujn liveras la katedraloj de Remso, de Ŝartro, kaj laŭ mia persona prefero, la plej bela, nome la Sankta Kapelo en Parizo.”

— „Sed la preĝejo de Balbeko estas parte romanika, ĉu ne?”

— „Vi pravas, ĝi estas de romanika stilo, kiu per si mem estas ege malvarma kaj tute ne aŭguras la postan eleganton de gotikaj konstruaĵoj, kiuj fantazie, punto-simile traboras ŝtonojn. La preĝejon de Balbeko indas viziti se oni restas en la regiono, ĝi estas iel kurioza; se en iu pluva tago vi ne havas alian okupon, vi povos ĝin eniri, vi tie vidos la tombon de Turvilo.”

— „Ĉu hieraŭ vi ĉeestis la bankedon de la ministrejo pri fremdlandaj aferoj? mi ne povis ĝin viziti” diris mia patro.

— „Ne” ridetis sinjoro De Norpua „mi konfesas, ke mi ĝin preteratentis kaj prefere estis ĉe iom alispeca kunveno. Mi vespermanĝis ĉe virino pri kiu vi eble aŭdis, nome la bela sinjorino Svan.” Mia patrino subpremis skuiĝon, ĉar pro sentemo pli viva, ol tiu de mia patro, ŝi maltrankviliĝis por li pro tio, kio lin ĉagrenis nur en posta momento. La malagrabloj, kiuj lin trafis, estis sentataj unue de ŝi, kiel iuj malfeliĉigaj novaĵoj pri Francio diskoniĝas ekstere pli frue ol hejmlande. Sed pro scivolo pri la specoj de personoj, kiuj vesperumis ĉe gesinjoroj Svan, ŝi demandis sinjoron De Norpua pri tiuj, kiujn li tie renkontis.

— „Nu do... ĝi estas domo, kiun laŭŝajne vizitas precipe... sinjoroj. Estis kelkaj edzigitaj viroj, sed iliaj edzinoj tiuvespere malbone fartis kaj ne venis” respondis la ambasadoro kun subtilo vualita en naiva ekstero, ĉirkaŭen ĵetante rigardojn, kies mildeco kaj diskreteco ŝajne moderigis kaj fakte fortigis ilian malicon.

„Mi diru laŭ pli ĝusta raporto” li aldonis „ke iuj virinoj tamen estis, sed... ili estis... kiel mi diru?... el la respublika mondo, prefere ol el la societo de Svan” (la nomon li elparolis Suan). „Neniu povas diveni. Eble ĝi estos en iuj estontaj tagoj politika aŭ beletra salono. Cetere ili ŝajnas kontentaj pri la stato de aferoj. Mi juĝas eĉ, ke Svan iom tro elmontras tion. Li nomis la homojn, ĉe kiuj li kaj lia edzino estis invititaj por la sekva semajno kaj pro kies amikeco tamen ne estas fanfaroninde, kun tia malmulto da sindeteno kaj gusto, kun preskaŭa manko de takto, kiuj min mirigis deflanke de tiel subtila viro. Li ripetadis: ‚ni estos en neniu vespero liberaj’ kvazaŭ tio estus gloraĵo, kiel parvenuo – kvankam tia li ne estas. Svan havis multajn amikojn, ankaŭ multajn amikinojn, kaj ne tro spekulativante, ne tro ŝovante la nazon en fremdan nazon, mi povas diri – al mi ŝajnas – ke ne ĉiuj, certe, eĉ ne plimulto da ili, sed almenaŭ unu, kiu estas tre eminenta sinjorino, eble ne tute rifuzus la ideon, ke iam ŝi interrilatos kun sinjorino Svan, kaj en tiu eventualo verŝajne sekvus multaj sekvemuloj. Sed ŝajnas ke siaflanke Svan ne provis aranĝi la aferon. Kiel do, plia pudingo laŭ neselroda maniero44! Necesos dietado en Karlsbado45 por ke mi malpeziĝu de tia sibarita festeno. Eble Svan sentis, ke li devos alflankigi tro multajn obstaklojn. Tiu edziĝo sen ia dubo al multaj malplaĉis. Oni klaĉis pri la bonhavo de la edzino, kio estas granda stultaĵo. Sed entute ĉio ĉi ne efikis agrable. Svan krome havas ege riĉan kaj tre influan onklinon, edzinigitan kun viro, kiu estas laŭ financa situacio gravulo. Kaj ŝi ne nur rifuzis akcepti sinjorinon Svan, ŝi ankaŭ kampanjis laŭorde por ke ŝiaj amikinoj kaj konatoj same sintenu. Mi per tio ne asertas, ke iuj parizanoj el la bona societo malrespekte agis kontraŭ sinjorino Svan... ne, centfoje ne! La edzo en tiu okazo estus tia viro, kia la defion repagus per sama mono. Kiel ajn, kurioza flanko de la afero estas la maniero kiel Svan, kiu konas multajn homojn el la plej altaj klasoj, sin komplezigas al homoj de societo kiu estas – per mildaj vortoj dirite – tre miksdevena. Mi konis lin antaŭ longe kaj mi konfesas, ke mi sentis kaj surprizon kaj amuzon, vidante ke tiel bonedukita viro, kiu popularas en tre altaj koterioj, dankas kun afekciaj esprimoj al la kabinetestro de la ministro de poŝto pro tio, ke li bonvole vizitis ilin, kaj demandas ĉu sinjorino Svan ne ĝenos se ŝi siavice vizitos lian edzinon. Li probable tamen sentas ian fremdiĝon, li nun klare ne estas en la sama societo. Sed mi ne kredas, ke Svan malfeliĉas. Estas vere, ke en la jaroj antaŭ tiu geedziĝo ŝi faris en pluraj okazoj ian malnoblan ĉantaĝon al li; se li rifuzis ion al ŝi, ŝi detenis la filinon, por ke li ne vidu ŝin. La kompatinda Svan, kiu same naivas kiel li tamen subtilas, ĉiufoje kredis ke la forkonduko de lia filino estas hazarda kunokazo, kaj li ne volis vidi la efektivon. Ŝi plie kontraŭ kolere krizis tiel ofte ke – oni povus pensi – kiam ŝi atingos sian celon kaj estos lia edzino, nenio detenos ŝin kaj ilia vivo estos infera. Nu, la afero evoluis ĝuste al mala direkto. Homoj multe ŝercas pri la maniero, kiel Svan parolas pri sia edzino, oni pri tio eĉ abunde subridas. Neniu atendus kompreneble, ke – estante pli-malpli konscia pri sia situacio de... vi scias la vorton en la komedioj de Moliero46 – li tion sciigus al la rondo kaj al la mondo; sed homoj juĝas, ke li troigas asertante ke sinjorino Svan estas perfekta edzino. Tamen la diro ne tiel malĝustas, kiel homoj kredas. Laŭ propra maniero, kiu ne estas la maniero ordinare ŝatata de edzo – sed finfine, inter ni dirite, estas neverŝajne ke Svan, kiu ŝin konis delonge kaj ne estas tiel granda stultulo, miskomprenis la staton de la afero – ne estas dubinde, ke ŝi havas por li laŭ ĉia ŝajno korinklinon. Mi ne diras, ke ŝi ne estas malfidela, kaj Svan siaparte senmanke tia ankaŭ estas, almenaŭ se oni kredas, tion, kion klaĉemuloj diras, kaj ne dubu ke iliaj langoj diligente laboras. Sed ŝi estas dankema pro tio, kion li faris favore al ŝi, kaj kontraste al antaŭtimoj de homoj, ŝi fariĝis anĝele milda.”

Ĉi tiu ŝanĝo eble ne estis tiel mirinda, kiel sinjoro De Norpua ĝin taksis. Odeta unue ne kredis, ke Svan fine al ŝi edziĝos; ĉiufoje kiam ŝi raportis al li kun sekreta intenco, ke iu viro el la bona societo nove edziĝis kun antaŭa amdonantino, ŝi vidis ke li severe silentas, kaj se ŝi rekte alparolis lin per demando: „nu, ĉu vi ne juĝas tion bona ago? ke tio estas nobla ago rilate ak virino, kiu al li fordonis sian junaĝan tempon?” li respondis seke: „ja – mi ne diras ke tio malbonas, ĉiu agas laŭ sia bontrovo”. Ŝi eĉ pri tio preskaŭ certis, ke, kiel li jen kaj jen diris en momentoj de kolera humoro, li disiĝos de ŝi, ĉar ioman tempon antaŭe ŝi aŭdis de ina skulptisto ke „de viroj ĉio ajn estas atendebla, ili estas tiaj kruduloj”, kaj – frapite de la praveco de tiu nigrevida sentenco – ŝi ĝin al si proprigis, ĝin en ĉiu favora okazo ripetis kun deprimita mieno kiu ŝajne signifis: „finfine ankaŭ tio eblas, mi estas tia malbonsorta!”. Sekve de tio perdis sian tutan forton la optimisma sentenco, kiu ĝis tiam gvidis Odetan tra la vivo, nome: „al enamiĝinta viro oni povas agi laŭplaĉe, li estas stultigita”, kaj kiu en ŝia vizaĝo esprimiĝis per la sama palpebrumo, kiu akompanus ankaŭ tian diron, kia: „ne timu, li ne rompos ion”. Dume Odeta suferis pro la imago, kiel juĝis ekzemple iu amikino – nun edzino de viro, kiu malpli longe parumis kun ŝi, ol ŝi mem kun Svan, kaj kiu nun estis relative honorata, ofte invitita al baloj de la Elizea Palaco – pri la sinteno de Svan. Iom pli klarvida konsideranto, ol estis sinjoro De Norpua, probable ĝuste diagnozus, ke tiu sento de malestimateco kaj honto kaŭzis la akranimecon de Odeta, ke ŝiaj elmontroj de malbona humoro ne estis esencaj, ne estis senkuraca misaĵo, kaj facile antaŭdirus tion, kio efektiviĝis, nome ke nova reĝimo – la geedza reĝimo – kvazaŭ magie ĉesigis post mallonga tempo tiujn malagrablajn, oftajn sed neniel pro-kompleksiajn okazojn. Preskaŭ ĉiuj homoj miris pri la geedziĝo, kaj tio mem estas miriga. Probable malmultaj komprenas la strikte subjektivan konsiston de la aperaĵo nomata amo, kaj tion ke ĝi kreas plian personon, malsaman ol tiu, kiu en la komuna socio havas saman nomon, kaj ke plimultaj ĝiaj elementoj venas de la amanto ;e;. Tial malmultaj estas tiuj, kiuj taksas komprenebla la grandegan gravecon, kiun por iu fine ricevas homo, kiu ne estas tiu sama, kiun ili vidas. Tamen se pri Odeta temas, homoj povus rimarki, ke jes, certe ŝi neniam plene komprenis la inteligenton de Svan, sed ŝi almenaŭ sciis la titolojn, la detalan konsiston de liaj studŝj verkoj, tiagrade ke la nomo Johano Vermeer estis al ŝi same familiara, kiel la nomo de ŝia tajloro; de Svan ŝi funde konis tiujn karakterajn trajtojn, kiujn ceteraj homoj pretervidas aŭ mokas, kaj de kiuj nur amantino aŭ fratino kare konservas ĝustan bildon; kaj tiel forte la koncernulo deziras ilin konservi, eĉ tiujn kiujn li prefere volas korekti, ke tial, ke virino al ili kun indulgo kaj amika mokemo kutimiĝas, same kiel li mem kaj liaj gepatroj kutimas, delonga ama rilato sekve similiĝas per sia dolĉeco kaj forto al familia kunsento. La ligon inter homo kaj homo sanktigas tio, ke la dua, juĝonte pri ajna karaktera difekto de la unua, elektas la saman vidpunkton kiel li. Kaj inter la svan-aj trajtoj iuj pli apartenis al lia inteligento ol al lia karaktero, kaj ĉi tiujn – tial ke ili tamen en la karaktero radikis – Odeta pli facile distingis. Ŝi riproĉis ke kiam Svan skribis kiel eseisto, kiam li publikigis studaĵon, ĉi tiuj trajtoj ne tiel klare aperis, kiel en liaj leteroj aŭ en lia konversacio, en kiuj ili abundis. Ŝia rekomendo estis, ke li pli ofte, pli nete aperigu ilin. Ĉi tion ŝi volis ĉar ili estis tio de li, kion ŝi plej ŝatis, sed ilin preferante tial ke ili estis pli karakterizaj, ŝi eble kun pravo deziris ke ili estu retroveblaj en liaj verkoj. Ŝi eble ankaŭ pensis, ke pli vivecaj verkoj, al li finfine donante societan brilon, al ŝi aliflanke faciligus la starigon de tio, kion ŝi pro frekvento de la verdurena rondo konsideris la plej dezirinda afero: la teno de societa salono.

Inter homoj, kiuj juĝis ke tia geedziĝo estas ridinda – samaj homoj, kiuj koncerne al si mem dube pensis: „kion opinios sinjoro De Germanto, kiel komentos Breote, kiam mi edziĝos al fraŭlino De Monmorensi?” – inter homoj kun tia socia idealo, troviĝus dudek jarojn antaŭe Svan, jes Svan mem, kiu diversmaniere penis ĝis li akceptiĝis en la klubo Ĵokeo kaj tiuepoke li kalkulis, ke li edziĝos al altranga ino, per kio lia situacio firmiĝos kiel tiu de iu el la plej renomaj viroj en Parizo. Okazas tamen ke imagoj pri tia edziĝo bezonas, kiel ĉiuj imagoj, por ke ili ne tute kadukiĝu kaj elviŝiĝu, eksteran brulaĵon. La plej arda deziro de viro – ekzemple – estas humiligo de aliulo, kiu lin ofendis. Sed se pri la ofendinto li longatempe ne plu aŭdas, ĉar li transloĝiĝis al fremda lando, tiu malamiko fine ne plu gravos al li. Se iu dum dudek jaroj ne plu renkontiĝas kun tiuj homoj, pro kiuj li deziris aniĝi al la klubo Ĵokeo aŭ al la Instituto de Francio47, la perspektivo fariĝi membro de iu aŭ la alia el tiuj societoj ne plu ŝajnos dezirinda. Nu, same kiel retiriĝo, kiel malsaniĝo, kiel religia konvertiĝo, longa ama rilato malnovajn imagojn anstataŭigas de novaj. Deflanke de Svan ne okazis, kiam li edziĝis al Odeta, rezigno je revoj pri monduma sukceso, ĉar de tiaj revoj Odeta lin delonge – laŭ la anim-gvida senco de la vorto – deturnis. Kaj se tiel ne estus, lia merito por tiu decido des pli grandus. Ĝuste tial ke ili postulas foroferon de pli aŭ malpli brila situacio por anstataŭa nur intima dolĉeco, misfamigaj edziĝoj estas la plej estimindaj (edziĝo pro mona oportuno ne estas kalkulinda kiel misfamiga, ĉar ne estas trovebla ekzemplo de paro, en kiu la edzino aŭ la edzo sin forvendis, kaj kiun oni ne fine akceptus pro tradicio, aŭ tial ke tiom da similaj okazoj estas, aŭ tial ke oni ne agu bone al iuj kaj malbone al aliaj...). Povas esti cetere, ke kiel viro kun artistaj, eventuale perversaj inklinoj, Svan sentus ĉiuokaze ian volupton en tio ke li al si parigus – kiel en iu el la kruciĝoj de specioj, kiujn provas mendelismanoj aŭ kiujn rakontas malnovaj mitoj – vivulon de malsama raso, ĉefdukinon aŭ hetajron, tiel farante edziĝon kun reĝaj honoroj aŭ societa skandalo. Al li la opinio de nur unu persono en la mondo kaŭzis zorgon, kiam li pensis pri sia ebla edziĝo al Odeta, kaj – neniel pro snobeco liaflanka – tiu estis la dukino De Germanto. Pri ĉi tiu persono Odeta male ne multe pensis, ŝi atentis homojn kiuj societe rangis proksime super ŝi, prefere ol en tia nebula ĉiela regno de duon-dioj. Sed kiam Svan estis revanta pri estonteco kaj vidis Odetan kiel sian edzinon, li nepre venis en imago al la unua fojo, kiam li enkondukos ŝin kaj precipe ŝian filinon ĉe la princinon De La Lomoj, kiu baldaŭ iĝos dukino De Germanto pro la forpaso de sia bopatro48. Ŝin prezenti al aliaj homoj li ne deziris, sed li kortuŝiĝis kiam li elpensis – laŭvorte prononcante la dialogon – ĉion, kion pri li diros la dukino al Odeta kaj Odeta al sinjorino De Germanto, la korfavoron, kiun ĉi lasta ŝutos al Ĵilberta, ŝin dorlotante, lin fierigante pri lia filino. Li teatris antaŭ si la scenon de la interprezento kun sama precizeco de imagitaj detaloj, kiel homo kiu esploras kiel li uzus, se li ĝin gajnus, loteriaĵon de laŭfantazie decidita sumo. Se estas vere, ke imagaĵo akompananta decidon ĝin parte determinas, oni povas diri ke Svan geedziĝis kun Odeta ĝuste por ke li povu konigi ŝin kaj Ĵilbertan, sen ke iu ajn ĉeestus tion, eventuale sen ke iu ajn scios pri tio, al la dukino De Germanto. Oni vidos, kiel ĉi sola monduma ambicio, kiun li havis por siaj edzino kaj filino, estis ĝuste tiu, kiu al li neniam ebliĝis pro tiel absoluta baro, ke li mortis ne imaginte, ke la dukino ilin iam konos. Oni vidos ankaŭ, ke la dukino kontraŭsupoze amikiĝis kun Odeta kaj Ĵilberta post la morto de Svan. Kaj li eble pli saĝe pensus – se entute al tia malgravaĵo li devis dediĉi atenton – se li ne vidus la estontecon tro nigre en tiu afero kaj konservus esperon, ke la aspirata kunveno ja eble okazos, kiam li ne plu ĉeestos kaj ĝin sekve ne povos ĝui. La viciĝo de la kaŭzoj, kiu laŭtempe naskas preskaŭ ĉiujn eblajn sekvojn, kaj konsekvence ankaŭ tiujn, kiuj laŭsupoze estis malplej probablaj – ĉi tiu viciĝo ofte estas malrapida, ĝin ankoraŭ pli malrapidigas homa deziro, kiu penas ĝin vipi sed ĝin malinstigas, kaj ankaŭ homa ekzistado – kaj ĝi fruktas nur post ol oni ĉesis deziri, iafoje post ol oni ĉesis vivi. Ĉu Svan tion ne sciis el propra sperto, ĉu li ne jam en la propra vivo travivis – kvazaŭ antaŭanonce de tio, kio okazos post lia forpaso – postmortan feliĉon en tiu geedziĝo kun Odeta, kiun li pasie amis, kvankam ĉe la unua renkontiĝo li ne ŝatis ŝin, kaj kun kiu li festis nupton kiam li ne plu amis ŝin, kiam la persono, kiu en Svan tiom deziris, tiom senespere volis ĉiam vivi kun Odeta, kiam ĉi tiu persono jam mortis?

