Marselo Prust

En Ombro de Florantaj Junulinoj

dua libro de
Reserĉe al la Perdita Tempo

aŭtoro: Marcel Proust /marsel prust/

originala titolo: ‚À l'ombre des jeunes filles en fleur‘

unua originala eldono: 1919

el la franca lingvo tradukas: ĵeromo vaŝe (jxvasxe @ free.fr)

por la traduko: © 2017-...

progreso la traduko: 30 %

Enhavtabelo

Unua Parto: en la rondo de Sinjorino Svan

Mia patrino, kiam estis priparolata la projekto, ke la familio unuafoje akceptos sinjoron De Norpua por vespermanĝo, esprimis sian bedaŭron, ke profesoro Kotar forestas pro vojaĝado kaj ke ŝi mem ne konservis amikan rilaton kun Ŝarlo Svan, kiuj nedubinde ambaŭ estus interesaj kuntablanoj por la eksa ambasadoro, al kio mia patro respondis, ke eminenta gasto, fama scienculo, kia estas Kotar, certe neniam malbone rolas en vespermanĝo, sed Svan pro sia parademo, sia kutima fanfaronado pri ĉiu sia socia ligiĝo estas vulgara brustoŝvelulo, kiun la markizo De Norpua probable juĝus laŭ sia kutima esprimo stinka. Nu, pri ĉi tiu respondo de mia patro necesas mallonga klarigo, ĉar iuj legantoj eble memoras, ke Kotar societe tre malbrilis, kaj Svan koncerne al siaj mondumaj rilatoj ĝis ekstrema grado zorgis pri modesteco kaj diskreteco. Sed flanke de ĉi lasta okazis tio, ke aldone al Svan la filo, kaj al Svan, la ĵoke-klubano, la delonga amiko de miaj gepatroj nun prezentis novan figuron – kiu cetere ne restis la lasta – nome la figuron de la edzo de Odeta. Adaptante al la pli malaltaj ambicioj de ĉi tiu virino la intuon, la impeton, la aktivan manieron, kiuj ĉiam estis ĉe li karakteraj, li diligente konstruis por si – tre malalte sub la antaŭa – novan socian lokon konvenan por la kunulino, kiu ĝin okupos kun li. Tie li montriĝis alia viro. Ĉar komencante duan vivon komunan kun sia edzino – dum li plu vizitis sole siajn proprajn amikojn, al kiuj li ne volis trudi la ĉeeston de Odeta se ili ne de si mem petis interkoniĝon – inter novaj ĉirkaŭuloj, estus almenaŭ kompreneble se, mezurante la rangojn de ĉi tiuj kaj sekve la memisman plezuron ricevatan de ilia gastiĝo, li por tio uzus kiel komparilon ne la plej brilajn homojn, kun kiuj li societis antaŭ sia edziĝo, sed la antaŭajn rilatulojn de Odeta. Sed eĉ kun la scio, ke la ligiĝoj kiujn li aspiris koncernis tiajn malelegantajn ŝtatoficistojn, vivo-difektitajn inojn, kiaj paradas en ministrejaj baloj, oni miris aŭdante ke li, kiu pli frue kaj ankoraŭ tiutempe prisilentis kun takto inviton flanke de Tvikenhamo aŭ de la Bukingama Palaco1, bele laŭte sonigis, ke la edzino de subestro de ministra kabineto venis por vizito al sinjorino Svan. Ĉi tion oni povas klarigi per tio, ke la simplaj manieroj de la elegantulo Svan estis eble de lia flanko nur pli rafinita formo de vanteco, kaj ke, simile al iuj judoj, la eksamiko de miaj gepatroj prezentis unu post la alia diversajn statojn, kiujn travivis ankaŭ aliaj anoj de lia gento, laŭ vojo kondukanta de plene naiva snobeco kaj abrupta krudo ĝis plej delikata ĝentilo. Sed la precipa kaŭzo – kaj ĉi tiu validas por la homaro entute – estis ke homaj virtoj mem ne estas liberaj, disponeble ŝvebantaj rimedoj, pri kiuj ĉiu homo konstante disponas; ili laŭtempe en ies menso tiel firme asociiĝas kun la agoj, okaze de kiuj li sin devigas al ilia uzado, ke se li subite sin turnas al alia kampo de agado, ĉi tiu novaĵo senaplombigas lin kaj forblovas la ideon, ke li devus en ĝi sinteni laŭ la samaj virtoj. Svan, diligente afablante al novaj konatoj kaj ilin fiere menciante en konversacioj, similis al iu el tiuj grandaj, modestaj aŭ regalemaj artistoj, kiuj, se ili en la malfrua parto de la vivo komencas amatori pri kuirado aŭ ĝardenumado, senkaŝe elmontras naivan kontenton pro laŭdoj pri siaj preparaĵoj aŭ florbedoj, pri kiuj ili ne toleras kritikojn, kiujn aliflanke ili toleras facile, se ĉi tiuj trafas iliajn ĉefverkojn; aŭ respektive kiuj senkompense donacas pentraĵon, sed kontraste al tio ne povas malgajni sen murmurado kvardek groŝojn en domeno-partio.

Profesoron Kotar oni revidos aliflanke pli amplekse, multe pli poste, ĉe matrono Verduren, en la kastelo La Raspeliero. Estos sufiĉe se oni rilate al li observos jenon: flanke de Svan la ŝanĝo eventuale surprizas, ĉar ĝi plenumiĝis sen pria suspekto de mia flanko kiam mi vidis la patron de Ĵilberta en la Elizeaj Kampoj, kie, min ne alparolante, li ne povis antaŭ mi pavumi pri siaj politikaj rilatoj (mi agnosku, ke se tion li farus, mi eble ne tuj rimarkus lian vantecon, ĉar la ideo kiun oni longatempe flegis pri homo trompas la okulojn kaj orelojn; mia patrino dum tri jaroj ne distingis la ŝminkon, kiun iu nevino kutime havis sur la lipoj, kvazaŭ ĝi nevidebliĝe tute solviĝis en likvaĵo; tiel ĝis tago, kiam ia plia almeto aŭ alia kondiĉo kaŭzis la fenomenon nomatan transsatureco; la tuta nevidita ŝminko kristaliĝis kaj mia patrino pro tiu subita kolora ŝoko opiniis, kiel homoj juĝus ankaŭ en Kombreo, ke tio estas hontiga kaj preskaŭ tute ĉesigis la rilatojn kun la dirita nevino). Sed se pri Kotar temas, male la tempo, kiam li kalkuliĝis inter la atestantoj de la komencaj vizitoj de Svan ĉe gesinjoroj Verduren, jam pasis delonge; nu do, honoraĵoj, oficialaj agnoskoj multiĝas laŭ la jaroj; kaj due iu homo povas esti malklera, fari stultajn vortludojn, kaj cetere havi apartan talenton, kiun nenia ĝenerala kultura scio provizas, ekzemple talenton de granda militestro aŭ de granda ĥirurgo. Efektive la kolegoj ne rigardis Kotar-on nur kiel duarangan kuraciston, kiu post longe iĝis eŭropa famulo. La plej inteligentaj el inter junaj medicinistoj diradis – almenaŭ dum kelkaj jaroj, ĉar modo, kiel aperaĵo mem naskita de ŝanĝemo, ŝanĝiĝas – ke se ili okaze malsaniĝos, ili konfidos sian vivon al la manoj de unu sola majstro, nome de Kotar. Ili ja prefere societumis kun pli kleraj, pli artismaj gvidantoj, kun kiuj ili povis paroli pri Fridriĥo Nicŝo2, pri Riĥardo Vagner. Kiam muziko estis prezentata ĉe sinjorino Kotar dum la vesperoj, kiujn ŝi aranĝis por kolegoj kaj lernantoj de sia edzo, esperante ke li fariĝos iam ĉefprofesoro en la medicina fakultato, li ne aŭskultis sed pliŝate ludis kartojn en apuda salono. Sed oni ofte laŭdis la rapidecon, la kompletecon, la ĝustecon de lia medicina travidemo, de lia diagnozado. Trie, se temas pri la sintenoj de profesoro Kotar en liaj rilatoj ekzemple al tia viro, kia estis mia patro, estas notinde, ke la karaktero, kiun homo elmontras en la dua parto de la vivo ne ĉiam estas – eĉ se ĝi ofte estas – la unua karaktero ampleksigita aŭ velkinta, akriĝinta aŭ dampita; ĝi estas iafoje kontraŭa naturo, kvazaŭ kuspe elturnita vesto. Krom ĉe gesinjoroj Verduren, kiuj trovis lin ŝatinda, Kotar pro sia hezita ŝajno, sia malaŭdaco, sia troa ĝentilemo ricevis dum la tuta junaĝo pikajn mokojn. Ĉu eble iu bonvola amiko al li rekomendis malvarman ŝajnon? La eminenteco de lia pozicio faciligis al li ĉi tiun konduton. Ĉie – escepte de la verdurena societo, kie li spontanee revenis al sia antaŭa memo – li fariĝis malvarma, volonte silenta, abrupta-vorta se necesis paroli, kaj neniel evitema pri malagrablaj diroj. Li provis ĉi tiun novan pozon antaŭ klientoj, kiuj, lin ĝis tiam ne koninte, ne povis ĝin kompari kun lia pli frua sinteno, kaj kiuj tre mirus eksciante ke li ne estas laŭnature tiel maldelikata. Li precipe penis ŝajni senemocia kaj eĉ en la malsanuleja departemento, kie li oficis, kiam li eldiris iun el la vortludoj, kiuj ridigis ĉiujn, ankaŭ la klinikestron, ankaŭ la laste akceptitan studenton, li faris tion sen ke moviĝis ajna muskolo en lia vizaĝo, kiu cetere estis nerekonebla de kiam li forrazis la barbon kaj lipharojn.

Ni fine vidu ankaŭ, kiu estis la markizo De Norpua. Li estis antaŭ la germana-franca milito de jaro 1870a plenpova ministro3 kaj post la 16a de majo4 ambasadoro, kaj malgraŭ tio – kaŭzante miron de multaj – li plurfoje poste ricevis la taskon reprezenti Francion en diversaj porokazaj misioj – estis eĉ revizoro pri la debeto en Egiptio5, kie dank' al sia granda kompetento pri financoj li tre utilis – komisie de radikalaj registaroj, sub kiuj ordinara reakcia burĝo rifuzus servi, kaj al kiuj sinjoro De Norpua pro sia antaŭa kariero, sia socia medio, siaj opinioj normale ŝajnus nefidinda. Sed tiuj progresismaj ministroj verŝajne sciis, ke ili per ĉi tiu elekto montros, kiom larĝanimaj ili estas kiam la alta intereso de Francio estas koncernata, kiel ili sin distingas de ordinaraj politikistoj kaj meritas, ke la ‚Gazeto de Debatoj’ mem rigardas ilin laŭnomaj ŝtat-registoj, kaj ili tiel plie gajnis iomon de la prestiĝo, kiun donas nobela nomo kaj de la drameca efekto de neatendita elekto. Kaj ili sciis ankaŭ, ke ĉi tiujn avantaĝojn ili povas ricevi, dungante sinjoron De Norpua, sen risko de liaflanka politika mallojaleco, ĉar la alta deveno de la markizo ilin pri tio neniel devis timigi, sed male trankviligi. Kaj en tio ĉi la respublika registaro ne eraris. Tiel estis unue ĉar iuj nobeloj, de infanaĝo edukitaj kun la ideo ke ilia nomo estas intima avantaĝo, kiun nenio de ili forprenos – kaj kies valoron egaluloj aŭ homoj de ankoraŭ pli alta rango sufiĉe precize taksas – scias ke ili povas al si ŝpari, ĉar ili de ĝi nenion gajnus, la penon, kiun sen videbla posta rezulto surprenas multaj burĝoj, por opinii laŭ la bonaj opinioj kaj ligiĝi kun laŭmore pensantaj homoj. Male, zorgante pri sia famo ĉe princaj aŭ dukaj familioj, sub kiuj ili senpere rangas, ĉi tiuj nobeloj scias, ke ili gajnos prestiĝon nur per tio, ke ili al sia nomo aldonos novan meriton, kiun ĝi ne havis, per kies efiko ili distingiĝos de egaluloj: per politika influo, per beletra aŭ belarta famo, per granda bonhavo. Kaj la flegon de rilatoj, kiun ili ne entreprenas por neutila hidalgo frekventata de burĝoj, pro kies senfrukta amikeco princo ne estus al ili pli favora, ili prefere dediĉas al politikistoj, egale ankaŭ framasonismaj, kiuj eble peros postenon en ambasado aŭ patronos okaze de baloto, al artistoj aŭ sciencistoj, kies apogo helpas al sukceso en la branĉo en kiu ili eminentas, sume al ĉiuj, kiuj povas iel faciligi novan specon de brilo aŭ efektivigon de riĉa geedziĝo.

Sed en la preciza okazo de sinjoro De Norpua ĉefe rolis tio, ke de longa sperto en diplomatio li sorbis la negativan, rutinan, konservisman tielnomatan spiriton de ŝtata regado, kiu efektive estas komuna al ĉiuj registaroj kaj sub ĉiuj regadoj estas precipe la spirito de administro pri eksterlandaj aferoj. De sia kariero li gajnis malemon, misfidon kaj malŝaton al diversgrade revoluciaj, aŭ minimume malkonvenaj rimedoj, kiuj estas la rimedoj de opozicioj. Krom ĉe kelkaj kruduloj de la plebo aŭ egale de la altaj klasoj, por kiuj nenia diferenco de manieroj gravas, tio, kio homojn proksimigas, ne estas komuneco de opinioj, sed sama speco de spiritoj. Tia akademiano, kia ekzemple estis Ernesto Leguve, ŝatanto de klasikismo, pli volonte aplaŭdus la laŭdon de Viktoro Hugo far Maksimo Del Kampo aŭ Alfredo Mezier, ol la laŭdon de Nikolao Bualo far Paŭlo Klodel6. Sama naciismo sufiĉas por ke akordiĝu Moriso Bares kaj liaj politikaj subtenantoj, kiuj probable ne vidas tiom da diferenco inter li kaj sinjoro Ĵorĵo Beri, sed ne sufiĉas por ke kun li akordiĝu tiuj el la akademianoj, kiuj malgraŭ sama politika inklino sed pro alia speco de spirito pli ŝatos eĉ kontraŭulojn, kiaj estas sinjoroj Aleksandro Ribo kaj Paŭlo Deŝanel, al kiuj siavice fidelaj reĝo-partianoj laŭ propra sento pli proksimas, ol al Ŝarlo Moras aŭ al Leono Dode7, kiuj tamen ankaŭ deziras revenon de la reĝo. Avarante vortojn, unue pro profesie kutimaj singardo kaj sindeteno sed due ankaŭ ĉar ili de tio ricevas pli da valoro, ŝajnas pli nuancaj en la oreloj de homoj, kies dekjara peno por amikigi du regnojn resumiĝas, tradukiĝas ene de parolado aŭ protokolo per simpla adjektivo, ŝajne banala sed en kiu ili vidas mondoskuan okazaĵon, sinjoro De Norpua havis famon de malvarma karaktero en la komisiono, en kiu li sidis apud mia patro, kaj ĉiuj aliaj gratulis ĉi lastan pri la amika sinteno kiun al li havis la eksa ambasadoro. Ĝi mirigis mian patron mem. Ĉar li estis ordinare ne tre afabla kaj sekve kutimis pri ne granda populareco ekster la rondo de intimaj konatoj, kaj ĉi tion li agnoskis senkaŝe. Li konsciis, ke la amikemo de la diplomato estis la sekvo de tiu tute individua vidpunkto, el kiu ĉiu homo juĝas, ĉu li donos sian simpation, kaj en kiu ĉia intelekta aŭ sentema kvalito de homo ne tiom pezas, rilate al aliulo kiun ili tedas aŭ incitas, kiom la bonhumoro kaj gajeco de alia homo, kiu en la okuloj de multaj ŝajnus vanta, frivola, sensignifa. „Sinjoro De Norpua min refoje invitis por vespermanĝo, estas nekredeble, ĉiuj komisionanoj miras pri tio, ĉar li havas privatan rilaton kun neniu alia el ni. Mi ne dubas, ke li denove rakontos al mi ege interesajn aferojn pri la germana-franca milito en 1870.” Mia patro sciis, ke sinjoro De Norpua estis verŝajne la sola homo, kiu la tiaman francian imperiestron 8avertis pri la kreskanta potenco kaj militemismo de Prusio, kaj ke Oto de Bismark9 alte taksis lian inteligenton. Ankoraŭ lastatempe okaze de la akcepta festo aranĝita en la operejo honore al reĝo Teodozo gazetoj notis ke la fremda regnestro honoris sinjoron De Norpua per longa interparolo. „Mi volonte ekscios, ĉu tiu oficiala vojaĝo de la reĝo vere gravas” diris mia patro, kiu tre interesiĝis pri internacia politiko „Mi scias ke amiko Norpua estas strikte butonumita, sed por mi li tiel afable elbabilos tion.”