Tiam mi parolis pri la grafo De Parizo, demandis ĉu li eble amikas kun Svan, ĉar mi timis ke la temo de la interparolo fordrivos de li. „Jes, efektive” respondis sinjoro De Norpua, sin turnante kaj direktante al mi, malgranda, bluan rigardon en kiu flosis, kvazaŭ en sia natura medio, lia vasta labor-kaj-kompren-kapablo. „Kaj finkalkule” li aldiris, sin nun turnante denove al mia patro „mi opinias, ke mi ne transpasas la limon de la respekto, kiun mi nature ŝuldas al lia moŝto – kvankam mi ne rekte rilatas kun li, ĉar tion malfaciligas mia situacio, kiel ajn preteroficiala ĝi estas – se mi raportos al vi tiun iom pikan anekdoton, ke antaŭ preskaŭ ĝuste kvar jaroj, en malgranda fervoja stacidomo de unu centreŭropa lando, lia moŝto hazarde ekvidis sinjorinon Svan. Kompreneble neniu inter la proksimaj sekvantoj estis tiom aŭdaca, ke li demandis lian moŝton pri lia impreso. Tio ne estus bonkonduta. Sed kiam ŝance en interparolo menciiĝis ŝia nomo, per iuj... nu eble apenaŭaj sed ne misgvidaj signoj ŝajne lia moŝto sufiĉe volonte komprenigis, ke lia impreso finfine ne estis tute malfavora.”

— „Ĉu ne estis iel eble ŝin prezenti al la grafo De Parizo?” mia patro demandis.

— „Nu, ne estas klare. Kun altaj moŝtoj ne eblas scii” respondis sinjoro De Norpua, „la plej gloramaj, tiuj kiuj plej lerte scias postuli la ŝuldatan honoron, en iaj okazoj ankaŭ estas tiuj, kiuj malplej zorgas pri publika opinio, eĉ kiam ĝi laŭ ĉia ŝajno pravas, precipe se ili volas rekompenci ies fidelecon. Estas certe ke la grafo De Parizo ĉiam akceptis kun granda favoro ĝuste la sindonemon de Svan, kiu cetere estas la sprita viro inter mil.”

— „Kaj kia estis via propra impreso, kara sinjoro ambasadoro?” demandis mia patrino ĝentile kaj scivoleme.

Kun impeto de maljuna virin-ŝatanto, kiu kontrastis kun la modereco de liaj kutimaj diroj, sinjoro De Norpua respondis:

— „Vere bonega!”

Kaj, sciante ke konfeso pri forta impreso ricevita de virino akordas – se ĝin la parolanto esprimas en sufiĉe gaja tono – kun ĝenerale ŝatata speco de konversacia sprito, li ellasis mallaŭtan ridon, kiu daŭris kelkajn sekundojn, malsekigante la bluajn okulojn de la maljuna diplomato kaj vibrigante la lobojn de lia nazo, striitajn de ruĝaj vejnetoj:

„... Ŝi estas ĉarmega!”

— „Estimata sinjoro, ĉu verkisto nomata Bergoto ĉeestis tiun vesperon?” mi timeme demandis, ankoraŭ provante konservi la temon ĉe la familio Svan.

— „Jes, Bergoto ĉeestis” respondis sinjoro De Norpua, al mia flanko bonmaniere klinante la kapon, kvazaŭ en sia deziro komplezi mian patron li taksis vere grava ĉion, kio al li rilatis, eĉ la demandojn de tre juna knabo, kiu ne kutimis je tio, ke homoj tiom aĝaj al li elmontras tiel abundan ĝentilecon. „Ĉu vi konas lin?” li aldonis al mi direktante sian helan rigardon, kies klarvido estis admirata de Bismarko.

— „Mia filo lin ne konas, sed tre admiras” diris mia patrino.

— „Aĥ” diris sinjoro De Norpua, kaj tiam li min ekdubigis pri mia propra inteligento multe pli akre ol pro miaj kutimaj, jam turmentaj duboj, kiam mi vidis ke tio, kion mi konsideris mil-kaj-miloble supera al mi mem, kion mi juĝis plej eminenta en la mondo, staris ĉe li sur la plej malalta ŝtupo de liaj admiroj „... mi ne akordas kun ĉi tiu vidpunkto. Bergoto estas tiaspeca artisto, kiun mi nomas flut-ludisto; mi agnoskas cetere ke li agrable ludas, kvankam kun multe da manierismo, multe da afekto. Sed entute li ne faras pli ol tion, kaj ĝi estas malmulto. Neniam oni trovas en liaj senmuskolaj verkoj tion, kion oni povus nomi fundamenta strukturo. Nenia agado – aŭ tre malmulte da – kaj precipe nenia pozitiva konkludo. Liaj libroj lamas jam ĉe la bazo, aŭ plivere bazo en ili tute mankas. En epoko, kia estas la nuna, kiam la ĉiam pli granda kompliko de la vivo apenaŭ lasas tempon por legado, kiam la mapo de Eŭropo estis ĉie redesegnita kaj staras antaŭ perspektivo de eble baldaŭaj, ankoraŭ pli grandaj ŝanĝoj, kiam tiom da novaj kaj minacaj problemoj aperas ĉie, koncedu al mi ke oni prave postulos de literaturisto, ke li ne estu nur eleganta parolanto, kiu al ĉiuj forgesigus dum vantaj, bizanco-stilaj disputoj49 pri konsideroj de forma beleco, ke nin povas ataki en proksima estonteco duobla alfluo de barbaroj – de ekstere kaj de interne. Mi scias, ke mi blasfemas kontraŭ la pseŭdosankta doktrino de tio, kion la kleraj sinjoroj nomas belarto por si mem,50, sed ĉi-epoke ekzistas pli urĝaj taskoj ol harmonia aranĝado de vortoj. La maniero de Bergoto estas iafoje tre plaĉa, mi ne negas tion, sed entute tio estas iom kiĉa, iom sengusta kaj malmulte vireca. Mi pli bone komprenas nun, sciante pri via vere troa admiro por Bergoto, la teksteton, kiun vi donis al mi por lego antaŭ momento, kaj pri kiu estus miaflanke malafable, se mi ne forviŝus ĝin de la memoro pro tio ke vi mem senartifike diris ke ĝi estas nura skribaĉo de infano (mi efektive tiel parolis, sed tiel tute ne pensis). Por ĉiu peko estas pardono, precipe por peko de junaĝa tempo. Finfine ankaŭ aliaj homoj pezigis sian konsciencon per similaj faroj kaj vi ne estas la sola, kiu en iu tempo de la vivo kredis ke li estas poeto. Sed en la teksto, kiun vi prezentis, la malbona influo de Bergoto estas sentebla. Evidente mi ne mirigos vin se mi diros, ke en ĝi forestas la bergotaj kvalitoj, ĉar li estas majstro de arto – de arto tute supraĵa cetere – de siaspeca stilo, de kiu vi ne povas posedi en via nuna aĝo eĉ elementojn. Sed la sama manko estas videbla, nome tiu sensencaĵo, ke oni vicigas belajn sonorajn vortojn kaj nur poste zorgas pri enhavo. Tio estas renversa ordo de aferoj, eĉ en la libroj de Bergoto. Ĉiuj ĉi formaj bizaraĵoj, ĉineskaj subtilaĵoj de dekadenca klerulo ŝajnas al mi tre vanaj. Pro kelkaj fuzeoj agrable pafitaj de beletristo ĉiuj krias: ha, ĉefverko! Ĉefverkoj ne tiel abundas. Bergoto ne havas en la listo de siaj plenumoj – en sia vivprotokolo, por tiel paroli – romanon iom alteflugan, iun el la libroj, kiujn oni metas sur la honoran breton de sia librokolekto. Mi ne vidas unu tian libron en lia verkaro. Malgraŭ tio la situacio ĉe li estas tia, ke la verko multe pli valoras ol la aŭtoro. Ha, ĝuste li pravigas la diron de spritulo, ke oni konu beletristojn nur tra iliaj verkoj. Mi ne trovas alian homon, kiu same malharmonias kun sia verkaro, same pavumas, same solenumas, same malbone efektas en societo. En iaj momentoj vulgara, en aliaj parolanta en libra stilo – ne en stilo de liaj libroj, sed en stilo de tedaj libroj – kiaj almenaŭ ne estas liaj verkoj – tia estas Bergoto. Li havas konfuzan, komplikan spiriton, li estas tia homo, kian niaj patroj nomis diranto de halanĝoj, kaj la aferoj, kiujn li diras, li pli malagrabligas per la dirmaniero. Mi ne memoras ĝuste ĉu Lomeni51 aŭ Santbevo52 raportis ke Alfredo de Vinji estis pro la sama miso malagrabla. Sed Bergoto ne verkis ‚Kvinmarto’-n aŭ ‚La Ruĝan Sigelilon’, en kiuj iuj partoj estas vere indaj je antologio.

Konsternite de tio, kion sinjoro De Norpua ĵus diris pri la teksteto, kiun mi prezentis al li, ankaŭ memorante la embarason, kiu min frapis ĉiufoje kiam mi provis verki eseon aŭ eĉ nur pripensi seriozan temon, mi sentis pliafoje mian mensan nulecon kaj ke mi ne estis destinita al beletro. Ja vere en Kombreo jen iu tre ordinara impreso, jen legado de bergota teksto min kondukis al reva animstato, kiu al mi ŝajnis tre valora. Sed ĝuste tiun staton spegulis mia lirika prozaĵo; sinjoro De Norpua sendube tuj travidis kaj komprenis tion, kion mi juĝis bela nur pro fatamorgano, kies vanecon demonstris tio, ke la ambasadoron ĝi ne trompis. Li male ĵus al mi sciigis la malaltecon de mia rango, kiam min juĝis, kiel eksterulo, objektive, laŭeble favora kaj inteligenta literatur-konanto. Mi sentis, ke mi estas mir-frapita kaj malgrandigita; kaj mia spirito, kiel fluaĵo kiu vastas nur kongrue kun la dimensioj de la entena vazo, same kiel ĝi antaŭe ampleksiĝis kaj plenigis la grandegan spacon de genio, nun ŝrumpinta, sin tutan enpremis en la malestimindan etecon, en kiun sinjoro De Norpua ĝin subite enfermis kaj restriktis.

— „La unua okazo de kunestado de mi kaj Bergoto” li plu diris sin turnante al mia patro „estis iarilate dorna situacio (kaj tio eble signifas, ke ĝi simple estis pika). Bergoto antaŭ kelkaj jaroj okaze de vojaĝo haltis en Vieno, dum mi tie estis ambasadestro; lin al mi enkondukis la princino de Meterniĥ, li enskribiĝis kaj li deziris inviton. Nu – kiel eksterlanda reprezentanto de Francio, kiun certe li honorigas iagrade per siaj libroj – se mi parolu ĝuste: honorigas malgrandagrade – mi povus ignori la malfavoran opinion, kiun mi havas pri lia privata vivo. Sed li ne estis sole vojaĝanta, kaj li krome pretendis, ke li ne estu invitita sen sia kunvojaĝulino. Mi kredas, ke mi ne estas aparte pruda, kaj kiel fraŭlo mi povus iom pli vaste malfermi la pordon de la ambasadejo, ol se mi estus edzo kaj patro. Malgraŭ tio mi koncedas, ke mi toleras nur ĝis difinita grado fi-morecon, kaj ĉi tiun cirkonstancon igas ankoraŭ pli naŭza la tre morala, mi ja sendevie diru moralisma tono, per kiu Bergoto en siaj libroj vicigas abundajn – kaj inter ni dirite iom tedajn – analizojn, dolorajn skrupulojn, obsedajn bedaŭrojn, kiuj cetere koncernas bagatelojn, longajn predikaĉojn (estas konata la valoro de ĉi tio), dum li sian privatan vivon aranĝas tiel senkonscience kaj cinike. Bone, mi do prokrastis la respondon, la princino insistis sed denove malprospere. Sekve de tio mi do supozas, ke mi ne havas sankte bonodoran famon ĉe tiu viro, kaj mi ne scias, kiagrade li bone akceptis la decidon de Svan, kiu lin kaj min invitis en sama vespero. Krom se tion petis li mem. Ne eblas scii tion, ĉar entute li estas malsana homo. Ĉi tio estas eĉ lia sola senkulpigo.”

— „Ĉu la filino de sinjorino Svan estis en tiu vespermanĝo?” mi demandis al sinjoro De Norpua, zorgante ke mi diru tion en momento kiam ni estis transirantaj al la salono kaj mi pli facile kaŝis mian afekcion, ol povus sidante ĉe la tablo senmove, sub plena lumo.

Laŭŝajne sinjoro De Norpua momente serĉis en sia memoro...

— „Jes, juna virino dekkvar-aŭ-dekkvin-jara, ĉu ne? Efektive mi memoras, ke antaŭ la manĝo oni prezentis ŝin al mi kiel la filinon de nia honorinda gastiganto. Verdire mi ne longe vidis ŝin, ŝi frue iris por enlitiĝi, aŭ ŝi foriris al amikoj, mi ne ĝuste memoras. Mi do konstatas, ke vi estas familiara kun la domo Svan.”

— „Mi ludas kun fraŭlino Svan en la Elizeaj Kampoj, ŝi estas tiom agrabla!”

— „Aha, tial do! tial... Ankaŭ mi efektive trovis ŝin ĉarma. Mi konfesas tamen mian dubon pri tio, ke ŝi distingiĝos iam kiel la patrino, se mi povas diri tion sen ofendo al via fervora sento.”

— „Mi pli ŝatas la vizaĝon de fraŭlino Svan, sed ŝian patrinon mi ankaŭ ege admiras, mi ofte promenas en la Bulonja Arbaro pro la nura espero, ke mi vidos ŝin preterpasantan.”

— „Ha, mi raportos tion al ili, tio tre flatos ilin.”

Dum li diris ĉi lastajn vortojn, sinjoro De Norpua estis ankoraŭ kelkajn sekundojn en la stato de ĉiu homo, kiu, aŭdante ke mi parolas pri Svan, inteligenta viro, pri liaj gepatroj, bonmoraj makleristoj, pri lia domo, bela domo, kredis ke mi parolos same volonte pri alia viro egale inteligenta, aliaj makleristoj egale bonmoraj, alia domo egale bela; tia estas la momento kiam san-mensa homo, kiu parolas kun frenezulo, ankoraŭ ne rimarkis ke ĉi tiu frenezas. Sinjoro De Norpua sciis, ke la plezuro de rigardado de belaj virinoj estas ordinara afero, ke en societo estas galante, se iu parolas iom varme pri aparta virino, ke la kunparolanto ŝajnigas kredi ke li enamiĝis, pri tio ŝercas kaj promesas helpon en lia afero. Sed dirante ke li pri mi parolos al Ĵilberta kaj al ties patrino (kio ebligos ke mi, simile al iu olimpa dio kiu surprenis la fluecon de trablovo aŭ prefere la ŝajnon de maljunulo, kies trajtojn ricevas fakte Minerva, eniros mem nevideble la salonon de sinjorino Svan, vekos ŝian atenton, al mi turnos ŝian pensadon, instigos ŝin al dankemo pro mia admiro, aperos al ŝi kiel amiko de grava viro, estonte inda je tio, ke ŝi min invitos kaj enkondukos en la intiman vivon de sia familio), ĉi tiu grava viro, kiu favore al mi uzos la grandan prestiĝon kiun li certe havis en la okuloj de sinjorino Svan, en mi subite kaŭzis tiel fortan dankan emocion, ke mi pene detenis min de kisado de liaj mildaj, blankaj manoj, sulkitaj kvazaŭ ili estus longe restintaj en akvo. Mi preskaŭ komencis la geston, kaj mi kredis, ke nur mi rimarkis tion. Efektive estas al ĉiu homo malfacile kalkuli precize, laŭ kiu skalo liaj paroloj aŭ movoj estas vidataj de aliaj; time ke li supertaksos sian gravecon kaj grandigante laŭ troa proporcio la kampon laŭ kiu sin dismetas memoraĵoj de aliuloj laŭlonge de ilia vivo, li imagas ke la flankaj partoj de liaj diroj, de liaj sintenoj, apenaŭ tuŝas la konscion, kaj des malpli restas en la memoro de tiuj, kun kiuj li parolas. Tian supozon cetere faras krimuloj, kiuj postevente korektas vorton, kiun ili eldiris, kaj pri kiu ili kredas, ke ĉi tiun modifon neniu povos kompari kun alia versio. Sed estas eble ke – se temas pri eĉ jarmiloj da homa historio – la filozofio de kolumnisto, laŭ kiu ĉio destiniĝas al forgeso malpli veras ol mala filozofio, kiu aŭgurus universalan konserviĝon. En sama gazeto, en kiu la moralisto kiu skribis la ĉefartikolon diras pri evento, pri verko, kaj ankoraŭ malpli dube pri kantistino, kiu ĝuis iatempe certan famon: „kiu memoros ĉion ĉi post dek jaroj?”, ĉu la raporto pri sesio de la Akademio de Antikvaj Skriboj sur la tria paĝo ne parolas pri okazaĵo per si mem malpli grava, pri ekzemple ne tre valora poezio el la epoko de antikva Egiptio, kiun oni ankoraŭ konservas senmanka? Povas esti ke la kondiĉoj ne samas, se temas pri mallonga homa vivo. Tamen kelkajn jarojn poste en domo, ĉe kiu sinjoro De Norpua estis inter la vizitantoj kaj al mi ŝajnis la plej fidinda apoganto, kiun mi povis havi, ĉar li amikis kun mia patro, estis indulgema, inklinis al afableco al mia familio, kaj cetere pro siaj profesio kaj socia deveno kutime diskretis, kiam post la foriro de la ambasadoro oni raportis al mi, ke li en la konversacio aludis al iama vespero en kiu li „vidis en tiu momento, ke mi estis al li kisonta la manojn”, mi ne nur ruĝiĝis en la tuta vizaĝo, sed ankaŭ miris pro la ekscio, ke tiel diversa de mia atendo estis kaj la maniero, kiel sinjoro De Norpua parolis pri mi, kaj la konsisto de lia memoro; ĉi tiu elbabilo min instruis pri la surprize vastaj kapabloj de homa menso por malatento kaj spirit-preteco, por memoro kaj forgeso; pro ĝi mi same multe miris, kiel en la tago kiam mi legis unuafoje el libro far Gastono Maspero53, ke oni precize scias la liston de la viroj, kiujn Aŝurbanipalo54 invitadis al ĉas-ekspedicioj dek jarcentojn antaŭ la komuna erao.