Rilate al mia patrino la ambasadoro eble ne havis la specon de inteligento, kiu ŝin allogis. Kaj konversacio de sinjoro De Norpua – mi agnosku – estis tia ampleksa sortimento de arkaikaj esprimoj karakteraj de specifa kariero, socia klaso kaj epoko – tiu epoko cetere en la koncernaj kariero kaj klaso eble ne tute formortis – ke mi bedaŭras iafoje tion, ke mi ne laŭorde kaj laŭvorte memoras la frazojn, kiujn mi aŭdis de li. Mi tiel prezentus efekton de eksmodeco same senpene kaj sammaniere, kiel tiu rolisto de la Reĝa Palaco10, kiu al la demando, kie li trovadis siajn mirigajn ĉapelojn, respondis: „ĉapelojn mi ne trovas, ilin mi konservas”. Ŝajnas al mi sume, ke mia patrino juĝis sinjoron De Norpua iom malnovstila, kio per si mem tute ne malplaĉis al ŝi se temis pri societaj manieroj, sed ŝin malpli ĉarmis en la kampo ne propre de ideoj – ĉar ideojn sinjoro De Norpua havis tre modernajn – sed de parolturnoj. Ŝi sentis tamen, ke ŝi delikate flatis la edzon parolante kun admiro pri la diplomato, kiu lin tiel eksterordinare distingis inter aliaj homoj. Firmigante ĉe mia patro la bonan opinion, kiun li havis pri sinjoro De Norpua, kaj per tio lin kondukante al bona opiniado ankaŭ pri li mem, ŝi sentis, ke ŝi tiel plenumas iun el siaj laŭdevaj taskoj, nome tiun, ke ŝi plibonigas la vivon de la edzo, kiel ŝi ankaŭ faris, kiam ŝi zorgis pri tio, ke manĝoj estu bongustaj, ke servado estu senbrua. Kaj tial ke al mia patro ŝi ne kapablis mensogi, ŝi sin mem ekzercis al admiro de la ambasadoro, por ke ŝi poste laŭdu lin sincere. Ŝi plie ŝatis sen ajna afekto lian videblan bonecon, lian iomete arkaikan ĝentilecon (tiel ceremonian, ke kiam li estis promenanta, tre rekta kaj alta, kaj iam ekvidis, ke mia patrino preterveturas, antaŭ ol li salute senĉapeligis sin, li forĵetis ĵus ekfumitan cigaron), lian ĉiam prudentan konversacion, en kiu li laŭeble malmulte pri si mem parolis kaj konstante zorgis, ke la diroj estu al la kunparolanto agrablaj, lian akuratecon en korespondado, tiel mirigan, ke kiam mia patro antaŭ malmulta tempo al li sendinte leteron rekonis sur koverto lian skribon, li unue kredis erare, ke malbonsorte la du sendaĵoj samtempe kaj inverse kursis – estis fakte kvazaŭ por li la poŝta servo havus specialan, privilegian kolektadon de leteroj. Mia patrino, mirante pri tio, ke li estis tiel ĝustatempa kvankam tre okupata, tiel afabla kvankam tre societema, ne rimarkis ke ĉi tiuj kvankam-oj nepre estis pretervidataj tial-oj, kaj ke – same kiel maljunuloj estas surprize viglaj malgraŭ sia aĝo, reĝoj surprize senafektaj, provincanoj surprize pri ĉiuj aferoj informitaj – samaj liaj viv-reguloj ebligis, ke sinjoro De Norpua sin dediĉis al tiom multe da aferoj kaj estis tiel senmanka en siaj respondoj, ke li plaĉis al ĉiuj kaj estis afabla al ni. Plie la erara juĝo de mia patrino – komuna al ĉiuj homoj kiuj tro modestas – venis de tio, ke ŝi taksis ĉion, kio ŝin koncernis, malpli grava kaj sekve alispeca ol ĉio alia. La respondan leteron, kiun laŭ ŝia opinio la amiko de mia patro tiom afable kaj diligente sendis ĉar li ĉiutage skribis multajn mesaĝojn, ŝi elkalkulis el tiu granda nombro ene de kiu ĝi estis nur unu ajna, kaj simile ŝi ne konsideris, ke vespermanĝo en nia hejmo estis por sinjoro De Norpua unu el la multegaj agoj de lia societa vivo, ne pripensis, ke li kiel ambasadoro kutimis rigardi, el la tempo kiam li aktivis en diplomatio, vespermanĝojn kun aliaj homoj kiel parton de sia funkcio, kaj ke oni ne povus peti, ke li escepte forlasu sian delongan ĉarman ĝentilecon kiam li vizitis nin.

La unua vespermanĝo de sinjoro De Norpua ĉe ni okazis en jaro, en kiu mi ankoraŭ ofte ludis en la ĝardeno de la Elizeaj Kampoj; ĝi restis en mia memoro pro tio, ke en la samtaga posttagmezo mi estis fine aŭdonta La Berma-n en prezento de ‚Fedra’ kaj pro tio ankaŭ, ke parolante kun sinjoro De Norpua mi subite komprenis – komprenis en nova maniero – kiom la sentoj, kiujn en mi vekis ĉio rilata al Ĵilberta Svan kaj al ŝiaj gepatroj, estis aliaj, ol la sentoj de ajna alia persono pri tiu familio.

Probable tial ke ŝi rimarkis la mornecon de mia humoro pro la proksimiĝo de la novjara feriado, dum kiu laŭ la propra sciigo de Ĵilberta mi ne vidos ŝin, mia patrino, por min revigligi, iam diris: „se vi ankoraŭ same arde deziras aŭdi La Berma-n, ŝajnas al mi ke via patro eble permesos tion; vin akompanos via avino”.

Sed estis diro de sinjoro De Norpua, ke estos bone se mi aŭdos La Berma-n, ke tio por juna viro estas nepreterlasinda memoraĵo, kiu kaŭzis ke mia patro, ĝis tiam tre malfavora al tio, ke mi malŝparus tempon kaj riskus malsaniĝon pro afero, kiun li nomis, indignigante mian avinon, neutilaĵo, nun proksimis al la ideo ke la teatra prezento rekomendita de la ambasadoro estis iel parto de atentinda tuto de saĝaj konsiloj por prospera kaj brila kariero. Mia avino, rezignante je la granda spirita profito kiun mi ricevus laŭ ŝia opinio de aŭdado de La Berma, oferis multe por la gardo de mia sano, kaj ŝi nun miris ke ĉi tiu konsidero fariĝis bagatela pro unu diro de sinjoro De Norpua. Raciiste, persiste esperante, ke la preskribita vivregulo konsistanta en eksteraj promenoj kaj frua enlitiĝo al mi efikos bone, ŝi malaprobis la katastrofan, baldaŭ farotan escepton kaj en funebra tono diris: „kiel facilanima vi estas” al mia patro, kiu respondis kun incitiĝo: „kiel do? nun vi estas tiu, kiu admonas por ke li ne iru – vi facile aliigas la opinion! antaŭe vi ripetis en ĉiu okazo ke ĝi estos al li utila”.