— „Ho, estimata sinjoro” mi diris al sinjoro De Norpua post ol li asertis, ke li sciigos Ĵilbertan kaj ŝian patrinon pri mia admiro al ili „se vi tion faros – pri mi parolos al sinjorino Svan – mia tuta vivo ne sufiĉos por esprimi al vi mian grandegan dankon, kaj mia vivo mem al vi apartenos. Sed mi diru sincere, ke mi ne konas sinjorinon Svan, kaj al ŝi neniam estis prezentita.”

La lastan frazon mi aldonis pro skrupulo, por ke mi ne ŝajnu vantulo paradanta per rilato, kiun li ne havas. Sed ĝin eldirante mi sentis ke ĝi jam ne utilas, ĉar tuj ĉe la komenco de mia arde glaciiga danko, mi vidis, kiel la vizaĝo de la ambasadoro vualiĝas pro hezita, malkontenta mieno kaj liaj okuloj ricevas vertikalan, mallarĝan, oblikvan rigardon (kiel en perspektiva skemo de solido la fonen malvastiĝanta formo de unu el ĝiaj facoj) – tian rigardon, kiu sin turnas al la nevidebla kunparolanto, kiun ĉiu havas en si, en la momento kiam oni diras al li ion, kion la alia kunparolanto, la sinjoro kun kiu oni ĝis tiam dialogis – en tiu okazo tio estis mi – prefere ne aŭdu. Mi tuj ekkonsciis ke la frazoj ĵus eldiritaj de mi, kiuj – kvankam ili malfortis kompare kun la enkora dankemo kiu mian tutan animon plenigis – ŝajnis al mi adekvataj por kortuŝi sinjoron De Norpua kaj lin plene inklinigi al ago, kiu al li kaŭzos tiel malgrandan penon kaj al mi tiel grandan ĝojon, estis eble – inter ĉiuj frazoj kiujn diable elpensus homoj, kiuj al mi volus malutili – la solaj, kiuj rezultigus ke li pri tio rezignos. Jes, ilin aŭdante, simile al tiu, kiu kun nekonato en la ĵusa momento agrable interŝanĝis pri preterpasantoj impresojn, kiujn li kredis samaj, ilin akorde juĝante vulgaraj, kaj la nekonato subite vidigas la malsanecan abismon kiu lin disigas de normalaj homoj, dirante en senzorga tono kaj dume palpante sian poŝon: „mi bedaŭrinde ne kunportis revolveron, se kunportus, da ili ne restus unu viva”, sinjoro De Norpua, kiu sciis ke rekomendo kaj enkonduko ĉe sinjorinon Svan estas tute ne rara kaj tre facila afero, kaj vidis ke ĝi male por mi estas tiel kara espero, sekve do sendube malfacila afero, pensis ke la ŝajne normala deziro, kiun mi esprimis, tre probable vualis alian penson, ian suspektindan intencon, ian antaŭan misagon, pro kio – ne volante malplaĉi al sinjorino Svan – neniu ĝis tiam taskiĝis pri komisio de mi al ŝi. Kaj mi komprenis, ke ĉi tiun komision li neniam faros, ke li eble vidos sinjorinon Svan ĉiutage dum jaroj kaj tamen al ŝi neniam parolos pri mi. Li ja petis de ŝi post kelkaj tagoj informon, kiun mi deziris havi, kaj komisiis al mia patro, ke li ĝin al mi transdiru. Sed li ne juĝis iel utile mencii, por kiu li demandis. Ŝi do ne eksciis, ke mi konis sinjoron De Norpua kaj ke mi tiom deziris viziti ŝin; kaj tio eble fariĝis malpli granda malfeliĉo, ol mi kredis. Ĉar la dua ekscio probable ne multe fortigus la efikon – la probable ne grandan efikon – de la unua. Al Odeta, kiu pro la ideo de sia propra vivo, de sia propra hejmo ne sentis misteran perturbon, homo kiu ŝin konis, kiu ŝin vizitis, ne estis ia feo, kiel li ŝajnis al mi, kiu preskaŭ ĵetus ŝtonon en fenestron de la domo Svan se mi povus sur ĝi skribi, ke mi konas sinjoron De Norpua: mi estis certa, ke tia mesaĝo, eĉ sendite en tia maldelikata maniero, al mi donus multe pli da prestiĝo en la okuloj de la dommastrino, ol ĝi kolerigus ŝin kontraŭ mi. Sed eĉ se mi antaŭvidus, ke la komisio ne plenumita de sinjoro De Norpua ĉiuokaze ne efikus, ke – pli grave – ĝi min ĉe gesinjoroj Svan misfamigus, mi ne kuraĝus sentaskigi – se li entute konsentus – la ambasadoron pri tio, mi ne rezignus pri la volupto – kiom ajn malbonaj la sekvoj eble estus – ke mia nomo, mia persono dank' al tio dum momento restus apud Ĵilberta, en ŝia domo, en ŝia nekonata vivo.

Post la foriro de sinjoro De Norpua mia patro foliumis la vesperan gazeton; mi plu pripensis la aferon de La Berma. La plezuro, kiun mi estis ricevinta de la spektado, bezonis kompletigon, des pli urĝe ĉar ĝi ne plenumis tion, kion mi atendis; tial ĝi facile sorbis ĉion, kio povis ĝin nutri, ekzemple la meritojn, kiujn sinjoro De Norpua volonte atribuis al La Berma, kaj kiujn mia spirito trinkis unuglute, kiel tro seka herbejo surverŝata per akvo. Tiam mia patro al mi donis la gazeton, montrante al artikoleto kiu konsistis el jena enhavo:

„La prezento de ‚Fedra’, kiu okazis antaŭ entuziasma spektantaro, en kiu estis rimarkeblaj iuj gravaj personoj de la arta kaj art-kritika mondo, iĝis por sinjorino La Berma, kiu ludis la rolon de Fedra, tian brilan triumfon, kiajn ŝi malofte spertis tiugrade en la daŭro de sia prestiĝa kariero. Ni poste pli longe komentos tiun prezenton, kiu fariĝis teatrisma evento; ni nur diru ke la plej kompetentaj spektintoj akorde juĝis, ke tiu interpreto plene redifinis la rolon de Fedra, kiu estas inter la plej belaj kaj detalaj de Ĵano Rasin, kaj vidigis la plej puran kaj plej altan belartan plenumon, kiun en nia epoko oni povis spekti.”

Tuj kiam mia spirito estigis por si tiun novan ideon pri „plej pura kaj plej alta belarta plenumo”, la ideo proksimiĝis al la ne-plena plezuro, kiun mi spertis en la teatro, al ĝi aldonis kvanton da tio, kio al ĝi mankis, kaj ilia pariĝo fariĝis tuto tiel ekscita, ke mi ekkriis: „tia granda artistino!”. Legantoj probable juĝos, ke mi ne sinceris. Sed por komparo oni pripensu la kazon de multaj verkistoj, kiuj okaze malkontentas pri ĵus skribita teksto, kaj tiam legas laŭdon de la genio de Francisko-Reneo De Ŝatobrian55 aŭ revas pri iu artisto, kiun ili deziris egali, ekzemple enpense zumante iun melodion de Ludvigo van Betoveno kaj ties malgajecon asimilante al tiu, kiun ili volis enblovi en sian prozon, kaj kiuj sin tiel plenigas per tiu ideo pri genieco, ke ili ĝin aldonas dum rekonsiderado al sia propra kreaĵo, ne plu vidas ĝin tia, kia ĝi unue ŝajnis, kaj – alĵetante kredkonfeson pri la valoro de sia verko – konkludas: „ba! finfine...”, ne rimarkinte ke en la kalkulon, kiu determinas ilian finan kontenton, ili enŝovis memoron pri mirindaj paĝoj de Ŝatobrian kiujn ili asimilas al siaj, sed kiujn ili envere ne skribis; oni konsideru la situacion de tiom multaj viroj, kiuj fidas la reciprokan senton de amatino, de kiu ili spertis nur malfidelojn; ankaŭ tiun de homo kiu siavice esperas aŭ nekompreneblan transmortan vivon, se li memoras, kiel senkonsola vidvo, la edzinon kiun li funebras kaj ankoraŭ amis, respektive se li revas, kiel artisto, pri la estonta gloro, kiun li ĝuos, aŭ male aspiras trankviligan neniecon, kiam lia menso sin turnas al la kulpoj, pro kiuj li devus se tiu nenieco ne estus, postmorte penti kaj suferi; oni pensu ankaŭ pri turistoj, kiujn entuziasmas la suma beleco de vojaĝo, de kiu ili ricevis tagon post tago nur enuaĵojn, kaj oni demandu al si, ĉu inter la komuna vivo de ideoj en homa animo, unu sola el tiuj, de kiuj fontas plej granda feliĉo, ne unue prenis parazite de fremda kaj najbara ideo la plej vivan forton, kiun ĝi unue malhavis.

Mia patrino ŝajnis iom malkontenta pro tio, ke mia patro ne plu deziris por mi diplomatan karieron. Mi kredas ke ŝi unue zorgis pri tio, ke la kapricojn de mia nervaro bridu ia vivregulo, kaj ŝi sekve ne tiom domaĝis, ke mi rezignos je la dirita kariero, ol timis pri mia sindediĉo al beletrismo. „Lasu tion” diris mia patro „gravas unue, ke oni plezure plenumas siajn taksojn. Infano li ja ne plu estas. Li nun bone scias, kio al li plaĉas, estas malprobable ke tio ŝanĝiĝos, kaj li kapablas distingi, kio lin feliĉigos en lia estonta vivo.” Dume, ĝis kiam la libereco, kiun ĝi al mi suverene donis, min jes aŭ ne feliĉigos en mia estonta vivo, la tiuvespera diro de mia patro min tre ĉagrenis. Ĉiatempe liaj neatenditaj favoroj, kiam ili manifestiĝis, min tiom instigis al kisado super lia barbo de liaj koloraj vangoj, ke tion mi rezignis nur pro timo, ke mi lin tiel tedus. Tiutage simile al aŭtoro kiu konsterniĝas, vidante ke liaj propraj fantazioj, kiuj al li ŝajnas malmulte valoraj ĉar li ne disigas ilin de sia memo, devigas eldoniston al elekto de papero, al uzo de tiparo eble malkonvene belaj por ili, mi dubis ĉu mia verkemo estas afero sufiĉe grava por ke mia patro pro ĝi cedu tiom da sia komplezo. Sed precipe, parolante pri miaj jam ne plu disvagontaj gustoj, pri tio kio laŭdestine feliĉigos mian vivon, li enŝtelis en mian animon du terurajn suspektojn. La unua temis pri tio, ke – dum en ĉiu tago mi taksis, ke mi staras sursojle de mia ankoraŭ ne komencita vivo, kiu nur en la sekva tago ekruliĝos – mia ekzistado jam ekis, kaj – pligrave – ĝia plua kurso ne tre diversos de tio, kio antaŭis. La dua suspekto, kiu verdire estis nur aliformo de la unua, pri tio temis, ke mi ne situis ekster la tempo, sed al ĝia leĝo obeis, tute same kiel la roluloj de romanoj, kiuj ĝuste pro tio min tiel afliktis, kiam mi legis la rakonton de iliaj vivoj en Kombreo sub la ŝirmo de mia vimena kabaneto. Oni scias teorie ke nia planedo tero turniĝas, sed oni fakte ne perceptas tion, la grundo, sur kiu oni piedas, ŝajne ne moviĝas, kaj oni vivas en trankvilo. Same okazas pri tempo en la vivo. Kaj por sentigi ĝian forpason, romanistoj povas nur – ĝisfreneze rapidigante la takton de la hormontrilo – konduki la leganton trans dek, dudek, tridek jaroj ene de du minutoj. Ĉe la supro de paĝo oni lasis esperoplenan enamiĝinton, ĉe la malsupro de la sekva oni retrovas lin okdekjarulo, pene trairanta sub la galerio de kadukulejo sian ĉiutagan promenon, apenaŭ respondanta al alparoloj, senmemora pri la pasinteco. Pri mi dirante: „li jam ne estas infano, liaj preferoj ne plu ŝanĝiĝos” kaj tiel simile, mia patro ĵus aperigis min subite antaŭ mi mem ene de la tempo, kaj al mi inspiris saman specon de morozo, ol se mi estus eble ankoraŭ ne molaĉa kadukulo, sed iu el tiuj romanaj figuroj, pri kiuj la aŭtoro en kruele indiferenta tono diras ĉe la fino de libro: „li malpli kaj malpli ofte forlasas la kamparon, li post ioma tempo sin instalas definitive tie” kaj tiel plu...

Dume, antaŭbare al la kritikaj rimarkoj, kiujn ni povus fari pri la tiutaga gasto, mia patro diris al mia patrino:

— „Mi konfesas ke amiko Norpua estis iom pedanta, kiel vi kutime diras. Kiam li diris, ke ne estus bonkondute fari demandon al la grafo de Parizo, mi timis, ke vi ridos pri la vorto.”

— „Tute ne” respondis mia patrino, „mi tre ŝatas, ke viro tiel alte ranga kaj tiel aĝa konservas siaspecan naivecon, kiu atestas pri fundamenta honesteco kaj bona eduko.”

— „Ĝuste tiel!... malgraŭ kio li estas subtila kaj inteligenta, tion mi bone scias, ĉar mi vidas lin en la komisionaj kunsidoj, kie li kondutas tute alie ol ĉi tie” respondis mia patro vidante kun kontento ke mia patrino ŝatas sinjoron De Norpua kaj provante ŝin konvinki, ke li ankoraŭ pli valoras ol ŝi kredas – ĉar bonvolo same plezure supertaksas, kiel malico subtaksas. „Kiel li diris? Ĉu ne... ‚kun altaj moŝtoj ne eblas scii’?”

— „Jes, vi ĝuste citas. Mi rimarkis, ke tio estas trafa observo. Li videble havas longan sperton de aferoj de la mondo.”

— „Estas surprize – ĉu ne? – ke li vespermanĝis ĉe gesinjoroj Svan kaj tie renkontis finfine normalan societon, oficistojn kaj tiajn... Kiel do sinjorino Svan enretigis tiujn homojn?”

— „Ĉu vi rimarkis kiel li ŝovis subkomprenaĵon kiam li komentis ke ‚ĝi estas domo, kiun vizitas precipe viroj’?”

Kaj ili ambaŭ provadis imiti la tonon, per kiu sinjoro De Norpua diris tiun frazon, kvazaŭ temus pri deklamo de Bresan aŭ de Tiron en ‚La Aventuristino’ aŭ en ‚La Bofilo de Sinjoro Pirujo’56. Sed la plej ŝatata el ĉiuj liaj frazoj estis de Franciska plej ŝatata, kiu ankoraŭ plurajn jarojn poste ne povis teni la seriozon, se oni memorigis al ŝi ke la ambasadoro ŝin titolis unuaranga kuiristo, pri kio mia patrino ŝin informis, kiel milit-ministro transdonus la gratulon de gastanta fremda regnestro post armea revuo. Mi cetere vizitis la kuirejon pli frue ol ŝi. Ĉar mi tie ĵurigis al pacama sed kruela Franciska, ke ŝi ne tro suferigos la kuniklon, kiun ŝi devos mortigi, kaj mi unue ne aŭdis pri la efektivigo; Franciska poste diris, ke ĝi okazis tute glate kaj tre rapide: „same similan beston mi vidis neniam antaŭe, ĝi mortis sen unu vorto, oni povus kredi ke ĝi estis muta”. Ne bone instruite pri la lingvoj de bestoj, mi argumentis ke kuniklo eble ne krias laŭte kiel kokido. „Ha, tute ne, ne parolu tion” respondis Franciska kun indigno pri mia nescio „ke kunikloj ne krias egale laŭte ol kokidoj. Ili havas eĉ tre pli fortan voĉon.” La gratulon de sinjoro De Norpua Franciska akceptis kun la fiera senafekto, la ĝoja kaj – eĉ se nur momente – inteligenta mieno de artisto, al kiu oni parolas pri lia arto. Mia patrino antaŭ iom longe vizitigis al ŝi plurajn grandajn restoraciojn por ekzameni la kvaliton de ilia kuirado. Mi aŭdis tiuvespere kiel la plej renomajn ŝi nomis tavernoj kun la sama plezuro, kiel mi eksciis iam pri teatraj rolistoj, ke la rangoj de iliaj talentoj ne identas kun la rangoj de iliaj famoj. „La ambasadoro” al ŝi diris mia patrino „asertas ke nenie oni manĝas tiel bongustajn malvarman bovaĵon kaj sufleon, kiel viajn”. Franciska kun modesta mieno, kiu nur cedis antaŭ veraĵo, bonvole agnoskis tion, sen ke ŝin cetere imponis la ambasadora titolo; ŝi diris pri sinjoro De Norpua kun la afableco ŝuldata al homo, kiu ŝin rigardis arta kuiristo: „li estas bona maljunulo, kiel mi”. Ŝi ja provis okuli kaj vidi lin, kiam li eniris, sed, sciante ke mian patrinon indignigis kaŝa aŭskultado tra pordo aŭ ĉe fenestro kaj supozante ke ŝi sciiĝos pri ŝia gvatado per la aliaj servistoj aŭ per la pordistoj – ĉar Franciska ĉie vidis ĵaluzaĵojn kaj klaĉaĵojn, kiuj en ŝia imago same universale kaj perverse regis, kiel por aliaj personoj regas la intrigoj de jezuitoj aŭ de judoj – ŝi simple rigardis tra la fenestro de la kuirejo „por ne havi disputon kun la mastrino” kaj en la ekvidita ŝajno de sinjoro De Norpua ŝi „kvazaŭ rekonis sinjoron Legranden” pro lia „facilmovemo”, kvankam inter ili estis nenia komuna trajto.

— „Nu, entute” demandis mia patrino „kiel eblas ke neniu preparas gelatenon same bone kiel vi... kiam vi penas?”

— „Mi ne scias de kio tio deveniĝas” respondis Franciska, kiu kun la sufikso -iĝ en kelkaj okazoj procedis iom larĝanime.

Ŝi parolis laŭ la vero cetere, almenaŭ parte, kaj ŝi ne pli facile povis – aŭ deziris – malkaŝi la misteron, pro kiu ŝiaj gelatenaĵoj kaj kremoj tiom eminentis, ol fama elegantulino povus pri siaj tualetoj, ol fama kantistino pri sia voĉo. Iliaj komentoj ne tre klarigas la aferon; kaj same estis pri la receptoj de nia kuiristino.

— „Ili tro haste kuiras” ŝi respondis komente pri la grandaj restoracioj „kaj tro apartigas. Necesas ke la bovaĵo tute spongiĝas, kaj tiam ĝi sorbas la tutan sukon ĝisfunde. Tamen en unu el tiuj kafejoj ŝajnas al mi ke oni iom komprenis la aferojn de kuirado. Mi ne diras ke ili preparis tute same kiel mi gelatenon, sed ili faris tion bele malrapide, kaj en la sufleoj estis multe da kremo”.

— „Ĉu ĉe Henrio?” demandis mia patro, kiu aliĝis al la konversacio kaj tre ŝatis tiun restoracion ĉe la placo Gajon, en kiu li periode partoprenis kolegajn kunmanĝojn.

— „Ho ne!” respondis Franciska en milda tono, kiu duonvualis profundan malestimon, „mi parolis pri malgranda restoracio. Ĉe Henrio estas tre bone kompreneble, sed restoracio ĝi ne estas, plivere... supejo!”

— „Ĉu Veber?”

— „Ha ne, sinjoro, mi pensis pri bona restoracio. Veber en la Reĝa Strato ne estas restoracio, ĝi estas bierejo. Mi ne scias ĉu tio, kion ili donas estas dece prezentita. Mi memoras iel, ke tablotukojn ili ne havas, ili surtabligas tion rekte, kiel venas.”

— „Ĉu Siro?”

— Franciska ridetis: „Ho, tie ne tiom temas pri manĝaĵoj, estas precipe mondumaj sinjorinoj” (mondumo en la buŝo de Franciska signifis duonmondumon). „Vere, tio taŭgas por junuloj.”

Ni komencis kompreni, ke malgraŭ senofenda ŝajno Franciska estis rilate al famaj kuiristoj pli malkompata kolego, ol estus plej envia kaj vanta rolistino. Ni tamen sentis, ke ŝi havas ĝustan komprenon de sia arto kaj respekton de tradicioj, ĉar ŝi aldiris:

„Ne, mi parolas pri restoracio, en kie estis ŝajne bonaj kvazaŭhejme faritaj manĝaĵoj. Ĝi estas iel sufiĉe peza domo. Tie estis laboro! Ha ili rikoltis ja amason da dudekoj (Franciska ŝpareme kalkulis laŭ dudekoj, ne laŭ luidoroj, kiel disipuloj). La sinjorino bone konas tiun domon, tie dekstre sur la grandaj avenuoj, iom retirita de la strato...”

La restoracio, pri kiu ŝi parolis kun tia samtempe fiera kaj senafekta justeco estis – la Angla Kafejo57.

Kiam venis novjaro, mi unue faris familiajn komplimentajn vizitojn kun mia patrino, kiu por ŝparigi al mi laciĝon ilin unue planis – helpe de vojlinio desegnita de mia patro – laŭ ordo de kvartaloj prefere ol laŭ relativa grado de parenceco. Sed apenaŭ ni eniris la salonon de iom malproksima kuzino, kiu pro tio ricevis unuaecon ke ŝia domo male estis proksima al nia, mia patrino konsterniĝis vidante amikon de la plej ofendiĝema el miaj onkloj kun skatolo da konfititaj aŭ marcipanaj kaŝtanoj, kiu al la dirita onklo raportos ke la unuan viziton ni ne faris al li. La onklo certe ĉagreniĝos; al li ŝajnus memkompreneble, ke ni vojus de la kvartalo de la preĝejo Sankta-Magdalena ĝis la Botanika Ĝardeno, apud kiu li loĝis, poste haltonte apud Sankta-Aŭgusteno kaj reironte al la strato de la Medicina Lernejo.

Post la vizitoj – mia avino al ni domaĝigis tiun sindevigon al ŝi, ĉar ni en tiu tago ĉe ŝi vespermanĝos – mi hastis al la Elizeaj Kampoj kaj konfidis al nia kutima budistino – por ke ŝi transdonu ĝin al la homo, kiu plurfoje en ĉiu semajno komisie de familio Svan venis por mielkuko – leteron, kiun jam en la tago, en kiu mia amikino min tiom ĉagrenis, mi decidis sendi al ŝi okaze de novjaro, kaj en kiu mi diris, ke nia malnova amikeco kun la finiĝanta jaro forpasas, ke mi formetas miajn plendojn kaj disreviĝojn, kaj ke de la unua tago de januaro ni konstruos novan amikecon tiel solidan, ke nenio ĝin detruos, tiel mirindan ke – laŭ mia espero – Ĵilberta flate kaj akurate zorgos pri la konservo de ĝia harmonio, kaj ke ŝi min sufiĉe frue avertos, kiel ankaŭ mi promesas agi, se aperos ajna danĝero, kiu povos ĝin breĉi. Sur la revena vojo Franciska haltis kun mi ĉe angulo de la Reĝa Strato antaŭ surstrata vendotablo, de kiu ŝi elektis, kiel jarkomencan aĉetaĵon, fotografaĵojn de papo Pio la 9a58 kaj de Raspaj59, kaj de kiu miaflanke mi prenis portreton de La Berma. La ĉiuflankaj admiroj, kiujn ricevadis la aktorino, impresis kvazaŭ la sola vizaĝo, kiun ŝi havis por ilin respondi, ne sufiĉos, restos neŝanĝebla kaj malsolida, kiel la vesto de homo kiu alian ne havas, kaj en kiu ŝi povis elmontri nur etan falton super la supra lipo, alte arkajn brovojn, iujn aliajn, ĉiam samajn proprajn trajtojn, kiujn brulo aŭ bato facile povus difekti. Ĉi tiu vizaĝo cetere per si mem al mi ne ŝajnus bela, sed ĝi al mi sugestis, kaj sekve min emigis al kiso pro ĉiuj kisoj, kiujn ĝi devis elteni, kaj kiujn de la fundo de la albumo-karto ĝi siamaniere ankoraŭ logis per kokete dolĉa rigardo kaj arte naiva rideto. Ĉar La Berma probablege por multaj junaj viroj reale sentis la dezirojn, kiujn ŝi konfesis submaske de la rolo de Fedra, kaj ilin ĉiuj kondiĉoj, ankaŭ la prestiĝo de ŝia nomo kiu briligis ŝian belecon kaj daŭrigis ŝian junecon, igis ja facile kontentigeblaj. La vespero venis, mi haltis antaŭ afiŝkolono sur kiu estis anoncita la spektaĵo, kiun La Berma prezentos en la unua tago de januaro. Blovis malseka, milda vento. Ĉi tian veteron mi konis; mi sentis, mi antaŭtimis ke la novjara tago ne estas malsama disde aliaj, ke ĝi ne estas la unua en nova cirkonstancaro, en kiu mi povos kun ankoraŭ ne forbrulintaj ŝancoj denove ekkoni Ĵilbertan, kvazaŭ en freŝe kreita mondo, kvazaŭ pasintaĵoj ne estus, kvazaŭ dispolviĝus kune kun la antaŭsignoj, kiujn ili enhavus pri estonteco, la disreviĝoj, per kiuj ŝi trafis min iafoje: nova mondo, en kiu nenio restus el la antaŭa... krom unu afero: mia deziro, ke Ĵilberta amu min. Mi ekkomprenis, ke la fakto ke mia koro ĉirkaŭ si deziris renovigon de mondo, kiu ĝis tiam ne kontentigis ĝin, signifas ke ĝi – mia koro – ne ŝanĝiĝis, kaj mi konkludis ke nenia kaŭzo estis por ke la koro de Ĵilberta siaflanke ŝanĝiĝu; mi sentis, ke tiu nova amikeco estos daŭrigo de la sama, kiel ankaŭ mankis profundego disiganta antaŭan jaron de nova jaro, kiun la deziro, ĝin ne tuŝante, ĝin ne modifante, arbitre distingas per alia nomo. Kiom ajn ĉi tiun novan jaron mi dediĉos al Ĵilberta kaj – kiel oni super blindaj naturleĝoj almetas religion – kiom ajn mi provos al la novjara tago trudi la apartan imagon, kiun mi havis pri ĝi, mia strebo vanos; mi sentis, ke ĝi ne scias, ke ĝin oni nomas novjara tago, ke ĝi estas finiĝanta en krepusko laŭ ordinara maniero: en la milda vento blovanta preter la afiŝkolono mi rekonis, mi sentis, kiel la eterna, komuna substanco, la familiara malseko, la senkonscia fluemo de la malnovaj tagoj reaperis.

Mi rehejmiĝis. Mi estis ĵus travivinta la unuan de januaro de maljunuloj, kiuj en tiu tago diversas de junuloj ne per tio, ke ili ne plu ricevas gratifikon, sed per tio ke je novjaro ili ne plu kredas. Gratifikon mi ricevis, sed ne tiun kiun mi plezure akceptus, nome ne mesaĝon de Ĵilberta. Tamen mi ja ankoraŭ junis, ĉar mi sendis al ŝi leteron, per kiu – mi esperis – parolante pri la foraj revoj de mia inklino, mi kaŭzos en ŝi inklinon similan. La malĝojo de maljunuloj konsistas en tio, ke tian leteron ili ne penas eĉ skribi – ili scias ke ĝi ne efikos.

Kiam mi poste kuŝis en la lito, la strataj bruoj, kiuj en tiu festotaga vespero daŭris pli malfrue ol kutime, min tenis vigla. Mi pensis pri ĉiuj homoj, kiuj pasigos la finon de la nokto en plezuroj, pri la amanto, la grupo de diboĉuloj eble, kiu kredinde aliĝis al La Berma post la teatra prezento anoncita por tiu vespero. Mi ne povis iluziiĝi – kaj ne povis trankviligi la agiton, kiun ĉi tiu ideo dum tiu sendorma nokto en mi kaŭzis – pri tio ke La Berma eventuale ne pensas pri amo, ĉar la versoj, kiujn ŝi eldiris, kiujn ŝi longe studadis, al ŝi konstante memorigis ke ĝi estas dezirinda, kiel ŝi cetere bone sciis, ĉar ŝi vidigis la ĝenerale konatajn signojn de responda maltrankvilo – sed en formo nove intensa kaj neatendite dolĉa – al admirantaj spektantoj, kiuj ilin tamen jam spertis siaflanke. Mi reflamigis la estingitan kandelon kaj ankoraŭfoje rigardis ŝian vizaĝon. La penso, ke ĝin tiumomente probable karesis tiuj viroj, kiujn mi nevole fantaziis apud ŝi, ke ili ricevis de ŝi superhoman, nebulecan ĝojon, al mi kaŭzis angoron pli kruelan ol voluptan, ja nostalgion, kiu akriĝis pro la sono de korno, kian oni ĝin aŭdas ankaŭ en la mez-karesma nokto kaj ofte por aliaj festoj, kaj kiu – ĉar ĝi tiam sonas sen poezio – pli malgajas kiam ĝi venas de vulgara taverno, ol vespere funde de arbaro60. En tiu momento tio, kion mi bezonis, koncedinde ne estis mesaĝo de Ĵilberta. Homaj deziroj evoluante implikiĝas, kaj en la konfuzoj de la vivo, estas malofta okazo ke ia feliĉo alĝustiĝas al la deziro, kiu ĝin postulis.

Mi plu vizitis en hel-veteraj tagoj la Elizeajn Kampojn, trairante stratojn en kiuj elegantaj, rozkoloraj domoj – ĉar tiam estis modo de akvarelismaj ekspozicioj – staris en la fluo de pasema, malpeza ĉielo. Mi mensogus se mi pretendus, ke tiutempe la palacoj konstruitaj de Gabrielo61 al mi ŝajnis pli belaj, aŭ eĉ aliepokaj, ol ĉirkaŭaj domoj. Mi taksis laŭ stilo pli admirinda, mi supozis pli da antikveco eble ne en la Palaco de Industrio, sed ekzemple en la Palaco de Trokadero62. Tute mergite en malkvieta dormo mia adoleska animo envolvis la tutan kvartalon, tra kiu ĝi promenigis ĝin, en unukoloran sonĝon, kaj mi neniam imagis, ke konstruo de la 18a jarcento staras en la Reĝa Strato, kaj simile mirus se mi tiam ekscius ke la Pordo Sankta-Marteno kaj la Pordo Sankta-Denizo, ĉefverkoj el la tempo de Luizo la 14a, ne estas samepokaj kun la plej modernaj etaĝaj domoj de tiuj aĉaj kvartaloj. Nur unufoje mi longe haltis pro iu el la palacoj de Gabrielo – kaŭzo estis ke en la veninta nokto ĝiaj kolonoj, sensubstancigite de la luna lumo, ŝajnis eltonditaj el kartona plato kaj, min memorigante pri dekoro de la opereto ,Orfeo en Inferoj’63, unuafoje kaŭzis al mi impreson de beleco. Ĵilberta dume ne revenis al la Elizeaj Kampoj. Kaj mi ja bezonis renkontiĝon kun ŝi, ĉar mi ne memoris eĉ nur ŝian vizaĝon. Homoj esplore, angore, postuleme rigardas al la personoj, kiujn ili amas, ili atendas ke iu diro de ŝi aŭ li donos aŭ maldonos esperon pri morgaŭa rendevuo, kaj ĝis kiam tiu diro estos soninta, la alterna, preskaŭ samtempa imago pri la ricevota ĝojo aŭ malĝojo, ĉio ĉi kaŭzas fronte al la amato troan tremadon de la atento, kiu pri la persono sekve ne sukcesas konservi netan bildon. Eble ankaŭ la samtempa aktivo de ĉiuj sentumoj, kun sia penado por ekkoni per nura rigardo tion, kio la povon de rigardo transpasas, tro komplezas al la miloj da formoj, la tro multaj gustoj kaj moviĝoj de vivanto, kiujn kutime, se amo ne estas, oni frostigas. La kara modelo – male – sin movadas; pri ĝi oni ricevas ĉiam malbonajn kliŝojn. Mi vere malmemoris, kiel aspektis la trajtoj de Ĵilberta krom en la di-donacitaj momentoj, kiam ŝi disfaldis ilin por mi: mi memoris sole ŝian rideton. Revidi ĉi tiun kare amatan vizaĝon mi ne povis, kiom ajn mi streĉis la memoron, kaj mi incitiĝis, trovante en ĝi neutile definitivan, ekzaktan desegnon de la okulfrapaj vizaĝoj de la mastro de la ligno-ĉevala karuselo kaj de la vendistino de horde-bombonoj – simile iuj homoj, frapite de la morto de proksimulo, kiu al ili neniam aperas dumdorme, ekkoleras tial, ke ili ĉiam en siaj sonĝoj renkontas alfluon da malagrabluloj, kiujn koni en vigla stato jam estas tedo. Pro sia malkapablo bildigi al si la prifunebraton, ili preskaŭ kulpigas sin pri malpovo je sufero. Mi proksimis miaparte al la opinio, ke pro forgeso de la trajtoj de Ĵilberta mi forgesis ŝin mem, mi ŝin ne plu amas. Fine ŝi revenis por ludado preskaŭ en ĉiu tago, al mi prezentante novajn temojn de dezirado kaj de petado por la sekva tago, per tio kaŭzante ke mia inklino ĉiutage vere fariĝis inklino nova. Sed okazaĵo refoje kaj subite ŝanĝis la manieron, kiel en ĉiu posttagmezo ĉirkaŭ la dekkvara horo prezentiĝis la problemo de mia amo. Ĉu sinjoro Svan trovis la leteron, kiun mi skribis al lia filino, aŭ ĉu Ĵilberta konfidis al mi postlonge, por ke mi estu pli singarda, jam detempe ekzistantan situacion? Mi estis iuokaze al ŝi klariganta, kiom mi admiras ŝiajn gepatrojn, kaj tiam ŝi ekmienis nebule, sindetene, neparoleme, kiel kutime okazis kiam iu antaŭ ŝi menciis farendaĵojn, komisiojn aŭ vizitojn, kaj fine ŝi subite diris: „vidu, ili vin ne toleras!” kaj – elgliteme kiel ia marvirineto – ŝi eksplodigis ridon. Ofte sia rido malakorde kun ŝia parolo ŝajne priskribis en alia ebeno – simile al muziko – nevideblan surfacon. Sinjoro kaj sinjorino Svan ne petis de Ĵilberta, ke ŝi ĉesigu sian ludadon kun mi, sed ili pli ŝatus – ŝi supozis – ke ĝi entute ne komenciĝus. Ili rigardis al mia rilato kun ŝi per malfavoraj okuloj, ne opiniis ke mi estas morale rekomendinda homo, imagis, ke mia influo al ilia filino nepre estos malbona. La tipon de neskrupulema juna viro, al kiu laŭ la kredo de gesinjoroj Svan mi similis, mi imagis tia, ke li malestimas la gepatrojn de la amata knabino, al ili flatas kiam ili ĉeestas, sed ilin mokas kun ŝi, ŝin instigas al malobeo, kaj post ol li plene paras kun ŝi, ilin eĉ senigas je ŝiaj ĉeesto kaj vizitoj. Al tiaj sintenoj – kiuj neniam konsistigas la membildon de eĉ plej malnobla viro – kiel impete mia koro kontrastigis la sentojn, kiujn ĝi kovis rilate al Svan! – tiaj ardaj sentoj ili male estis, ke sen ia dubo se li divenus ilin, li pentus pro sia mistakso, ĝin konsiderante kvazaŭan juĝejan eraron. Ĉio, kion mi sentis rilate al li, mi aŭdacis priskribi en longa letero, kiun mi konfidis al Ĵilberta kun peto ke ŝi transdonu ĝin. Ŝi akceptis la komision. Ve, li vidis min eĉ pli granda mensogulo, ol mi supozis! Pri tiuj sentoj, kiujn mi komentis laŭ propra kredo tiel vereme laŭlonge de dekses paĝoj, li ja dubis! La letero skribita por li, same arda kaj sincera kiel la paroloj, kiujn mi diris antaŭ sinjoro De Norpua, same maltrafis sian celon. En la sekva tago Ĵilberta raportis, min unue kondukinte al konfida loko malantaŭ grupo de laŭroj, en mallarĝa aleo kie ni eksidis po sur seĝo, ke, legante la leteron kiun ŝi alportis, ŝia patro ŝultrumis: „ĉio ĉi nenion signifas, nur pruvas kiagrade mi pravas”. Pro mia scio pri miaj senpekaj intencoj, pri la bonvolo de mia animo, mi indignis, ke miaj paroloj ne ŝancelis eĉ iomete la eraron de Svan. Li ja eraris, pri tio mi ne dubis. Laŭ mia opinio mi priskribis iujn nepreterkoneblajn elementojn de miaj bonaj sentoj tiel ekzakte, ke, por ke laŭ ĉi tiu elementoj Svan ilin ne rekonstruis, ne venis al mi kun pardonpeto kaj konfeso pri sia trompiĝo, la vero nepre estis ke li mem tiujn noblajn sentojn neniam spertis, kaj sekve estis nekapabla ilin kompreni ĉe aliulo.