Sed sinjoro De Norpua pri afero al mi multe pli grava ŝanĝis la planon de mia patro. Ĉi tiu delonge deziris ke mi karieru en diplomatio, sed mi ne akceptis la imagon, ke eĉ post kelkatempa oficado en la franca ministrejo mi elmetiĝos al la ŝanco, ke oni sendos min iam al ambasadejo en ajna fremda ĉefurbo, kie Ĵilberta ne loĝos. Mi prefere revenus al la revo pri beletrismo, kiun pli frue mi disvolvis kaj poste forlasis dum miaj promenoj sur la vojo de Germanto. Sed mia patro ĝis tiam obstine kontraŭis tion, ke mi destiniĝu al beletra kariero, kiun li taksis tre malsupera al la diplomatia, al ĝi eĉ ne donis la nomon kariero, ĝis iam sinjoro De Norpua, kiu ne tre ŝatis la novan generacion de diplomatiaj agentoj, asertis antaŭ li ke oni povas kiel literatura verkisto gajni same multan honoron, havi same grandan influon kaj konservi pli efektivan sendependon, ol en ambasada ofico.

— „Nu, mi ne supozis tion, sed efektive Norpua tute ne kontraŭas la ideon, ke vi estos literaturisto” diris mia patro. Li kredis, kiel certagrade influa viro, ke ĉiu malfacilo estas transpontebla, ke ĝi nepre solviĝos por bono dank' al interparolo kun potenculo. „Mi venigos lin hejmen por vespermanĝo post la komisiono en iu venonta vespero. Vi parolos iom kun li, por ke li havu okazon por vin estimi. Skribu ion belan kaj montru ĝin al li, li tre amikas kun la estro de la ‚Revuo de Du Mondoj’11, li periĝos por ke vi publikigu en ĝi, tion li povas, li estas lertulo-spertulo, kaj entute ŝajnas ke pri nuntempa diplomatio li opinias, ke...”

La feliĉo, kiun mi ricevus de ne-disiĝo de Ĵilberta, min al verkado de bela teksto, kiun mi montros al sinjoro De Norpua, certe instigis, sed ne kapabligis. Post kelkaj enkondukaj paĝoj mia mano pro tediĝo jam maltenis la plumon, mi kolere, malespere ploris, pensante ke talenton mi neniam havos, ke verkado ne taŭgas por mi, ke la ŝancon por ĉiama restado en Parizo, kiun mi havos pro la venonta vizito de sinjoro De Norpua, ne donos frukton. Sole la perspektivo, ke al mi baldaŭ estos permesate aŭdi La Berma-n, min distris de mia ĉagreno. Sed simile kiel mi deziris vidi marajn ŝtormojn nur ĉe bordoj, kie ili plej tumultas, mi simile deziris aŭdi La Berma-n specife en iu el la klasikaj roloj, en kiuj laŭ la diro de Svan ŝi proksimis al genieco. Ĉar kiam oni atendas multevaloran sperton el iu impreso de naturaĵo aŭ artaĵo, oni skrupulas ke la animo ricevus anstataŭe malpli fortan impreson, kiu eble ĝin erarigus pri la ĝusta valoro de belo. La Berma rolanta en ‚Andromaka’12, en ‚La Kapricoj de Mariana’13, en ‚Fedra’ estis iu el la renomaj aferoj, kiujn mia imago delonge deziris. Mi same raviĝus kiel en la tago, kiam gondolo min barkus ĝis la pentraĵoj de Ticiano en la preĝejo de la franciskanoj14 aŭ ĝis tiuj de Vitoro Karpaĉo en Sankta-Ĝorĝo de la Slavoj15, se mi aŭdus iam, kiel La Berma skandas la versojn:

„Sinjoro, vi laŭdire por forveturi pretas...”16.

Mi konis ilin el la simpla blanke-nigre presita bildo trovebla en eldonaĵoj, sed mia koro batis, kiam mi pensis – analoge al la plenumiĝo de vojaĝo – ke mi finfine vidos ilin ŝvebi en la atmosfero, en la sunlumo de ŝia ora voĉo. Pentraĵo de Karpaĉo en Venecio, La Berma rolanta en ‚Fedra’ estis respektive bilda aŭ teatra ĉefverko, kiun la propra prestiĝo igis por mi tiel vivaj, tiel unupecaj, ke se mi irus por vidi karpaĉan verkon en salono de Luvro17, se vidus La Berma-n en teatraĵo, pri kiu mi neniam aŭdis antaŭe, mi ne plu sentus la saman delican miron pro tio, ke miaj okuloj fine malfermiĝas al la nepensebla kaj unika celo de miloj kaj miloj da miaj revoj. Plie, atendante de la rolado de La Berma pli bonan komprenon pri iaj aspektoj de nobleco de sufero, al mi ŝajnis ke la imponeco, la realeco de ŝia ludado estos pli grandaj se la aktoro ĝin dediĉos al vere kvalita verko, prefere ol se ŝi – por tiel diri – brode ornamus per vero kaj belo mezkvalitan kaj vulgaran ŝtofon.

Entute se mi aŭdus La Berma-n en nova teatraĵo, mi ne facile juĝus pri ŝia majstreco, pri ŝia elparolo, ĉar mi ne povus distingi inter antaŭe ne konata teksto kaj la suplemento de ŝiaj intonacioj kaj gestoj, kiuj al mi ŝajnos parto de ĝi; dum ke malnovaj verkoj, kiujn mi parkeris, aperis kiel vastaj, rezervitaj, pretaj spacoj, en kiuj mi povos senĝene aprezi la elpensaĵojn, per kiuj La Berma ilin kovros, kvazaŭ freske, ŝutante la abundajn trovojn de sia inspiro. Bedaŭrinde ŝi de pluraj jaroj forlasis la famajn teatrojn, prosperigis anstataŭe komediejon, kie ŝi estis stelulino, kaj ne plu rolis en klasikaĵoj, kaj kiom ajn mi esploris afiŝojn, mi trovis nur anoncojn pri tute novaj verkoj, kiujn modaj dram-verkistoj faris speciale por ŝi, ĝis kiam en iu mateno, serĉante sur afiŝ-kolono informojn pri teatraj prezentoj en la semajno de novjaro, mi vidis unuafoje – fine de spektaĵo, kiun uverturis probable sensignifa verko, kies titolo al mi estis obskura, ĉar ĝi enhavis la apartecojn de agado, pri kiu mi sciis nenion – du aktojn de ‚Fedra’ kun sinjorino La Berma, kaj plie en du sekvaj prezentoj ‚La Duonmondumo’-n18, kaj ‚La Kapricoj-n de Mariana’, kiuj per sia titolo mem simile al ‚Fedra’ estis al mi travideblaj, tute helaj, tiom la verkoj estis al mi konataj, plene tralumataj de belarta rideto. Tiu elekto nobligis sinjorinon La Berma en mia opinio, kiam mi legis el gazetoj post la programo de tiuj prezentoj, ke ŝi mem decidis ke ŝi denove aperos publike en iuj el siaj malnovaj interpretoj. Ŝi do, kiel artisto, sciis ke iuj roloj restas interesaj post la tempo de sia noveco aŭ la furoro de sia okaza reenkonduko, ŝi rigardis ilin – kaj sian propran interpreton de ili – kiel belajn muzeaĵojn, kiujn estas bone denove prezenti al la generacio, kiu admiris ŝin iam en ili, aŭ al tiu pli juna, kiu ankoraŭ ne vidis. Tiel anoncigante mikse inter spektaĵoj destinitaj al unuvespera amuzo ‚Fedra’-n, kies titolo ne pli longis ol aliaj, ne estis presita en alia tiparo ol la aliaj, ŝi aldonis la subkomprenigon de dommastrino, kiu al vi prezentante ĵus antaŭ la altabliĝo la ceterajn invititojn, mencias inter la nomoj de gastoj, kiuj estas nenio alia ol gastoj, ne ŝanĝante la tonon per kiu ŝi jam diris la ceterajn: „sinjoro-n Anatolo Francio19”.