Eble Svan simple sciis, ke grandanimeco ofte estas interna masko, kiun memismaj sentoj ricevas, kiam ili ankoraŭ ne estas nomitaj, klasitaj. Li eble rekonis en la simpatio, kiun mi manifestis al li, simplan efikon – kaj entuziasman konfirmon – de mia amo al Ĵilberta, de kiu nepre – de ĝi, ne de mia konsekvenca respektego al li – poste gvidiĝos miaj agoj. Tian antaŭvidon mi ne komune havis kun li, ĉar al mi ne prosperis disigi mian amon de mia memo, ne prosperis ĝin asimili al la ĝenerala ideo de amado kaj enpense esplori kaj elteni ĝiajn sekvojn; mi senesperiĝis. Mi momente lasis Ĵilbertan, tial ke Franciska min vokis. Mi devis ŝin akompani al malgranda pavilono el verda latiso, iom simila al la eksaj akcizaj dometoj de Parizo, kaj en kiu de mallonga tempo estis instalita tio, kion oni nomas en anglio lavatory, kaj en Francio pro malbone informita anglismo-manio water-closets.64. De la malsekaj, antikvaj muroj de la enirejo, en kiu mi staris atende al Franciska, disŝvebis malvarmeta odoro de fermita loko, kiu, min tuj senbalastigante je la zorgoj, kiujn naskis antaŭnelonge la diro de Svan raportita de Ĵilberta, min plenigis per plezuro de malsama speco ol la aliaj, kiuj la animon lasas ŝancelita, senpova por ilin konservi, por ilin posedi, male per plezuro firma, al kiu mi povis min apogi, delica, paca, plena je daŭra, neklarigebla, certa vero. Mi volis – kiel en similaj okazoj dum miaj promenoj sur la vojo de Germanto – prove esplori la ĉarmon de la min ĉirkaŭpreninta impreso, kaj resti senmova, analizante tiun malnovetan atmosferon, kiu sin proponis ne por ke mi ĝuu la plezuron, kiun ĝi donis nur kiel ekstran senton, sed por ke mi aliru la subkuŝan realon, kiun ĝi ne malvualis. Sed la gardisto de la loko, maljuna sinjorino kun dike ŝminkitaj vangoj kaj rufa falsa hararo, alparolis min. Franciska kredis, ke ŝi estas „tute bonorda en sia vivo”. Ŝia filino edziniĝis al iu, kiun Franciska titolis „juna viro de familio”, kaj do homo, kiun ŝi juĝis pli diversa de laboristo, ol Luizo de Sansimono distingus dukon de „viro el la feĉo de la popolo”. Sen ia dubo la gardisto, antaŭ ol ŝi havis ĉi tiun oficon, spertis iujn sortobatojn. Sed Franciska asertadis, ke ŝi estas markizino, laŭnome el la familio Sanfereol. Ĉi tiu markizino konsilis, ke mi ne restu en malvarma loko kaj al mi eĉ malfermis budon, dirante: „ĉu vi ne eniros? ĉi tiu tute puras, por vi estos senpage”. Ŝi eble tiel agis nur en sama intenco kiel la komizinoj de la dolĉaĵejo Guaŝ, kiam ni vizitis ĝin por mendo, kaj ili volis min regali per bombono el tiuj tenataj sub vitraj kloŝoj sur la vendotablo, kaj ĝin pro ordono de panjo mi devis kun domaĝo rifuzi; eble ankaŭ malpli senkulpe, kiel la maljuna florvendistino, ĉe kiu mia patrino provizigis la enhavon de siaj plantpotoj, kaj kiu al mi kutime donacis rozon subŝovante enamiĝintan rigardon. Kiel ajn, se la laŭsupoza markizino havis inkinon al junaj knaboj, al ili malfermante la pordon de iu el la kaverneskaj ŝtonkuboj, en kiuj viroj kaŭras kiel sfinksoj, ŝi per tia komplezo probable malmulte esperis ke ŝi devojigos iun el ili kaj pli multe serĉis la plezuron, kiun oni sentas kiam oni vane prodigas al tiuj, kiujn oni amas, ĉar mi ja vidis ĉiam ajn kompanie apud ŝi nur maljunan ĝardengardiston.

Post momento mi adiaŭis la markizinon, foriris kun Franciska kaj ŝin forlasis por reiri al Ĵilberta. Mi tuj ekvidis ŝin sidanta sur seĝo malantaŭ grupo de laŭroj. Tie ŝi estis por ke ŝiaj amikinoj ŝin ne vidu: ili estis ludantaj kaŝludon. Mi aliris kaj eksidis apud ŝi. Ŝi surhavis platan bireton, kiu kovris la frunton ĝis proksime al la okuloj, al ŝi donante la saman desuban, reveman kaj perfidan rigardon, kiun mi rimarkis kiam mi unuafoje vidis ŝin en Kombreo. Mi demandis, ĉu estos eble ke mi rekte interparolos kun ŝia patro. Ĵilberta respondis, ke tion ŝi proponis al li, sed li juĝis ke ĝi ne utilos. „Nu, bone” ŝi aldiris „reprenu vian leteron. Ni devas reiri al la aliaj, ili ne trovis min.”

Se Svan tiam alvenus, antaŭ ol mi reprenis ĝin, reprenis tiun leteron pri kies sincereco li – tute absurde en miaj okuloj – ne lasis sin konvinki, li eble vidus ke li pravas. Ĉar proksimiĝante al Ĵilberta, kiu, retroklinite sur sia seĝo, proponis ke mi reprenu la leteron sed ĝin al mi ne etendis, mi sentis tian allogon al ŝia korpo, ke mi diris:

— „Nu, provu deteni ĝin de mi, ni vidu kiu el ni pli fortos.”

Ŝi kaŝis ĝin post sian dorson, mi provadis mankapti preter ŝia kolo, sublevante ŝiajn harplektojn, kiuj pendis sur la ŝultroj, ĉu tial ke ili ankoraŭ konvenis al ŝia aĝo, ĉu tial ke ŝia patrino volis ŝin ŝajnigi pli longe infana, por ke ŝi mem ŝajnu daŭre juna; ni luktis kun reciproke apogitaj korpoj. Mi penis altiri ŝin, ŝi rezistadis; ŝiaj vangoj, ardigite de la streĉo, fariĝis ruĝaj, rondaj kiel ĉerizoj, ŝi ridadis kiel se mi estus ŝin tiklanta; mi premis ŝin inter miaj gamboj kiel arbeton, kiun mi provus grimpi; kaj meze de la gimnastikaj movoj, kiujn mi plenumis, sen ke senteble pliiĝis la rapido de spirado, kiun al mi kaŭzis la muskola ekzerco kaj la varmiĝo pro la ludado, mi gutigis – kvazaŭ malmultajn ŝviterojn elpremitajn de la streĉo – mian volupton, al kiu mi ne havis tempon dediĉi atenton por ekkoni ĝian guston; sammomente mi kaptis la leteron. Tiam Ĵilberta afable diris:

— „Vidu, se vi deziras, ni luktos ankoraŭ iom.”

Ŝi eble malklare sentis, ke la ludo por mi havis alian celon, ol tiun kiun mi diris, sed ne povis rimarki ke mi atingis ĝin. Kaj mi, timante ke ŝi tion eksentis (kaj ia kuntira, deteniĝa moviĝo kvazaŭ pro ofendita pudoro kiun ŝi faris en la tuj sekva momento min kondukis al la dedukto ke mi ne malprave timis tion), akceptis pluan lukton por ke ŝi ne kredu ke mi havis tiun nuran celon, post kiu mi sole deziris trankvilan restadon apud ŝi.

Dum mi rehejmiĝis, mi ekvidis, mi subite memoris la ĝis tiam vualitan bildon, al kiu min proksimigis – ĝin tamen ne lasante plene vidi kaj rekoni – la preskaŭ fulg-odora malvarmeto de la latisa dometo. La bildo estis tiu de la malgranda ĉambro de mia praonklo Adolfo en Kombreo, kaj ĝi efektive elŝvebigis la saman malsekan odoron. Sed mi ne povis kompreni kaj mi prokrastis al iama venonta tempo la demandon, kial memorigo de tia nesignifa bildo al mi peris tian feliĉan senton. Dume al mi ŝajnis ke mi vere meritas la malestimon de sinjoro De Norpua: mi pli ŝatis super ĉiuj aliaj literaturistoj tiun, kiun li nomis nura flut-ludisto, kaj veran fervoron mi ricevis ne nenia grava ideo, sed de ŝim-odoro.

De kelka tempo en iuj familioj la nomo Elizeaj Kampoj, se hazarde ĝin diris vizitanto, kaŭzis ĉe patrinoj la saman misvolan mienon, kiun ili specife dediĉas al fama kuracisto, de kiu ili laŭaserte aŭdis tro da eraraj diagnozoj, kaj kiun ili sekve ne plu fidas; homoj raportis, ke la ĝardeno estas malbona por infanoj, ke ia nombro da gorĝinflamoj, morbiloj kaj eĉ pli abunde febroj venas de tie. Ne aŭdacante per klaraj vortoj dubi la amon de mia patrino, kiu plu irigis min tien, iuj el ŝiaj amikinoj tamen ve-parolis pri tio ke ŝi blinde agas.

Nervomalsanuloj eble estas spite al la kutima diro tiuj homoj, kiuj malplej atentas sin mem: ili ene de si sentas tiom da okazaĵoj, pri kiuj ili poste konstatas la vanecon de siaj timoj, ke ili rezulte ĉiujn ignoras. Ilia nervaro tiom ofte al ili kriis „helpon!” kvazaŭ pro forta malsano, dum la kaŭzo simple estis baldaŭa neĝado aŭ planita ŝanĝo de loĝejo, ke ili kutimiĝas al indiferento pri tiuj avertoj, simile al militanto, kiu en la agito de bataloj, ilin ankaŭ tiom malmulte atentas, ke li povas en mortoproksima stato daŭrigi plurajn tagojn ankoraŭ la vivmanieron de plene sana viro. Iun matenon, portante en mi la sistemon de miaj kutimaj korpaj perturboj, de kies konstanta interna cirkulo mi ĉiam deturnis mian spiriton kvazaŭ ili estus sangocirkulo, mi gaje kuris al la manĝoĉambro, en kiu miaj gepatroj jam sidis ĉe la tablo, kaj – pensinte laŭordinare ke sento de malvarmo eventuale signifas ne ke oni bezonas varmiĝon, sed ke oni ricevis riproĉadon, ke foresto de malsato eventuale signifas, ke hodiaŭ pluvos, ne ke oni sin detenu de manĝo – mi altabliĝis, kaj en la momento, kiam mi volis gluti la unuan maĉaĵon de bela ripaĵo, min haltigis naŭzo, duonsveno, kaj eka malsano febre respondis, kies signojn mia glacia indiferento ĝis tiam maskis kaj prokrastis, sed kiu obstine rifuzis manĝaĵon, kiun mi sekve ne povis preni. Tiam en la sama sekundo ekpenso pri tio, ke miaj gepatroj malpermesos eliron se ili vidos ke mi malsanas, al mi provizis – kiel deziro de pluvivo al vundito – sufiĉan forton por ke mi pene paŝu ĝis mia ĉambro, kie mi vidis ke mi havas 40-gradan febron65, kaj poste min pretigu por iro al la Elizeaj Kampoj. Tra la svenema, tralasema korpo, en kiu ĝi estis envolvita, mia animo ridete tuŝis, postulis la tiom dolĉan plezuron de kaptoluda partio kun Ĵilberta, kaj unu horon poste, apenaŭ staropova sed feliĉa, mi estis ankoraŭ sufiĉe fortika por ĝin ĝui.

Franciska post reveno hejmen klarigis, ke mi trafis malbonan farton, ke mi suferis pro varmumo kaj malvarmumo, kaj la tuj alvokata kuracisto deklaris ke pli bonas la severeco, la virulento de la febra krizo, kiu aliĝis al mia pulma kongesto kaj baldaŭ forbrulos kiel pajlo, ol pli insida kaj vualita formo de la malsano. Jam delonge mi okaze suferis pro sufokiĝoj kaj la kuracisto de la familio senatente al la malaprobo de mia avino, kiu antaŭfunebris mian morton pro alkoholismo, rekomendis krom kafeino, kiu estis preskribita por faciligo de la spiro, prenon de biero, ĉampano aŭ konjako, kiam ajn mi sentis proksimiĝon de krizo. Ĉi tiuj abortos – laŭ lia klarigo – en la eŭforio kaŭzita de alkoholo. Mi ofte devis, por ke la avino permesu ke mi ricevu ilin, ne kaŝi, sed preskaŭ elmontri mian staton de senspireco. Cetere, kiam mi sentis ĝian proksimiĝon, mi neniam certis pri ĝia venonta intenso, kaj mi sekve zorgis pro la malĝojo de mia avino, kiun mi pli multe domaĝis ol mia sufero. Sed samtempe mia korpo, ĉu tial ke ĝi tro malfortikis kaj la suferon ne povus sekretigi, ĉu tial ke ĝi timis ke pro nescio pri la baldaŭa krizo oni postulos de mi ajnan fortostreĉon, kiu por ĝi estus neebla aŭ danĝera, min premis al avertado de mia avino pri la misfarto kun ekzakteco, kiun mi laŭ la tempo troigis ĝis fiziologia skrupulo. Se mi sentis en mi malbonaŭguran simptomon, kiun mi antaŭe ne rimarkis, mia korpo tuj sentiĝis senhelpa, ĝis mi pri tio informis mian avinon. Se ŝi ŝajnigis, ke ŝi tion tute ne atentas, ĝi petis, ke mi insistu. Iujn fojojn mi tro insistis; kaj la amata vizaĝo, kiu ne plu tiom regis la esprimon de afekcioj, kiel en antaŭa tempo, vidigis kompatan mienon, iaspecan doloran tiriĝon. Tiam la spekto de ŝia ĉagreno turmentis mian koron. Kvazaŭ ĉi tiun ĉagrenon mi povus perkise forigi, kvazaŭ mia korvarmeco donus al mia avino saman ĝojon, kiel mia feliĉo, mi ĵetis min en ŝian brakumon. Ĉar miajn skrupulojn aliflanke forigis la scio, ke ŝi nun konas la sentatan misfarton, mia korpo ne kontraŭis tion, ke mi ŝin tuj trankviligis. Mi asertis, ke la misfarto estas facile eltenebla, ke ŝi ne devas rigardi min kompate, ke ŝi pozitive sciu ke mi feliĉas; mia korpo laŭ sia takso ricevis tiom da kompato, kiom ĝi meritas, kaj sub la kondiĉo ke ĉiuj sciu, ke ĝi havas doloron en la dekstra flanko, ĝi ne oponis al deklaro miaflanka, ke tio malbonaĵo ne estas, por mi ne baras la vojon al feliĉo – mia korpo pri filozofio ja ne pretendis, ĝi ne estis temo de ĝia kompetento. Mi suferis preskaŭ ĉiutage dum la tempo de resaniĝo tiajn sufokokrizojn. En iu vespero mia avino min lasinte sufiĉe sana, tre malfrue poste reeniris mian ĉambron kaj vidante ke mi pene spiras, ekkriis kun ŝanĝita mieno: „ho, je la ĉielo, kiel vi suferas!”. Ŝi tuj eliris, mi aŭdis la baton de la doma pordego kaj ŝi revenis postiome kun konjako, kiun ŝi aĉetis ie ĉar ĝi mankis en la domo. Mi baldaŭ sentis min pli feliĉa. La avino kun iom ruĝa vizaĝo ŝajnis embarasita kaj ŝiaj okuloj elmontris lacon kaj rezignemon.

— „Mi pli ŝate foriros, por ke vi ĝuu trankvile ĉi tiun pliboniĝon” ŝi diris, kaj abrupte eliris la ĉambron. Mi tamen kun ŝi interkisis, kaj mi sentis sur ŝiaj malvarmetaj vangoj humidon, pri kiu mi dubis, ĉu ĝin lasis la nokta aero, tra kiu ŝi ĵus iris. En la posta tago ŝi vizitis mian ĉambron nur vespere, tial ke dum la tago ŝi havis laŭraporte eksteran aferon. Mi taksis ke tio signas iom fortan indiferenton al mi, sed mi detenis min de riproĉo.