La kuracisto, kiu min flegis – tiu sama kiu al mi malpermesis vojaĝadon – deadmonis miajn gepatrojn de tio, ke mi vizitu teatron; pro tiu faro mi malsaniĝus eble por longa tempo, kaj mi ricevus laŭ lia takso pli da sufero ol da plezuro. Ĉi tiu timigo eble detenus min, se de tia spektaĵo mi atendus nur plezuron, kiun laŭ ia vidpunkto posta sufero povas kompense nuligi. Sed – simile kiel de vojaĝo al Balbeko, de vojaĝo al Venecio, kiujn mi tiom aspiris – de tiu teatra spektado mi deziris ion tute alian ol plezuron: nome veraĵojn, kiuj estu partoj de mondo pli reala ol tiu, en kiu mi vivis, kaj kiujn post la akiro malgravaj cirkonstancoj – eĉ korpaj doloroj – de mia sensignifa vivo ne deprenos de mi. La plezuro, kiun mi ricevos de la spektado, al mi ŝajnis entute nur la eble necesa formo, tra kiu mi ekkonos tiujn veraĵojn; kaj ĉio ĉi sufiĉis, por ke mi deziru ke la antaŭdiritaj suferoj eku post la fino de la teatra prezento, tiel ke ĝi ne estu de ili difektita aŭ misformita. Mi petegis miajn gepatrojn, kiuj post la vizito de la kuracisto ne plu konsentis, ke mi iru al ‚Fedra’. Mi konstante ripetis al mi la frazon „sinjoro, vi laŭdire por forveturi pretas” provante ĉiujn tonojn per kiuj ĝin eldiri eblas, tiel ke mi pli bone surpriziĝu pro la nedivenebla tono, kiun trovos La Berma. Vualite kiel la plejsanktejo malantaŭ kurtenego, kiu ĝin de mi kaŝis, kaj malantaŭ kiu mi supozis ĉiuminute al ĝi alian aspekton depende je la vortoj de Bergoto el la libreto retrovita de Ĵilberta, kiujn mi momente memoris: „forma nobleco, kristana pentozono, jansenisma paleco, princino de Trezeno20 kaj De Klevo, micenia dramo, delfa simbolo, sunsimbola mito”, la dia beleco, kiun la prezento de La Berma baldaŭ konigos al mi, dum tago kaj nokto, sur konstante flamoporta altaro, reĝe sidis en la fundo de mia animo – de mia animo, kiu jes aŭ ne entenos laŭ tio, kion miaj severaj kaj facilanimaj gepatroj decidos, la perfektan formon de la dio senvualigita tie, kie ankoraŭ staris ĝia nevidebla formo. Kun okuloj fiksitaj al la neimagebla bildo mi luktadis de mateno ĝis vespero kontraŭ la baroj, kiujn mia familio starigis. Sed kiam disfalis la baroj, kiam mia patrino – malgraŭ ke la teatra prezento estis okazonta ĝuste en la tago de komisiona kunsido, post kiu mia patro revenos kun sinjoro De Norpua por la vespermanĝo – al mi diris: „nu, bone, ni ne deziras ke vi ĉagreniĝu, se vi kredas, ke tio vere plezurigos vin, vi iru”, kiam la ĝis tiam malpermesita spektado do dependis nur de mi, tiam unuafoje, ne plu devante zorgi pri ĝia ebligo, mi pripensis ĉu ĝi estas dezirinda, ĉu aliaj kaŭzoj ol malpermeso flanke de miaj gepatroj eble pravigos rezignon. Unue, postkiam mi ribelis pro ilia nefleksiĝemo, ilia konsento subite igis miajn gepatrojn al mi tiel karaj, ke la ideo, ke mi ĉagrenos ilin min mem embarasis, kaj tiahumore la vivo ne plu ŝajnis al mi vivinda pro celado al vero, sed pro amo, kaj bona aŭ malbona ĝi estos laŭ tio, ĉu ili feliĉos aŭ malfeliĉos. „Mi prefere ne iros, se tio vin afliktos” mi diris al mia patrino, kaj ŝi male penis forigi mian skrupulon, ke ŝi eble pro tio malĝojos, ĉar ĝi eble – ŝi diris – difektos mian plezuron pri ‚Fedra’, kiun konsiderante ŝi kaj mia patro rezignis pri la malpermeso. Sed konsekvence tia devigo al plezuro jam iĝis al mi peza. Kaj se mi revenos malsana, ĉu mi sufiĉe rapide resaniĝos por viziti postferie la Elizeajn Kampojn, tuj kiam estos tie ankaŭ Ĵilberta? Por fine fari decidon ĉiujn ĉi rezonojn mi konfrontis kun la ideo – daŭre nevidebla malantaŭ ĝia vualo – pri la perfekteco de La Berma. En iun el la tasoj de la pesilo mi enmetis „mi sentos ke panjo malĝojas, mi ne povos iri al la Elizeaj Kampoj”, en la alian „jansenisma paleco, sunsimbola mito”; sed la vortoj mem en mia spirito malnetiĝis, signifon ne plu havis, fariĝis malpezaj; iom post iom mia hezito iĝis tiom dolora, ke se mi tiam elektus la viziton de teatro, mi tiel nun agus nur por ke la doloro ĉesu, por ke mi definitive de ĝi liberiĝu. Tiel mi agus por mallongigi la suferon, ne plu pro espero de intelekta profito, ne plu pro aspiro al perfekteco, kaj mi lasus min gvidi ne al ia saĝa dio, sed al la senvizaĝa, sennoma, nekompata diaĵo, kiu kaŝe prenis ĝian lokon sub la vualo. Sed subite ĉio ŝanĝiĝis, mia deziro por aŭdi La Berma-n ricevis abruptan, vipan vigligon, dank' al kiu mi atendis ĝoje kaj senpacience la teatran prezenton: irinte ĝis la afiŝejo de teatroj por mia ĉiutaga, de malmulta tempo dolora starado, kiel surkolonisto, mi vidis ankoraŭ tute malsekan, detalan afiŝon pri ‚Fedra’, kiun oni unuafoje algluis kaj sur kiu la cetera anonco de rolistoj verdire ne enhavis iun mencion, kiu pezus en mia decido. Sed ĝi proponis al mia sendecideco por iu el la elektoj, inter kiuj ĝi ŝanceliĝis, formon pli konkretan kaj – tial ke la afiŝo surhavis ne la daton de la tago, en kiu mi estis ĝin leganta, sed tiun de la teatra prezento kun ankaŭ la horo en kiu leviĝos la kurtenego – preskaŭ tujan, baldaŭ okazontan, tiel ke mi ĝoje agitiĝis antaŭ la kolono pro la penso ke en tiu venonta tago je ĝuste la anoncita horo, mi estos aŭdonta La Berma-n, sidante en mia teatra brakseĝo; kaj timante ke miaj gepatroj ne plu havos tempon por rezervi du bonajn lokojn por mi kaj mia avino, mi kuregis hejmen, pelate de la magiaj vortoj, kiuj en mia menso anstataŭis la „jansenisman palecon” kaj la „sunsimbolan miton”, nome: „sinjorinoj ne estos enlasataj en la orkestrejon kun ĉapelo, la pordoj fermiĝos je la 14a horo”.