La sufokokrizoj persistis dum la kongesto, delonge finiĝinte, klarigon pri ili ne plu provizis, kaj miaj gepatroj venigis por ekzameno profesoron Kotar. Ne sufiĉas ke kuracisto vizitanta pro tia aperaĵo estas bone instruita. Li vidas simptomojn, kiuj povas aparteni al tri aŭ kvar diversaj malsanoj, kaj tio, kio decidas malgraŭ proksimume samaj ŝajnoj, kiun el ili li probable frontas, fine estas lia intuo, lia spontanea distingemo. Ĉi tiu mistera talento ne kundependas kun ia supereco en aliaj sferoj de inteligento, kaj homo cetere tre vulgara, ŝatanto de plej misa pentrarto, plej misa muziko, ne interesata pri intelektaj novaĵoj, povas ĝin tute bone havi. En mia sanstato tio, kio estis observebla, povis veni egale de nervaj spasmoj, de komenciĝanta tuberkulozo, de astmo, de spir-perturbo pro nutra veneniĝo kaj rena misfunkcio, de kronika bronk-inflamo aŭ de malsimpla situacio, en kiu pluraj el ĉi tiuj faktoroj miksiĝus. Se nervaj spasmoj – ilin devas trakti ignoro; se tuberkulozo – intensaj flegoj kaj abunda manĝo, kiu mise efikus al tia artrita stato kia estas astmo, kaj fariĝus danĝera en okazo de spir-perturbo pro nutra veneniĝo, kiu postulas dieton kiu siavice al tuberkulozulo malbone efikus. Sed Kotar hezitis tre mallonge kaj li preskribis aŭtoritate: „radikala, drasta laksigo, lakto dum pluraj tagoj, nur lakto, nenia viando, nenia alkoholo”. Mia patrino murmuris, ke mi tamen tre bezonas fortikigan manĝon, ke mi estas jam tro nervema, ke tiu dieto kaj ĉeval-doza laksigo min plene senfortigos. Mi vidis en la okuloj de Kotar – same maltrankvilaj kiel se li timus malfruiĝon por trajno – ĉu li eble nevole vidigis sian karakteran mildecon. Li provis memori, ĉu li zorgis pri malvarma vizaĝo, kiel homo, kiu ĉirkaŭrigardas por spegulo dubante ĉu li efektive nodis la kravaton. Ne sciante kaj provante por ĉia eventualo kompensi la forgeson, li respondis krude: „Mi ne kutimas je dufoja ripeto de preskribo. Donu al mi plumon. Precipe: lakto. Poste, kiam la krizoj kaj la sendormeco estos venkitaj, mi permesas densajn supojn, poste kaĉojn sed ĉiam kun lakto, ĉiam kun lakto. Ne konfuzu, mi diris kun lakto, ne lun-kakto, ĉar en la luno kaktoj ne estas!” (Liaj studentoj bone konis ĉi tiun kontraŭknalon, kiun li faris ĉiufoje en la malsanulejo kiam li preskribis al kor- aŭ hepat-malsanulo laktan dieton.) „Poste vi revenos iom post iom al normala viv-maniero. Sed ĉiam se tuso kaj sufokiĝoj rekomenciĝos – laksigo, intesta tralavo, kuŝado, lakto.” Li aŭskultis kun fermita vizaĝo kaj sen respondo la lastajn obĵetojn de mia patrino, kaj tial ke li foriris ne komplezinte klarigi la pravigon de tiu dieto, miaj gepatroj juĝis, ke ĝi ne kongruas kun mia malsano, neutile min malfortigos, kaj ili ne provigis ĝin al mi. Ili kompreneble penis kaŝi de la kuracisto sian malobeon kaj por tiu celo evitis ĉiujn lokojn kaj domojn, kie ili eble lin renkontus. Post ioma tempo mia sanstato malboniĝis, kaj ili decidis striktan obeon de la kotar-a preskribo; ene de tri tagoj gargaroj malaperis, mi ne plu tusis, mi bone spiris. Tiam ni komprenis, ke Kotar, juĝinte ke mi estis – laŭ lia posta diro – astma kaj precipe nerve malorda, distingis ke la tiam plej akuta kaŭzo de malsaneco estis veneniĝo, kaj ke drenante mian hepaton, lavante miajn renojn, li malkongestos al mi la bronkojn, rebonigos en mi spiradon, dormadon kaj korpan viglecon. Kaj ni komprenis ke tiu stultulo estas granda kuracisto. Mi finfine povis ellitiĝi. Sed la gepatroj nun priparolis la decidon, ke mi ne plu vizitos la Elizeajn Kampojn. Ili asertis, ke ĉion kaŭzis malsaniga trablovo; mi facile suspektis, ke tio estis preteksto por ke mi ne plu renkontiĝu kun fraŭlino Svan, kaj mi min devigis al konstanta ripetado de la nomo Ĵilberta, kiel la hejma lingvo, kiun venkitoj tenas viva por ne forgesi la patrolandon, kiun ili neniam revidos. Jen kaj jen mia patrino karesis al mi la frunton dirante:

— „Nu, ĉu nuntempaj junaj knaboj ne plu konfidas al sia patrino siajn suferojn?”

Ĉiutage Franciska al mi proksimiĝante diris: „La juna sinjoro havas konsternan mienon! Vi ne rigardis en spegulo, ĉu? Vizaĝon de mortinto!” Verdire se mi suferus pro nura malvarmumo, Franciska komentus egale funebre. Ĉi tiun veadon kaŭzis ŝia socia klaso, pli ol mia sanstato. Mi ne distingis tiutempe, ĉu Franciska tiel pesimismis kun doloro aŭ kun kontento. Provizore mi konkludis, ke ĉi tiu sinteno estis socia kaj profesia.

Iun tagon je la horo de poŝta ricevo mia patrino lasis sur mia lito koverton. Mi ĝin ŝiris senatente, ĉar ĝi ne povis enteni la solan subskribon, kiu min feliĉigus, nome tiun de Ĵilberta, kun kiu mi ne rilatis krom ĉe la Elizeaj Kampoj. Sed malsupre de la paĝo, kiun markis arĝentkolora stampo figuranta kaskohavan kavaliron, sub kiu sinuis la devizo per viam rectam66, post teksto skribita per altaj literoj kaj en kiu frazoj ŝajnis substrekitaj simple tial ke la trastrekoj de t-literoj, kuŝante ne trae sed supre, almetis horizontalon sub la responda supra-linia vorto, mi ekvidis ĝuste la subskribon de Ĵilberta. Tamen pro la scio ke ĝi ne estas ebla en letero al mi, ĉi tiu ekvido ne akompanata de kredo ne ĝojigis min. Dum mallonge ĝi nur malrealigis ĉion, kio min ĉirkaŭis. Kun kapturna rapido ĉi tiu subskribo ludis enĉambran kaŝludon kun mia lito, mia kameno, mia muro. Mi vidis ke ĉio ŝanceliĝas, kiel homo kiu defalas de rajdata ĉevalo, kaj mi dubis, ĉu eble ekzistus vivo tute malsama ol tiu, kiun mi konas, kiu kun ĝi ne kongruus, sed estus vera kaj al mi subite sin vidigus, min plenigante per tiu hezito, kiun skulptistoj, bildigante la lastan juĝon, figuras en la sinteno de mortintoj releviĝantaj ĉe la sojlo de la transa mondo. La letero tekstis:

Kara amiko,

mi eksciis ke vi tre malsaniĝis kaj ne plu vizitas la Elizeajn Kampojn. Ankaŭ mi apenaŭ iras tien tial ke tre multaj vizitantoj malsaniĝis. Sed miaj amikinoj venas al mia hejmo en ĉiu lundo kaj en ĉiu vendredo por te-manĝeto. Mia patrino petas ke mi diru al vi ke ni havos grandan plezuron, se ankaŭ vi venos tuj kiam vi estos denove sana, kaj ni povos daŭrigi hejme niajn agrablajn babilojn de la Elizeaj Kampoj. Adiaŭ, kara amiko, mi esperas ke viaj gepatroj permesos ofte vian viziton en tiuj posttagmezoj. Akceptu miajn amikajn bondezirojn.

Ĵilberta.

Dum mi estis leganta ĉi tiujn frazojn, mia nervaro ricevis kun mirinda diligento la novaĵon, ke granda feliĉaĵo al mi okazas. Sed mia animo, alivorte mia memo kaj sume la ĉefa koncernata homo, tion ankoraŭ ne sciis. Feliĉo, feliĉo perata de Ĵilberta, estis temo pri kiu mi ĝis tiam konstante revis, temo tute pensa, estis – kiel diris Leonardo da Vinĉi pri pentrado – cosa mentale67: mensa afero. Paperfolion plenigitan de literoj la spirito ne tuj integrigas al si. Sed, la leteron finleginte, mi ĝin postpensis, ĝi fariĝis temo de revado, ankaŭ ĝi fariĝis mensa afero, kaj ĝi estis al mi jam tiel kara, ke ĝin fojon post fojo mi devis relegi kaj kisi. Tiam mi vere ekkonis mian feliĉon.

La vivo estas trasemita de ĉi tiaj mirakloj, kiujn enamiĝintoj povas ĉiam esperi. Povas esti ke la tiufojan miraklon arte aranĝis mia patrino, kiu – vidante ke de kelka tempo al mi mankis ĉia vivdeziro – eble petis de Ĵilberta ke ŝi sendu leteron, kiel en la tempo de miaj unuaj kontaktoj kun la maro, por agrabligi la plonĝadon, kiun mi malamis ĉar ĝi min senspirigis, ŝi kaŝe provizis mian naĝ-instruanton per mirindaj konko-skatoletoj kaj koralaj branĉoj, kiujn mi trovis – laŭ blinda kredo – mem sur la submara grundo. Tiel do pri ĉiuj okazoj, kiuj en la vivo kaj ĝiaj tre diversaj situacioj rilatas al amo, oni prefere ne provu ion kompreni, ĉar same en sia nefleksebleco kiel en sia neatenditeco, ili ŝajne obeas leĝojn magiajn prefere ol raciajn. Kiam plurmilionulo, kaj spite al tio ankaŭ ĉarma viro, forlasite de malriĉa kaj neplaĉa virino, kun kiu li kunvivis, provas en sia malespera situacio ĉiujn rimedojn, kiujn riĉeco disponigas, kaj ĉiujn peradojn iel haveblajn, kaj tamen ne sukcesas repaciĝi kun ŝi, li pliŝate antaŭ la nevenkebla obstino de la amatino supozu ke lin la sorto premas kaj destinas al morto pro kormalsano, ol cerbumu pri prudenta klarigo. Ĉi tiaj baroj, kontraŭ kiuj amantoj ofte batalas kaj kiujn ilia fantazio, spronate de sufero, vane volas travidi, konsistas iafoje en ajna karaktera trajto de la virino kiun ili ne sukcesas revenigi al si, en ŝia stulteco, en la influo kiun super ŝi havas, en la timoj kiun al ŝi sugestis homoj, kiujn la amanto ne konas, en la speco de plezuroj kiujn ŝi tiutempe atendas de la vivo, kaj tiujn plezurojn nek la amanto nek ties riĉeco povas havigi. Ĉiaokaze la amanto ne estas tiu, kiu facile ekkonos la specon de frontata baro, kiun la ruzo de la virino kaŝas kaj kiun lia propra prudento, nebuligite de amo, ne lasas lin ĝuste taksi. Ĝi similas al tiuj tumoroj, kiujn kuracisto fine venkas, sed kies devenon li ne scias diveni. Al ili simile ĉi tiuj baroj restas netravideblaj, kvankam ili estas portempaj. Sed ili bedaŭrinde daŭras pli longe ol ama sento. Kaj tial ke ĉi tiu sento estas egoisma, la eksa amanto ne provas poste ekscii, kial la malriĉa, ventkapa virino, kiun li amis iam, obstine rifuzis dum jaroj, ke li plu vivtenu ŝin.

Nu – la sama mistero, kiu multokaze al homaj okuloj ne lasas vidi la originon de katastrofoj, se pri amo temas, same ofte ĉirkaŭnebulas la abruptan alvenon de feliĉiga evento, kiel tiu, kiun al mi provizis la letero de Ĵilberta. Feliĉigaj ĉi tiaj eventoj almenaŭ ŝajnas, sed tre malofte tiaj ili vere estas, ĉar temas pri tiaspeca sento, ke ĉiu kontentigo kiun oni trovas por ĝi ordinare nur ŝovas la doloron al alia loko. Iafoje tamen sensufereco instaliĝas, kaj oni dum kelka tempo ricevas iluzion de resaniĝo.

En la okazo de tiu letero – subskribe de kiu Franciska rifuzis rekoni la nomon Ĵilberta tial ke la granda ornama ‚Ĵ’-litero ligita al nepunktita ‚i’ rezultigis ion similan al granda ‚A’, dum la lastan silabon tre longigis bukla parafo – se oni vere volas trovi racian klarigon por la ŝanĝo de animstato, kiun ĝi anoncis kaj pro kiu mi tiel ĝojis, oni eventuale supozu ke ĝin mi parte ŝuldis al okazo, kiun mi kredis male definitive fatala al la opinio de familio Svan pri mi. Nelonge antaŭe Bloĥ estis enveninta por vizito, dum ke profesoro Kotar, kiun oni denove venigis de kiam mi nutriĝis laŭ dieto konforma al lia preskribo, ankoraŭ estis en mia ĉambro. La medicina ekzameno estis finita, Kotar gaste pluigis la viziton, ĉar miaj gepatroj proponis ke li restu por la vespermanĝo, kaj oni enlasis Bloĥ-on. Dum ni ĉiuj parolis en komuna konversacio, Bloĥ rakontis, ke li aŭdis ke sinjorino Svan min tre ŝatas laŭ aserto de persono, kun kiu li vespermanĝis en la antaŭa tago, kaj kiu mem havas amikajn rilatojn kun sinjorino Svan, kaj mi volis respondi ke certe li eraras kaj klare sciigi – pro la sama skrupulo pro kiu mi same parolis al sinjoro De Norpua kaj pro timo ke sinjorino Svan min rigardos mensogulo – ke ŝin mi ne konas, ke mi kun ŝi neniam interparolis. Sed la eraron de Bloĥ mi ne kuraĝis korekti, komprenante, ke ĝi estas konscia eraro, kaj ke li elpensis diron, kiun sinjorino Svan reale ne povis diri, kun la celo ke ĉiuj kredu – al li en lia imago flate sed efektive malvere – ke li havis komunan vespermanĝon kun amikino de tiu sinjorino. La sekvo estis – kontraste al la okazo kun sinjoro De Norpua, kiu, eksciante ke mi ne konas kaj tre deziras ekkoni sinjorinon Svan, zorge sin detenis de mencio pri mi – ke Kotar, kiu estis ŝia kutima kuracisto, supozante laŭ tio, kion li audis de Bloĥ, ke ŝi bone konas min kaj min ŝatas, decidis ke kiam li renkontos ŝin, li diros ke mi estas bonkaraktera knabo al kiu li amikas, kio al mi neniel utilos sed al li estos societe briliga – pro tiuj du motivoj li parolis pri mi kun Odeta tuj kiam prezentiĝis okazo.

Tiam mi ekkonis tiun apartamenton, de kiu ĝis en la ŝtuparon ŝvebis la odoro de la parfumo, kiun kutime uzis sinjorino Svan, sed kiu pli bonodora ankoraŭ estis pro la dolore aparta ĉarmo, kiun elspiris la vivo de Ĵilberta. La nefleksebla domgardisto, denun bonvola eŭmenido68, kiam mi demandis ĉu mi rajtas ŝtupari supren, rutine signifis, per bonsorta mano levante sian kaskedon, ke li favore akceptas mian peton, Okazis ke la fenestrojn, kiuj antaŭe, vidate de ekstere, inter mi kaj trezoroj al mi ne destinitaj ekranis per brila, malfamiliara, supraĵa rigardo, kiu al mi ŝajnis la propra rigardo de familio Svan, nun en somera tempo, post tuta posttagmezo pasigita kompanie kun Ĵilberta mi malfermis mem enlase al iom da freŝa aero kaj eĉ de ili elkliniĝis apud ŝi se tiam estis la akcepto-tago de ŝia patrino, kaj spektis la alvenon de la gastoj, kiuj ofte, levante la rigardon kiam ili elkaleŝiĝis, salute svingis manon, kredante ke mi estas iu nevo de la mastrino. En tiuj momentoj harplekto de Ĵilberta tuŝis mian vangon. Ĝi ŝajnis al mi – pro la subtilo de sia natura kaj supernatura grajneco kaj la forto de siaj ornamaj volviĝoj – unika verko, por kiu oni plektis la razenon de paradizo. Por eĉ plej eta ekzemplero de ĝi mi elektus kiel relikvujon ĉielan herbarion. Sed ne esperante, ke mi havigos al mi aŭtentan eron de ĝi, mi revis pri fotografa bildo – por mi pli kara ol estus desegno de floretoj fare de Leonardo da Vinĉi! Por ricevi tian bildon mi humile petadis amikojn de gesinjoroj Svan kaj eĉ fotografistojn, kaj ĉio ĉi ne ricevigis al mi la petitan aferon, sed min por ĉiam rilatigis al tre tedaj homoj.

La gepatroj de Ĵilberta, kiuj tiom longatempe obstaklis, ke mi vizitu ŝin, kiam nun mi eniradis la malhelan antaŭsalonon, en kiu konstante ŝvebis – pli timinde kaj dezirinde ol iam estis la apero de la franca reĝo en Versajo – la ebleco renkontiĝi kun ili, kaj en kiu ofte, post ol mi karambolis ĉe grandegan vestpendigilon sepbranĉan kiel la biblia kandelingo de la templo, mi humile salutadis ĉambroserviston en longa griza jupo, sidantan sur ligna kofro, kiun en la ĉirkaŭa mallumo mi konfuzis kun sinjorino Svan – la gepatroj de Ĵilberta, se iu el ili ŝance pasis tie en la momento de mia alveno, kun neniel ĉagrena mieno min ridete salutis per manpremo kaj diris:

— „Kiel vi fartas?” (kiun ili ambaŭ elparolis kie' vi fartas kun apenaŭa sonigo de la ‚l’-sono, kion memkompreneble post reveno hejmen mi konstante kaj volupte strebis imiti.) „Ĉu Ĵilberta scias ke vi alvenis? Bone, do mi konfidas vin al ŝi.”