Ve! tiu unua vizito de teatro estis por mi granda disreviĝo. Mia patro proponis veturigon de mi kaj mia avino ĝis la teatrejo, samtempe kiam li iros al la komisiona kunsido. Antaŭ la ekiro li diris al mia patrino:

— „Zorgu pri tio, ke la manĝo estu bona; vi ne forgesis ke mi revenos kun Norpua, ĉu?”

Ŝi ne forgesis. Kaj de la antaŭa tago Franciska – feliĉa pro tio, ke ŝi havos okazon por ekzerci la arton, por kiu ŝi certe talentis, nome kuirarton, plie instigata de la anonco, ke ŝi havos novan gaston, kaj scianta ke ŝi prilaboros laŭ siaj unikaj procedoj bovaĵon en gelateno – estis en krea fervoro; ĉar ŝi rigardis fundamenta la propran kvaliton de la materialoj, per kiuj ŝi faros sian verkon, ŝi mem vizitis la bazaron en La Haloj21, por provizi sin per la plej belaj pecoj de rumsteko, de bova kruro, de bovida piedo, simile al Mikelanĝelo, kiam li restis ok monatojn en la Karara Montaro22, elektante la plej belajn marmorajn blokojn por la tomba monumento de Julio la 2a23. Franciska tiel arde sin pelis tien kaj reen, ke mia patrino, vidante la ruĝiĝon de ŝia vizaĝo, timis ke la maljuna servistino malsaniĝos pro troa laboro, kiel okazis al la aŭtoro de la tomboj de familio Mediĉi24 en la minejo de Pietrasanto25. Kaj jam en la antaŭa tago, Franciska sendis al la forno de panisto por kuirado ene de ŝirma tavolo el panmolaĵo tion similan al rozkolora marmoro, kion ŝi nomis nevjorka ŝinko. Kredante ke lingvoj malpli abundas je nomoj, ol reale, kaj ke la propraj oreloj ne estas findindaj, probable en la unua okazo kiam ŝi aŭdis pri jorka ŝinko, ŝi kredis – opiniante malverŝajna tian vort-diboĉon, ke ekzistus kaj la nomo Jorko26 kaj la nomo Novjorko – ke ŝi misaŭdis dum oni celis la loknomon, kiun ŝi jam konis. Tial la vorto Jorko en ŝiaj oreloj aŭ antaŭ ŝiaj okuloj, se ŝi legis reklamon, ĉiam antaŭiĝis de new, kiun ŝi elparolis nev. Kaj ŝi diris kun plena konfido al la kuirknabino: „Iru por ŝinko al la butiko Olida. La Mastrino insistis, ke ĝi estu nevjorka.” En tiu tago, dum Franciska spertis la brulan memfidon de grandaj kreistoj, mi travivis la doloran dubon de esploranto. Certe tiom longe, kiom mi ankoraŭ ne aŭdis La Berma-n, mi sentis plezuron. Plezuron mi sentis en la publika ĝardeneto antaŭ la teatrejo, kie post du horoj la senfoliaj hipokaŝtanarboj brilos kun metaleca glimo, kiam la strataj gaslampoj ekflamos kaj detale prilumos ilian frondaron; ankoraŭ sentis apud la biletistoj, kiuj por sia elektiĝo, plirangiĝo, sorto dependis de la granda artistino – kiu sole havis decidopovon en tiu administrejo, komande de kiu regis nur efemeraj kaj formalaj estroj, kiuj obskure sin sekvis en la ofico – kaj kiuj prenis niajn biletojn sen alrigardo, perturbite de la zorgo, ĉu la instrukcioj de La Berma estis senmanke transdiritaj al novuloj, ĉu ili komprenis ke la aplaŭdistoj ne bruu por ŝi, ke la fenestroj restu malfermitaj ĝis kiam ŝi ensceniĝos kaj absolute ĉiu pordo estu fermita poste, ke poto da varma akvo estu kaŝita apud ŝi por faligi la polvon de la scenejo; kaj efektive post mallonge ŝia veturilo tirata de du longharaj ĉevaloj haltos antaŭ la teatro, ŝi elkaleŝiĝos, volvite en peltoj, kaj, per malvolonta gesto respondante al salutoj, ŝi sendos iun el siaj servistinoj por kontroli la unuan vicon rezervitan al geamikoj, la temperaturon en la salonego, la okupon de loĝioj, la tualetojn de akceptistinoj, ĉar la teatro kaj la publiko estis por ŝi nur dua, pli ekstera vesto, en kiun ŝi enŝoviĝos, kaj pli aŭ malpli bone kondukanta medio, tra kiu necese traiĝos ŝia talento. Mi plezuris ankaŭ en la salonego mem; de kiam mi sciis ke – malkonforme al tio, kion bildigis mia infanaĝa imago – estas unu sola scenejo por ĉiuj homoj, mi kredis, ke oni ne povas bone vidi pro aliaj spektantoj, kiel okazas meze de homamaso; mi nun konstatis, ke dank' al aranĝo, kiu simbolas la principon de perceptado, ĉiu male sentas kvazaŭ li starus centre de la teatrejo; tiel mi komprenis, kial post tio, ke la familio donacis al Franciska lokon en la tria galerio por spektado de melodramo, ŝi reveninte asertis, ke tiu loko estis la plej bone situanta, ke ŝi ne sentis sin distanca de la rolado sed ja emociita pro la mistera kaj viva proksimeco de la kurtenego. Mia plezuro ankoraŭ pliiĝis, kiam mi komencis distingi ĝuste malantaŭ la kurtenego konfuzajn bruojn, kiel oni aŭdas el sub ovŝelo kiam kokideto pretas eloviĝi, kiuj baldaŭ laŭtiĝis, kaj subite de tiu mondo nepenetrebla de nia rigardo, sed kiu siaflanke nin vidis, nedubinde al ni turniĝis en la abrupta formo de tri batoj same kortuŝaj kiel signaloj el la planedo Marso. Kaj – post leviĝo de la kurtenego – kiam sur la scenejo aperis, nu... sufiĉe ordinaraj skribotablo kaj kameno signe pri tio, ke la enirontaj personoj ne estos rolistoj venintaj por eldirado, kiel mi foje vidis en privata vespero, sed homoj travivantaj en sia hejmo unu tagon el sia vivo, en kiun mi enŝteliĝos sen ke ili tion rimarkos – mia plezuro plu daŭris; ĝin mallonga zorgo interrompis: ĝuste kiam mi streĉis la orelojn antaŭ ol la prezento ekos, du viroj venis sur la scenejon, ili tre koleris ĉar ili parolis sufiĉe laŭte por ke tra la salonego, en kiu sidis pli ol mil homoj, oni distingis ĉiun vorton de ili, dum en malgranda kafejo oni devas demandi kelneron pri la paroloj de du ajnaj interbatantoj, sed sammomente, mirante pri tio, ke ili aŭdiĝis de la spektantaro sen protesto, flosante en ĝenerala silento sur kiu baldaŭ elplaŭdis ĉi tie rido, jen tie alia rido, mi komprenis ke la du malrespektuloj rolis, kaj ke teatraĵeto – alinome la kurtenleva skeĉo – ĵus komenciĝis. Ĝin sekvis paŭzo tiel longa, ke spektantoj, reveninte al siaj sidlokoj, malpacience brue piedumis la plankon. Mi pro tio maltrankviliĝis, ĉar simile kiel el protokolo de proceso legante, ke nobla-kora viro senzorge pri sia intereso venis por atestado favora al senkulpulo, mi ĉiam timis ke oni al li ne sufiĉe afablos, ke oni ne sufiĉe elmontros dankemon, ke oni ne abunde kompensos al li, kaj ke pro indigno li partianiĝos por maljusteco, simile mi timis – per tio asimilante genion kaj virton – ke La Berma, elrevigite pro la miskonduto de tiel vulgara publiko, en kiu mi esperis male ke ŝi kontente rekonos la vizaĝon de famulo, kies opinio al ŝi gravos, sentigos sian ĉagrenon kaj malestimon per misa ludado. Kaj mi rigardis per petega mieno al tiuj stamfaj kruduloj, kiuj per sia furiozo estis eble baldaŭ detruontaj la malfirman, delikatan impreson, por kiu mi venis. Fine la lastaj momentoj de plezuro por mi estis la unuaj scenoj de ‚Fedra’. La rolanto de Fedra ne aperas en la komenco de la dua akto, kaj tamen tuj kiam leviĝis la kurtenego kaj disflankiĝis dua kurteno – ĉi tiu dua estis el ruĝa veluro – kiu pliprofundigis la scenejon en ĉiuj prezentoj de la stelulino, eniris el la malantaŭa flanko aktorino, kies aspekto kaj voĉo konformis al tiuj de La Berma laŭ tio, kion pri ŝi mi aŭdis. Probable la disdono de roloj estis ŝanĝita, mia atenta antaŭstudado de la rolo de la edzino de Tezeo fariĝis vana. Sed alia aktorino ekdialogis kun la unua. Mi probable eraris, kredante ke ĉi tiu estis La Berma, ĉar la dua al ŝi pli similis kaj, pli ol la alia, havis ŝian dirmanieron. Cetere sian roladon ili ambaŭ akompanis per noblaj gestoj, kiujn mi klare distingis kaj kies rilatojn al la teksto mi komprenis, dum ili movis siajn belajn peplojn, kaj ankaŭ per lertaj intonacioj jen pasiaj, jen ironiaj, kiuj al mi klarigis la signifon de versoj, kiujn mi hejme legis sen sufiĉa atento pri la senco. Sed subite en la interspaco de la ruĝa kurteno de la sanktejo, kvazaŭ ene de kadro, aperis virino, kaj tuj pro la timo, kiun mi sentis, pli angora ol tiu, kiun eble havis La Berma pri tio, ke ŝin ĝenos malfermita fenestro, ke la sonon de iu ŝia diro perturbos fleksado de programfolio, ke – al ŝi ĉagrene – oni aplaŭdos ŝiajn kunludantojn kaj ne aplaŭdos sufiĉe ŝin mem; pro mia emo, pli absoluta ol tiu de La Berma, konsideri de tiu momento la salonon, publikon, rolantojn, teatraĵon kaj mian propran korpon sole kiel resonan medion, kiu utilis nur tiagrade, kiel ĝi faciligis la nuancojn de tiu voĉo, mi komprenis ke la du aktorinoj, kiujn mi de kelkaj minutoj admiris, neniel similis al tiu, por kiun aŭdi mi venis. Sed samtempe mia plezuro ĉesis; kiom ajn mi streĉis miajn okulojn, miajn orelojn, mian inteligenton al La Berma, por ke mi ne preterlasu eron de ĉiuj ofertitaj kaŭzoj por ŝin admiri, eĉ ne unu eron mi kaptis. Mi ne povis, kiel okazis kun ŝiaj kunludantoj, distingi en ŝia maniero komprenigajn intonaciojn, belajn gestojn. Mi aŭskultis kvazaŭ mi legus la tekston, aŭ kvazaŭ Fedra mem dirus la parolojn, kiujn mi aŭdis, sen ke la talento de La Berma al ili ŝajne aldonis ion. Mi volis – por pli bone senti, por laŭeble malkovri en ili belecon – frostigi, longe senmovigi antaŭ mi ĉiun voĉnuancon de la artisto, ĉiun esprimon de ŝia vizaĝo, aŭ mi penis almenaŭ per spirita preteco, streĉante kaj fokusante mian atenton antaŭ dirota verso, por ke mi ne distru en preparoj temperon el la daŭro de ĉiu vorto, de ĉiu gesto, kaj dank' al la intenso de mia atento por ke mi ĝisfunde esploru ilin, kiel mi farus se mi disponus plurajn liberajn horojn. Sed tiom mallonga tiu daŭro estis! Apenaŭ iu sono atingis miajn orelojn, tuj ĝin anstataŭis alia. En parto de sceno, en kiu La Berma momente staras senmove kun brako levita ĝis alto de sia vizaĝo verdete prilumata per lampa truko antaŭ dekoro bildiganta maron, la tuta salono aplaŭdegis, sed la aktorino jam demoviĝis kaj la bildo, kiun mi volis pririgardi, jam ne ekzistis. Mi diris al mia avino, ke mi ne bone vidas, kaj ŝi donis al mi lornon. Tamen, se oni kredas je realeco de aĵoj, uzo de arta rimedo kiu ilin vidigas ne tute samvaloras kiel sento de proksimeco kun ili. Mi havis impreson, ke mi ne vidas La Berma-n, sed bildon de ŝi en la grandiga lenso. Mi demetis la lornon; sed eble la bildo, kiun ricevis mia okulo, malgrandigita de la distanco, ne pli ĝustis – kiu el la du La Berma-j estis aŭtenta? La am-deklaro al Hipolito estis parto, kiun mi atendis kun granda intereso, en kiu, se juĝi laŭ la inĝeniaj signifoj, kiujn al mi peris ŝiaj kunludantoj en malpli belaj partoj, ŝi nedubinde voĉos en pli surpriza maniero, ol tiu, kiun mi provis imagi dum hejma legado; sed ŝi eĉ ne egalis la lertaĵojn, kiujn en la rolo farus Enona aŭ Aricia, ŝi rabotis per malvaria ĉantado la tutan paroladon, kune konfuzante kontrastojn tiel fortajn, ke duon-inteligenta aktorino, ke gimnazianoj ilin scius efekte diri; nu, ŝi cetere elvolvis ĝin tiel rapide, ke mia spirito nur ĉe la lasta verso rimarkis la konscian unutonecon, kiun ŝi trudis jam al la unuaj.

Finfine, mia unua admira sento abrupte flagris; ĝin kaŭzis la freneza aplaŭdado de la spektantaro. Mi aliĝis kaj daŭrigis laŭpove la bruon, por ke La Berma pro dankemo faru sian plejeblon tiel ke mi aŭdos ŝin certe en iu el ŝiaj plej belaj prezentoj. Kurioza fakto cetere estas, ke la momento, kiam tiu ĝenerala entuziasmo eksplodis, estis ĝuste – tion mi poste eksciis – okazo de iu el la plej belaj aktoraj eltrovoj de La Berma. Ŝajnas, ke iuj transcendaj realaĵoj ĉirkaŭ si disradias per radioj, kiujn homamaso povas senti. Tiel estas kiam ekzemple okazas evento, kiam ĉe regna limo la soldataro estas en danĝero, aŭ venkita, aŭ venkanta, kaj la ricevataj informoj iom nebulaj, el kiuj klera homo ion konkludi ne povas, kaŭzas en la amaso afekcion, kiu lin surprizas kaj en kiu li rekonas – post ol ekspertoj lin sciigis pri la efektiva militsituacio – la perceptadon fare de la popolo de la kvazaŭa haloo, kiu ĉirkaŭas grandajn okazaĵojn kaj estas videbla ĝis trans centoj da kilometroj. Pri venko oni ekscias aŭ longe post la okazo, kiam la milito finiĝis, aŭ tuje pro la ĝojo de la domgardisto. Oni rimarkas genian elementon en la rolado de La Berma post tagsepo, legante recenzon, aŭ sammomente pro la brave-kriado de la partero. Sed ĉi tiu tuja rekono fare de la amaso estis miksita kun multaj aliaj malĝustaj, kaj la aplaŭdoj sekve estis plejofte kontraŭtempaj – senemfaze pri tio, ke ili meĥanike leviĝis pro la puŝo de antaŭaj aplaŭdoj, kiel en ŝtormo kiam la maro estis tiom kirlita ke ĝi daŭre levas ĉiam pli altajn ondojn, eĉ se la vento ne plu fortiĝas. Kiel ajn, ju pli mi aplaŭdis, des pli al mi ŝajnis, ke La Berma bone ludis. „Almenaŭ” diris apuda virino de iom malalta klaso „ĉi tiu ne ŝparas sian penon, ŝi frapas sin, tiel ke doloras, ŝi kuras, jes vere tio 'stas teatra ludado, ĉu ne?” Kaj mi feliĉe akceptis ĉi tiun pravigon de la supereco de La Berma, pretere pensante ke ĝi same malbone klarigis ĝin, kiel la kvaliton de ‚Mona Liza’27 aŭ de la ‚Perseo’28 de Benvenuto Ĉelini klarigus la ekkrio de kamparano: „estas bele farite! tute el bela, brila oro! kia laboro!”, kaj mi kunebriis pro la kruda vino de la popola entuziasmo. Mi pro tio ne malpli sentis tamen post la mallevo de l' kurteno disreviĝon tial ke la plezuro, kiun mi tiom aspiris, ne estis pli intensa, kaj samtempe bezonon por ke ĝi estu pli daŭra, ke mi ne forlasu por ĉiam, elirante el la salonego, la vivon de teatro, kiu dum kelkaj horoj estis mia vivo, kaj kiun mi forlasus, reirante hejmen, kvazaŭ sub ekzila kondamno, se mi ne esperus, ke tie mi ekscios multon pri La Berma el la buŝo de unu ŝia admiranto, al kiu mi ŝuldis la permeson de spektado de ‚Fedra’, nome sinjoro De Norpua. Al li min prezentis antaŭ la vespermanĝo mia patro, kiu por tio min venigis al sia kabineto. Kiam mi eniris, la ambasadoro ekstaris, etendis manon por premo, klinis sian altan korpon kaj min atente rigardis per siaj bluaj okuloj. Ĉar la gastantaj fremduloj, kiujn oni prezentadis al li en la tempo, kiam li estis oficiala reprezentanto de Francio, estis ordinare – ankaŭ renomaj kantistoj – gravaj homoj, kaj li sciis ke li povos diri poste, kiam oni mencios ilian nomon en Parizo aŭ Peterburgo, ke li tre bone memoras vesperon, kiun li pasigis kun ili en Munĥeno aŭ Sofio, li kutimiĝis al tio, ke lia afableco evidentigu lian kontenton pro la interkoniĝo; sed plie, firme kredante ke per vivado en ĉefurboj, en kontakto kun interesaj homoj, kiuj ilin vizitas, kaj samtempe kun la kutimoj de la tie loĝanta popolo, oni gajnas pli kompletan komprenon – ne troveblan en libroj – pri historio, geografio, moroj de la diversaj nacioj, pri la movadoj de la klera mondo eŭropa, li sekve al ĉiu nove ekkonata homo direktis sian akutan observan talenton, tiel ke li poste sciu, kia ĉi tiu homo estas. La registaro delonge ne konfidis al li mision ĉe alia regno, sed kiam iu al li prezentis novan personon, liaj okuloj, kvazaŭ ili ne ricevus sciigon pri lia vakado, tuj komencis profite observi, dum li per sia tuta sinteno provis komprenigi ke la nomo de la fremdulo al li ne estas tute nekonata. Tiel do, al mi parolante kun bonvolo kaj kun la memgraveco de viro konscia pri sia ampleksa kolekto de spertoj, li konstante min ekzamenis kun sagaca scivolo kaj por propra profito, kiel se mi estus ia ekzota vivmaniero, memorinda monumento aŭ rondvojaĝanta stelulo. Kaj li tiamaniere kondutis rilate al mi kun la grandioza afableco de saĝa Mentoro29 kaj la lernema scivolo de juna Anaĥarso30.