Plie la posttagmezaj te-manĝoj, al kiuj Ĵilberta invitadis siajn amikinojn kaj kiuj al mi tiom longe ŝajnis la plej alta, ne transpontebla baro inter ŝi kaj mi, iĝis nun okazoj de renkontiĝo, pri kiuj ŝi min sciigis per skribita mesaĝo – ĉar mi estis ankoraŭ iom nova konato – sur ĉiufoje malsama leterpapero. Iun fojon ĝi estis ornamita de reliefa, blua pudelo super humura frazo anglalingva finiĝanta per krisigno, alian fojon markita de ŝipa ankro, alian fojon de la duliteraĵo ‚G. S.’ strange streĉita en randa kvarangulo laŭ la tuta alto de la folio, aŭ ankaŭ de la nomo Ĵilberta jen oblikve skribita en angulo per orumitaj literoj kiuj imitis ŝian subskribon kaj finiĝis per simila ornama streko, sub malfermita, nigre presita ombrelo, jen monograme enfermita en formo de ĉina konusa ĉapelo, kiu enhavis ĉiujn literojn de ŝia nomo majusklaj kaj nedistingeble miksitaj. Fine ĉar la serio de diversaj leterpaperoj, kiujn Ĵilberta disponis, kiel ajn ampleksa, tamen ne estis senfina, mi ricevis post ia nombro da semajnoj tiun, kiu surhavis la saman devizon kiel la letero, kiun ŝi unuafoje sendis, nome la latinaĵon per viam rectam sub kaska kavaliro ene de medal-forma kadro el polurita arĝentumo. Kaj ĉiufoje la papero estis elektita en difinita tago laŭ mistera regulo, mi tiam imagis, sed pli verŝajne, mi nun opinias, tial ke ŝi provis memori pri tiuj paperoj, kiujn ŝi jam uzis en antaŭaj fojoj, tiel ke ŝi sendu la saman al iu korespondanto – almenaŭ al iu el la homoj, al kiuj ŝi volis etikete rilati – nur post plejeble longa intertempo. Pro la malsamaj horoj, en kiuj ili iris al lecionoj, iuj amikinoj invititaj de Ĵilberta por te-manĝo devis foriri ĝuste kiam aliaj alvenis, kaj mi jam en la ŝtuparejo aŭdis murmuron de voĉoj venanta de la antaŭsalono, kiu – kun la afekcio kiun al mi kaŭzis la impona ceremonio baldaŭ ĉeestota – subite rompis longe antaŭ ol mi atingis la etaĝan platformon la ankoraŭajn ligojn inter mi kaj mia antaŭa vivo, tiagrade ke mi forgesis depreni la koltukon malgraŭ la interna varmo, kaj atenti pri la horo por ke mi foriru sen malfruiĝo. Tiu ŝtuparo tute ligna, kiel oni faris ilin tiam en ludonataj domoj en stilo Henrio la 2a kiu tiom longe estis la idealo de Odeta sed kiun ŝi baldaŭ poste forkonfesis, surhavanta aviztabulon, kies similaĵo ne estis trovebla ĉe mia familio, kun jenaj vortoj: „estas malpermesite uzi la lifton por malsupreniro”, al mi ŝajnis objekto tiel prestiĝa, ke mi diris al miaj gepatroj, ke ĝi estas antikva ŝtuparo, kiun sinjoro Svan alportigis de malproksima loko. Mia zorgo pri verdireco estis tiel granda, ke mi senhezite asertus tion eĉ sciante ke ĝi malveras, ĉar sole tiel fariĝis eble, ke ili havu al la nobleco de la ŝtuparo de Svan saman respekton, kiel mi. Simile antaŭ malklerulo, kiu ne povas kompreni en kio konsistas la genio de granda kuracisto, oni opinias ke oni saĝe agas per prisilentado de tio ke li ne kapablas kuraci naz-kataron. Sed ĉar mi ne estis observema, ordinare ne sciis la nomon, la specon de la aferoj, kiujn mi renkontis, nur komprenis ke kiam ili proksimis al familio Svan ili nepre estis neordinaraj, al mi ne ŝajnis certe, ke, avertante miajn gepatrojn pri la arta valoro kaj malproksima deveno de la ŝtuparo, mi kulpis mensogon. Certa tio al mi ne ŝajnis, sed probabla ĝi ja fariĝis, kiam mi tre ruĝiĝis aŭdante ke mia patro min interrompas dirante: „mi konas tiujn domojn, mi vizitis unu el ili, ili ĉiuj intersimilas; Svan simple okupas plurajn etaĝojn; ili estis konstruitaj de Berlie69.” Li aldiris ke li volis iam lui loĝejon en iu el ili, sed pri la plano rezignis, juĝante ke ili ne estas oportunaj kaj ke la enirejo tro malhelas; tiel li diris; sed mi spontanee sentis, ke mia spirito ŝuldas al la prestiĝo de familio Svan kaj al mia feliĉo la necesajn oferojn, kaj per subita rezoluto, spite al tio kion mi ĵus aŭdis, mi forbatis por ĉiam de mia vojo – kiel piulo ignoras la ‚Vivon de Jesuo’ de Ernesto Renan70 – la dissolvan penson, ke ilia apartamento estas ajna apartamento, en kiu ankaŭ ni povus loĝi.

En ĉiuj tiuj tagoj de vizito por la te-manĝo, de ŝtup' al ŝtupo suprenirante la ŝtuparon, jam senigite de propra penso kaj memoro, gvidate de nuraj vulgaraj refleksoj, mi atingis la sferon en kiu la parfumo de sinjorino Svan estis flarebla. Mi kvazaŭ jam vidis la ĉokolado-kukon, moŝte ĉirkaŭitan de cirklo de kekso-teleretoj kaj malgrandaj grizaj, damasko-motivaj buŝtukoj, necesaj laŭ la etiketo kaj propraj al la domo Svan. Sed ĉi tiu neŝanĝebla kaj regula tuto ŝajnis – kiel la necesa universo de Imanuelo Kant 71– dependa je iu plejalta libera decido. Ĉar kiam ni ĉiuj estis en la saloneto de Ĵilberta, la horon subite kontrolante, ŝi diris:

— „Hej do, la tagmanĝo delonge pasis, mi vespermanĝos nur je la dudeka, mi volonte nun mordos en ion, ĉu vi ne same sentas?”


Kaj ŝi enkondukis nin en la manĝoĉambron, loko malhela kiel azia templo pentrita de Rembranto, kaj en kiu monumenta kuko, same bonvola kaj familiara kiel ankaŭ impona, ŝajne tronis tie hazarde, en tiu ajna tago, por la okazo ke Ĵilberta fantazie dezirus ĝin senkronigi je la ĉokoladaj kreneloj, ruinigi ĝian brunan, krutan muron bakitan kiel bastionoj de la palaco de Dario72. Kaj plue, antaŭ ol ŝi komencis la ruinigon de la nineva bakaĵo, ĵilberta ne konsideris nur sian malsaton, ŝi informiĝis ankaŭ pri mia, dum ŝi por mi eltiris el la frakasita monumento tutan lakitan pecon inkrustitan per skarlataj fruktoj laŭ la okcidentazia maniero. Ŝi demandis eĉ pri la kutima horo de vespermanĝo ĉe miaj gepatroj, kvazaŭ tion mi ankoraŭ scius, kvazaŭ la stranga mensa stato kiu regis en mi lasus lokon por sento de sateco aŭ apetito, por nocio pri la horo de vespermanĝo aŭ por bildo de mia familio en mia malplena memoro, en mia paralizita stomako. Ĉi tiu paralizo bedaŭrinde daŭris mallonge. Por la kukopecoj, kiujn mi manĝis nekonscie, venos tempo de necesa digesto. Sed tiu tempo ankoraŭ malproksimis. Intertempe Ĵilberta por mi preparis „mian teon”. Ĝin mi trinkis senĉese, senatente al tio ke unu taso da ĝi min maldormigis dum dudekkvar horoj. Tial mia patrino kutime diris: „estas ĉagrene, ĉi tiu knabo ĉiufoje revenas de domo Svan malsana”. Sed ĉu mi entute sciis, ke mi estas ĉe gesinjoroj Svan, kaj ke tio, kion mi trinkas, estas teo? Supoze ke mi scius, mi tamen ĝin trinkus, ĉar se mi momente retrovus prudenton por la nuno, tio al mi ne redonus memoron pri estinteco, aŭ prognozemon pri estonteco. Mia imago ne kapablis atingi la malproksiman tempon, kiam mi eble fantazios ke mi enlitiĝu kaj bezonos dormon.

La amikinoj de Ĵilberta ne estis ĉiuj trafitaj de tiu mensa konfuzo, kiu frostigas decidojn. Iuj teon ja rifuzis! Tiam Ĵilberta diris tiutempe tre popularan frazon: „nu ŝajnas, ke kun la teo mi ne prosperos!” Kaj por plie forigi la impreson de formaleco, ŝi dismovis la seĝojn ĉirkaŭ la tablo: „oni povus kredi, ke ni sidas en geedziga ceremonio; je la ĉielo, kiel stulta estas la servistaro!”

Ŝi mordetis ion, alflanke sidante sur seĝo kun krucaj kruroj, oblikve orientita rilate al la tablo. Ankaŭ – kvazaŭ ŝi disponus senliman kvanton da manĝaĵetoj sen ke ŝi por tio ricevis permeson de sia patrino, kiam sinjorino Svan, kiu kutime havis sian akcepto-tagon samtempe kun la te-manĝeto de Ĵilberta, post akompano de foriranto ĝis la dom-pordo, post mallonge kurete eniris, iafoje en blu-velura vesto, pli ofte en nigra-satena robo garnita de blankaj puntaĵoj, si diris kun mira mieno:

— „Ha, aspektas bongusta tio, kion vi manĝas, mi sentas apetiton, vidante ke vi diligente manĝas tiun kekson.”

— „Se tiel estas, panjo, ni alinvitas vin” respondis Ĵilberta.

— „Aĥ ne, karulineto, kiel opinius miaj vizitantoj? Ankoraŭ estas ĉi tie sinjorinoj Tromber, Kotar kaj Bontempo, vi scias ja ke kara sinjorino Bontempo faras iom longajn vizitojn kaj ŝi alvenis nur antaŭ momento.”

„Kion opinius ĉiuj ĉi bonaj homoj, se mi ne baldaŭ revenus? Se ne prezentiĝos novaj gastoj, mi revenos kaj babilos kun vi – tio estos multe pli amuza – kiam ili estos for. Mi opinias, ke mi meritas iom da posttrankvilo – mi akceptis kvardekkvin vizitantojn, kaj el kvardekkvin estis kvardekdu komentantoj pri la nova pentraĵo de Ĵeromo73! Venu do sole en iu venonta tago” ŝi alparolis min „kaj trinku vian teon kun Ĵilberta, ŝi preparos ĝin laŭ via preferata maniero, kiel vi ĝin prenas en via eta studejo” ŝi aldonis, forirante al siaj vizitantoj, kvazaŭ tio, kion mi serĉis en tiu mistera mondo, estis io same familiara kiel mia kutima vivmaniero, ja simila al miaj kutimoj por te-trinkado, se teon mi entute trinkus... kaj rilate al studejo, mi dubis, ĉu ĝin mi havas aŭ ne. „Kiam vi venos? Ĉu morgaŭ? Ni preparos toastojn same bonajn kiel tiuj de Kolomben. Ne venos? Vi estas impertinenta.” ŝi diris, ĉar de kiam ŝi tenis salonon, ŝi imitis la manieron de sinjorino Verduren, ŝian kokete ordoneman tonon. Pri toastoj mi estis cetere same senscia kiel pri Kolomben, kaj la lasta promeso pro tio ne fortigis mian vizitemon. Pli strange ŝajnos – ĉar nuntempe la vorton uzas ĉiuj, eble eĉ kombreanoj – ke mi ne komprenis tuj la aludon de sinjorino Svan, kiam mi aŭdis ŝian laŭdadon de mia maljuna nurs-o76. La anglan lingvon mi ne sciis, sed mi baldaŭ komprenis, ke la vorto celas Franciskan. Dum mi en la Elizeaj Kampoj timis, ke ŝi malbone impresos al homoj, mi eksciis de sinjorino Svan, ke ŝin kaj ŝian edzon simpatie inklinis al mi ĝuste ĉio, kion Ĵilberta raportis pri mia nurs-o. „Estas klare, ke ŝi estas por vi tiel sindona, ke ŝi estas tiel bona homo!” Mi tuj radikale ŝanĝis mian opinion pri Franciska – kromefike kaj inverse instruistino en pluvsurtuto kaj plumfasko ne plu ŝajnis al mi tre havinda. Fine mi komprenis el kelkaj aludoj de sinjorino Svan pri sinjorino Blaten, kiun ŝi taksis bonvola homo sed kies vizitojn ŝi malvolonte ricevis, ke interkoniĝo kun tiu ĉi persono ne estis afero tiel dezirinda kaj ne bonigus mian rilaton kun familio Svan.

Mi do komencis esplori kun respektaj kaj ĝojaj tremetoj de angoro la fe-landon, kiu de tiam neatendite malfermis al mi siajn antaŭe baritajn aleojn – tamen tion mi faris nur kiel amiko de Ĵilberta. La regno, en kiun oni akceptis min, estis mem parto de pli vasta kaj ankoraŭ pli mistera mondo, en kiu Svan kaj lia edzino vivis sian supernaturan vivon, kaj al kiu ili vojis – post bonveniga manpremo – kiam ili samtempe sed kontraŭdirekte trairis la antaŭsalonon. Sed mi baldaŭ eniris ankaŭ la plejsanktejon. Ekzemple Jilberta forestis, sinjoro aŭ sinjorino Svan estis hejme. Ili demandis, kiu sonorigis, kaj eksciante pri mia veno, ili dirigis, ke mi eniru kaj restu momente kun ili, ĉar ili deziris ke mi periĝu ĉe ilia filino en tia-tia maniero, por tiu aŭ tiu aranĝo. Mi memoris la tre kompletan, tre persvadan leteron, kiun mi antaŭ nelonge havigis al sinjoro Svan, kaj al kiu li ne penis nur respondi. Mi admiris, kiel prudento, rezono kaj koro estas senpovaj por efiki konvertiĝon, por forigi iun el la implikoj, kiujn la vivo poste – ne diveneblas, kiel tio prosperas al ĝi – tiel facile disnodas. Mia nova pozicio – amiko de Ĵilberta kun – laŭ ilia takso – bona influo al ŝi – de tiam ĝuigis al mi ŝatatecon similan al tiu de knabo kiu, estante samklasano de reĝido kaj ĉiam plej bona lernanto de la klaso, pro tiu hazarda cirkonstanco ricevus enir-permeson en la reĝan palacon kaj akcepton en la tron-salono; Svan kun senlima bonvolo, kvazaŭ li ne estus superŝutata de gloraj taskoj, min akceptis en sian bibliotekon, dum horo permesis, ke mi respondu per balbutoj, timaj silentoj interrompitaj de malkoheraj kuraĝ-impulsoj, al paroloj, de kiuj pro afekcio mi ne komprenis eĉ unu vorton; li elmontris al mi artaĵojn kaj librojn, kiujn li taksis interesaj al mi, kaj kiuj – mi ne dubis – laŭ beleco superis ĉiujn posedaĵojn de Luvro kaj de la Ŝtata Biblioteko, sed kiujn regardi mi ne povis. En tiu momento lia ĉefservisto min ĝojigus se li petus, ke mi donu al li mian poŝhorloĝon, mian kravatpinglon, miajn botojn, kaj ke mi subskribu hered-akton al li atribuan: laŭ la trafa popola esprimo, kies aŭtoro – same kiel statas pri plej famaj epopeoj – ne konatas, sed kiu simile al ili kaj spite al la teorio de Frideriĥo-Aŭgusto Volf77 iun aŭtoron certe havis (iun modestan, sagacan spritulon, kiajn oni renkontas en ĉiu jaro unufoje, kiuj eltrovas dirojn kiel ekzemple al vizaĝo alskribi nomon sed sian propran nomon ne sciigas) – mi ne sciis, kion mi estis faranta. Mi nur miris, kiam la vizito iom longis, pri la vanta senfrukteco, pri la foresto de ĉia feliĉa rezulto, al kiu kondukis la horoj travivitaj en tiu fea domo. Sed mian disreviĝon kaŭzis nek malsufiĉo de montritaj artaĵoj, nek la neebleco ke mia distrita rigardo haltu ĉe ili. Ĉar tio, kio al mi sentigis kia mirindaĵo estis restado en la kabineto de Svan ne estis la propra beleco de objektoj, ĝi prefere estis la sorbiĝo en tiuj objektoj – kiuj egale estus plej grandaj malbelaĵoj en la mondo – de la aparta, malgaja kaj volupta sento, kiun mi imagis tie dum multaj jaroj kaj kiu en ĝi ankoraŭ regis; simile la abundo de speguloj, arĝentaj brosoj, pentritaj kaj skulptitaj altaroj pri Sankta Antonio de Padovo faritaj de grandaj artistoj, amikoj de Svan, tute ne kontribuis al la sento de mia neindeco kaj de lia reĝa bonvolo, kiujn mi male ricevis kiam sinjorino Svan min momente akceptis en sian ĉambron, en kiu tri belaj, imponaj virinoj – ŝiaj unua, dua kaj tria ĉambristinoj – kun rideto preparis belegajn tualetojn, kaj al kiu – obee al la instrukcio dirita de kulota servisto, ke la sinjorino deziras paroli kun mi – mi iris laŭ la sinua vojo de koridoro defore parfumita de kostaj substancoj, kiuj konstante elspiris el la tualetejo siajn odorportajn elfluojn.

Post ol sinjorino Svan reiris al siaj vizitantoj, ni aŭdis ankoraŭ la sonojn de ŝiaj parolo kaj rido, ĉar eĉ antaŭ du homoj, kvazaŭ ŝi devus imponi al la tuto de la kunuloj, ŝi laŭtis, diris spritaĵojn, imitante tion, kion ŝi aŭdis tiom ofte de la mastrino de la malgranda tribo en la momentoj kiam ĉi tiu taskiĝis pri gvidado de la konversacio. Tial ke la parolturnoj, kiujn homoj antaŭnelonge kopiis de aliaj, estas ankaŭ tiuj, kiujn ili almenaŭ dum ioma tempo plej ŝate uzas, sinjorino Svan elektis jen esprimojn, kiujn ŝi aŭdis de altrangaj personoj, al ŝi de ŝia edzo vole-nevole konigitaj (de ili ŝi imitis la afekton forigi la determinilon antaŭ a-vorto de homnomo), jen pli vulgarajn frazojn (ekzemple „ĝi estas neniaĵo”, emblema diro de iu el ŝiaj amikinoj) kaj ŝi provadis uzi ilin en ĉiuj anekdotoj, kiujn ŝi laŭ kutimo gajnita en la malgranda tribo volonte rakontis. Ŝi poste ofte konkludis per: „mi tre ŝatas ĉi tiun anekdoton” aŭ „agnosku, ke ĝi estas bela anekdoto, ĉu ne?” – ĉi lastaj frazoj tra ŝia edzo venis de familio Germanto, kiun ŝi ne konis.

Sinjorino Svan ne plu estis en la manĝoĉambro, sed ŝia edzo, antaŭnelonge reveninte hejmen, siavice sursceniĝis antaŭ ni.

— „Ĉu vi scias, ĉu via patrino liberas, Ĵilberta?”

— „Ne, paĉjo, ŝi ankoraŭ estas kun vizitantoj.”

— „Ĉu ankoraŭ nun, je la 19a horo? Estas terure. Ŝi, kompatinda, certe lacegas. Estas skandale.” (En mia familio mi aŭdis konstante sonigon de la vorto skandale kun emfaza k-sono, sed gesinjoroj Svan diris s'andale mildigante ĝuste tiun sonon.)

„Konsideru: jam de la 14a horo!” li plu diris, sin turnante al mi. „Kaj Kamilo diris, ke inter la 16a kaj la 17a, venis dekduo da vizitantoj, ne mi eraras pri la dekduo, ŝajnas al mi ke li diris dekkvaro... ne dekduo... nu, bone, mi ne memoras. Kiam mi alvenis la domon mi ne atentis ke hodiaŭ estas ŝia akcepto-tago, kaj vidante ĉiujn veturilojn antaŭ la pordo mi kredis, ke oni festas geedziĝon ĉe iuj domanoj. Kaj dum momento mi poste sidis en la biblioteko, kaj – mi povus ĵuri – la sonorigoj ĉe la pordo ne ĉesis, tio estis kapdoloriga. Ĉu estas ankoraŭ multaj homoj kun ŝi?”

— „Ne, nur du vizitantoj.”

— „Ĉu vi scias, kiuj ili estas?”

— „Sinjorinoj Kotar kaj Bontempo.”

— „Ha, la edzino de la kabinetestro ĉe la ministrejo de publikaj konstruoj.”

— „Mi scias, ke ŝia edzo laboras en ia ministrejo, sed mi ne scias ĝuste, kion li faras tie” respondis Ĵilberta afektante infanan tonon.

— „Kiel do, stultulineto, vi parolas kiel dujarulo. Ĉu vi diris ‚laboras en ia ministrejo’? Li estas ja rekte kabinetestro, estro de la tuta domo, kaj eĉ, mi tute perdas la kapon, mi definitive estas same senpripensa kiel vi, li ne estas kabinetestro, li estas direktoro de la kabineto.”

— „Mi ne sciis tion. Do estas alta loko tiu direktoreco super kabineto, ĉu?” respondis Ĵilberta, kiu en ĉiu oportuna okazo sentigis sian indiferenton al temoj, kiuj ekscitis la vantecon de ŝiaj gepatroj – ŝi cetere povis ankaŭ pensi ke ŝi briligis ilian altan socian rilaton, ŝajnigante ke ŝi ne tre gravigas ĝin.

— „Kiel do vi demandas, ĉu alta?” ekkriis Svan, kiu, ol tiu modesteco pro kiu mi povus eble dubi, preferis pli klaran komprenigon. „Tio ja estas la unua rango sub la ministro! Tio estas eĉ pli grava ol ministreco, ĉar li faras ĉion. Li cetere estas laŭdire tre kapabla, eminenta viro, rimarkinda persono. Li havas oficiran rangon de la ordeno honora legio. Li estas ĉarma viro, kaj plie bela knabo.”

Lia edzino efektive kun li pariĝis spite al ĉiuj kontraŭoj ĉar li estis ĉarma persono. Li havis – tio povas esti sufiĉa tuto da raraj, delikataj ecoj – blondan, mildan barbon, belan vizaĝon, nazan voĉon, odoran spiron kaj unu vitran okulon.

— „Mi konfesas” li turnis sin al mi, „ke min tre amuzas tio, ke ĉi tiuj homoj sidas en la vicoj de la nuna registaro, ĉar ili estas familio Bontempo, alinome domo Bontempo-Ŝenu, tipaj homoj de la reakcia, bigota burĝaro kun mallarĝa menso. Via karmemora avo bone konis – almenaŭ laŭ nomo kaj vizaĝo – la avon Ŝenu, kiu al koŝeroj donadis nur dudek groŝojn gratifike kvankam li estis laŭ tiama vivnivelo riĉulo, kaj la baronon Breo-Ŝenu. La tuta bonhavo perdiĝis pro la kraŝo de la Ĝenerala Unio – vi estas tro juna, pri tio vi ne aŭdis – kaj nu, ili poste replenigis la monujon laŭpove kaj laŭtrove.”

— „Li onklas al juna knabino, kiu vizitadis saman kurson kiel mi, sed en pli malalta klaso, la fama Albertina. Ŝi certe iĝos tre populara, sed dumtempe ŝi prefere ŝajnas stranga.”

— „Mia filino estas miriga: ŝi konas ĉiun homon.”

— „Ŝin mi ne konas. Mi nur vidis ŝin preterpasi. Oni alkrias de iu flanko: ‚Albertina’, de alia flanko: ‚Albertina!’. Sed sinjorinon Bontempo mi konas, kaj ankaŭ ŝin mi ne ŝatas.”

— „Vi tre malbone juĝas. Ŝi estas ĉarma, beleta, inteligenta. Ŝi estas eĉ sprita. Mi tuj iros al ŝi por saluto kaj por demando, ĉu ŝia edzo kredas ke milito baldaŭas kaj ĉu reĝo Teodozo estas fidinda ligano. Li sendube scias tion, ĉu ne, ĉar li estas pri tiaj aferoj ensekretigita.”

En antaŭa tempo de sia vivo Svan ne parolis tiamaniere; sed estas ofte vidata afero ankaŭ, ke naiva reĝidino, se ŝi forkuris kun ĉambristo kaj dek jarojn poste volas denove mondumi, sentas ke oni ne volonte vizitas ŝin kaj tiam spontanee parolas kiel maljuna tedulino: kiam oni mencias antaŭ ŝi popularan dukinon, ŝi nepre diras: „ŝi estis hieraŭ ĉe mi” aŭ alternative: „mi vivas ekster la socio”. Tial studado de moroj estas superflua: ilin oni facile prognozas el apliko de psiĥologiaj leĝoj.

La paro Svan havis ĝuste tiun saman mankon, kiel malmulte vizitataj homoj; veno, invito, nura afabla diro de iom grava homo por ili estis evento, kiun ili deziris publikigi. Se pro malbonŝanco gesinjoroj Verduren estis en Londono en tago de iom brila vespermanĝo ĉe Odeta, ili manovris iel por ke komuna amiko tion telegrame sciigu transen de la markolo. Eĉ leterojn, prestiĝajn telegramojn, kiujn Odeta ricevis, gesinjoroj Svan ne konservis private. Ili konigis ilin al geamikoj, transmanigis de homo al homo. La salono de gesinjoroj Svan per tio similis al la hoteloj de banurboj, en kiuj depeŝojn oni surpinglas sur publika tabulo.

[...]

Glosaro

1Bukingama Palaco – oficiala rezidejo de la brita reĝa familio, anglalingve Buckingham Palace.

2Fridriĥo Nicŝo – germana filozofo kaj verkisto (1844 – 1900), germanlingve Friedrich Nietzsche.

3plenpova ministro – ŝtata delegito, kiu povas subskribi interregnajn kontraktojn.

416a de majo – ... de la jaro 1877a, eko de mallonga regado de la tria franca respubliko fare de registaro favora al reĝismo.

5debeto en Egiptio – Egiptio ŝuldis al Francio kaj Granda Britio pro la konstruado de la Sueza Kanalo.

6Ernesto Leguve, (Viktoro Hugo), Maksimo Del Kampo, Alfredo Mezier, Nikolao Bualo, Paŭlo Klodel – francaj literaturistoj kaj akademianoj, franclingve Ernest Legouvé, Maxime Du Camp (Prust skribas Ducamp), Alfred Mézières, Nicolas Boileau, Paul Claudel.

7Moriso Bares, Ĝorĝo Beri, Aleksandro Ribo, Paŭlo Deŝanel, Ŝarlo Moras, Leono Dode – francaj politikistoj kaj publicistoj, franclingve Maurice Barrès, Georges Berry, Alexandre Ribot, Paul Deschanel, Charles Maurras, Léon Daudet.

8francia imperiestro – nome Napoleono la 3a, kiu regis la duan francan imperion de 1852 ĝis 1870, kiam la reĝimo kolapsis pro malvenko kontraŭ germana ligo gvidata de Prusio.

9Oto de Bismark – de 1862 ĝis 1890 ĉefministro de Prusio, de 1871 ĝis 1890 ĉefministro de la germana imperio, germanlingve Otto von Bismarck.

10Reĝa Palaco – palaco en Parizo entenanta teatrejon, franclingve Palais Royal.

11‚Revuo de Du Mondoj’ – kultura gazeto, franclingve ‚Revue des deux mondes’.

12‚Andromaka’ – teatraĵo de Ĵano Rasin el 1667, franclingve ‚Andromaque’.

13‚La Kapricoj de Mariana’ – teatraĵo de Alfredo de Muse el 1833 tekste kaj 1851 sceneje, franclingve ‚Les Caprices de Marianne’.

14preĝejo de la franciskanoj – en Venecio, laŭnome preĝejo Sankta Maria Glorplena de la Franciskanoj, itallingve Santa Maria Gloriosa dei Frari.

15Sankta-Ĝorĝo de la Slavoj – tianoma venecia palaco, itallingve Scuola di San Giorgio degli Schiavoni.

16„Sinjoro... ” – el la tragedio ‚Fedra’ de Ĵano Rasin ĉi tie citata laŭ la traduko de G. Lagrange, 1991.

17Luvro – muzeo pri bildaj artoj en Parizo, franclingve Le Louvre.

18‚La Duonmondumo’ – komedio de Aleksandro Dumas, la filo, el 1855, franclingve ‚Le Demi-monde’.

19Anatolo Francio – franca beletristo (1844 – 1924), franclingve Anatole France.

20Trezeno – antikva greka urbo, loko de la tragedio ‚Fedra’.

21La Haloj – ĉefa bazaro de manĝaĵoj en tiama Parizo, franclingve Les Halles.

22Karara Montaro – italia regioneto apud la urbo Kararo, itallingve Carrare.

23Julio la 2a – katolika papo de 1503 ĝis 1513, latine Julius II.

24Mediĉi – familio de la italia urbo Florenco potenca en la 15a kaj 16a jarcentoj, itallingve Medici.

25Pietrasanto – urbo najbara al Kararo, itallingve Pietrasanta.

26Jorko – anglia urbo, anglalingve York.

27‚Mona Liza’ – portreto de virino far Leonardo da Vinĉi, ankaŭ konata kiel Ĝokonda, el 1503-1506, itallingve Monna Lisa.

28‚Perseo’ – statuo de la antikva greka heroo Perseo tenanta la tranĉitan kapon de la monstro Meduza el 1554, greklingve Περσεύς.

29Mentoro – figuro de saĝa instruisto en la antikva greka epopeo ‚Odiseado’, greklingve Μέντωρ.

30Anaĥarso – figuro de lernema fremdulo prezentata kiel ido de la antikva saĝulo Anaĥarso en la libro ‚Vojaĝo de juna Anaĥarso tra Grekio’, franclingve ‚Voyage du jeune Anacharsis en Grèce’, far Jean-Jacques Barthélemy el 1788.

31mutatis mutandis (latinaĵo) – laŭvorte: ŝanĝante la ŝanĝendon, tio estas: atentante similecojn kaj ignorante malsimilecojn.

32lago Viktoria-Njanza – alivorte lago Viktoria, en Orienta Afriko.

33‚Nia-Sinjorino en Parizo’ – romano de Viktoro Hugo el 1831, franclingve Notre-Dame de Paris.

34Ĵeraro De Nerval – romantika poemisto (1808 – 1855), franclingve Gérard de Nerval.

35Ĝon Bul – fikcia viro, emblemo de Anglio, anglalingve John Bull.

36Oĉjo Sam – fikcia viro, emblemo de Usono, anglalingve Uncle Sam.

37Vatel – fama kuirmajstro (1631 – 1671), franclingve François Vatel.

38bovaĵo laŭ stroganova maniero – manĝaĵo el bova viando, acidkremo kaj diversaj legomoj.

39la Konsulta – italia ministrejo pri fremdlandaj aferoj en Romo, itallingve la Consulta.

40palaco Farneze – francia ambasadejo en Romo, itallingve Palazzo Farnese, en kiu galerio estas ornamita de pentraĵoj far la pentristoj Karaĉi, itallingve Carracci.

41vilhema strato – loko de la germania ministrejo pri fremdlandaj aferoj en Berlino, germanlingve Wilhelmstraße.

42[...] Baloplaco – aliaj metonimioj: Sent-Ĝemz, anglalingve Saint-James, por la brita reĝa povo en Londono; Ponto de Kantistoj, ruslingve Певческий мост, por la rusia ministrejo pri fremdlandaj aferoj en Peterburgo; Monteĉitorio, itallingve Montecitorio, por la italia ĉambro de deputitoj en Romo; Baloplaco, germanlingve Ballplatz, por la ministrejo pri fremdlandaj aferoj de la aŭstri-hungaria imperio en Vieno; „dukapa monarkio” por la aŭstri-hungaria imperio mem.

43kajo de Orse – metonimie la francia ministrejo pri fremdlandaj aferoj; franclingve Quai d'Orsay.

44pudingo laŭ neselroda maniero – glaciaĵo farita el kaĉo de kaŝtanoj, vanila kremo kaj pecetoj de sekigitaj fruktoj, nomita laŭ la germannoma rusa diplomato Karl Nesselrode.

45Karlsbado – nuntempa Karlovy Vary en Ĉeĥio, tiam konata aŭstri-hungaria ban-urbo.

46... en la komedioj de Moliero – geedza malfideleco ofte aperas en komedioj de Moliero, teatristo el la 17a jarcento.

47Instituto de Francio – komuna organizaĵo de la Franca Akademio (pri lingvo) kaj kvar ceteraj artaj akademioj.

48pro la forpaso de sia bopatro – ... ŝia edzo tiam heredos la dukan titolon de la patro.

49bizanco-stilaj diskutoj – kliŝo pri la bizanca civilizo estis, ke ĝiaj kleruloj disputis ĝisfine pri subtilaĵoj senatente al la ruiniĝo de sia regno.

50belarto por si mem – laŭvorte arto por arto, doktrino laŭ kiu arto estas celo per si mem, fleginda sen zorgo pri socia utilo.

51Lomeni – franca literatur-kritikisto (1818-1878); franclingve Louis de Loménie.

52Santbevo – franca literatur-kritikisto (1804-1869), franclingve Charles-Augustin Sainte-Beuve; M. Prust skribis eseon ‚Kontraŭ Santbevo’ malaprobas al la pozitivisma konfuzo inter valoro de belartaĵoj kaj personeco de la verkinto.

53Gastono Maspero – franca orientalisto, precipe egiptologo (1846 – 1916), franclingve Gaston Maspero.

54Aŝurbanipalo – reĝo de Asirio de -669 ĝis probable -626.

55Francisko-Reneo De Ŝatobrian – franca romantikisma beletristo (1768 – 1848), franclingve François-René de Chateaubriand.

56... en ‚La Aventuristino’ aŭ en ‚La Bofilo de Sinjoro Pirujo’ – komedioj de Émile Augier unuafoje prezentitaj en 1848 kaj 1854.

57Angla Kafejo – iu el la tiam plej malnovaj restoracioj en Parizo.

58Pio la 9a – gvidanto de la katolika eklezio de 1846 ĝis 1878, latine Pius IX.

59Raspaj – franca sciencisto kaj revoluciulo (1794 – 1878), franclingve François-Vincent Raspail.

60vespere funde de arbaro – cito el la poeziaĵo ‚La Korno’ de Alfredo De Vinji.

61Gabrielo – franca arkitekto (1698 – 1782), franclingve Ange-Jacques Gabriel, aŭ eble alia ano de la sama familio de arkitektoj.

62Palaco de Industrio... Palaco de Trokadero – du tiutempe novaj vastaj ekspoziciejoj, ekzemploj de la miksa stilo de la 19a jarcento.

63,Orfeo en Inferoj’ – opereto de Jacques Offenbach, unuafoje prezentita en 1858.

64water-closets (franca anglismo) – necesejo.

6540-gradan febron – en celsiaj gradoj.

66per viam rectam (latine) – laŭ ĝusta vojo.

67cosa mentale (itallingve) – mensa afero.

68eŭmenido – iu el la diinoj justa venĝo de antikva greka mito, kiuj fariĝis gardistoj de la urbo Ateno.

69Berlie – franca inĝeniero kaj arkitekto (1843 – 1911), franclingve Jean-Baptiste Berlier.

70‚Vivo de Jesuo’ de Ernesto Renan – verko de la pozitivisma historiisto kaj filologo Ernest Renan, publikigita en 1863, prezentanta Jesuon kiel strikte ordinaran homon.

71Imanuelo Kant – germana filozofo (1724 – 1804), germanlingve Immanuel Kant.

72Dario – Dario la 1a, reĝo de persio de -521 ĝis -486.

73Ĵeromo – franca akademiisma pentristo (1824–1904), franclingve Jean-Léon Gérôme.

76nurs-o (anglismo) – anglalingve flegistino, sed en la franca deprunto infanvartistino.

77Frideriĥo-Aŭgusto Volf – germana filologo (1759 – 1824), kiu dubis ke Iliadon kaj Odiseadon efektive verkis unu aŭtoro nomata Homero.