Li proponis nenian faciligon por publikigo en la ‚Revuo de Du Mondoj’ sed demandis iom amplekse pri mia vivo kaj studado, pri miaj preferoj, pri kiuj unuafoje mi aŭdis kvazaŭ ilin obei estus afero prudenta, dum mi ĝis tiam kredis, ke mi devas ilin kontraŭi. Ĉar ĉi tiuj preferoj min inklinis al beletra verkado, li ne deadmonis min; li male ĝin prezentis kiel honorindan kaj ĉarman personon, pri kies elita rondo en Romo aŭ en Dresdeno egale oni konservas feliĉan memoron, kaj kiun oni bedaŭre pro la premo de ordinara vivo poste ne retrovas ofte. Li ŝajnis envia – ridetante en preskaŭ maldeceta maniero – pri la agrablaj momentoj, kiujn mi, ol li pli feliĉa kaj libera, dank' al ĝi ĝuos. Sed la vortoj, kiujn li uzis, al mi montris beletron tro malsimila disde la imago, kiun mi konstruis en la kombrea tempo, kaj mi komprenis ke ĉi tio estis dua kialo por rezigno pri ĝi. Ĝis tiam mi nur vidis, ke mi ne havas talenton por verkado; nun sinjoro De Norpua en mi frostigis la emon. Mi deziris esprimi antaŭ li mian revon, tremante pro la emocio mi skrupule atentis tion, ke ĉiuj miaj paroloj estu plejeble sincera redono de tio, kion mi sentis kaj kion mi neniam antaŭe al mi mem klare vortumis, konsekvence de kio miaj paroloj estis tre konfuzaj. Eble pro profesia kutimo, eble pro influo de la trankvilanimeco, kiun ĉiu grava homo, de kiu oni petas konsilon kaj kiu, sciante ke li konservos por si la komandon de la konversacio, lasas la kunparolanton al lia agitiĝo, streĉo, laŭvola penado; eble ankaŭ por videble valorigi la karakteron de sia kapo (laŭ li klasike grekan malgraŭ la grandaj tempiharoj), sinjoro De Norpua dum iu al li faris klarigon, konservis tian absolutan senmovecon de la vizaĝo, kvazaŭ la kontraŭulo parolus antaŭ ia antikva – kaj surda – busto en skulptaĵo-galerio. Subite, falante kiel martelo de aŭkciisto aŭ kiel delfa orakolo, la voĉo de la respondanta ambasadoro des pli imponis la kunparolanton, ĉar lia vizaĝo antaŭe ne lasis suspekti la specon de impreso kiun li ricevis de la alparolo, ne lasis diveni la opinion, kiun li esprimos.

— „Ĝuste okazas” li subite diris, kvazaŭ la afero estus finjuĝita kaj min lasinte longe balbutadi fronte al liaj senmovaj okuloj al mi konstante fiksitaj „... ke la filo de amiko mia estas mutatis mutandis31 en sama situacio” kaj li, tuŝante ĉi tiun komunan dispozicion, uzis trankviligan tonon, kvazaŭ ĝi ne estus dispozicio por literatura verkado sed por reŭmatismo kaj li volus montri ke mortiga malsano ĝi ne estas. „Tial li prefere eksiĝis el la ministrejo pri eksterlandaj aferoj, en kiu li tamen havis vojon jam pretigitan de sia patro, kaj – senzorge pri onidiroj – li komencis publikigi verkojn. Pri tio li sen ia dubo ne pentas. Li publikigis antaŭ du jaroj – li cetere estas multe pli aĝa ol vi, kompreneble – traktaĵon rilatan al la sento de senfina vasteco ĉe la okcidenta bordo de la lago Viktoria-Njanza32 kaj ĉi-jare malpli longan eseon, sed el vigla, iafoje eĉ akra plumo, pri la uzo de aŭtomata fusilo en la bulgara armeo, kaj ĉi verkoj lin tre nete distingis. Li jam bone antaŭeniris, li ne estas tia viro, kiu rezignus dumvoje, kaj mi scias ke – sen ke la ideo de kandidatiĝo estis esprimita – lia nomo sonis en tute ne malfavora tono jen kaj jen en konversacioj de la Akademio de Moralaj Sciencoj. Sume oni ankoraŭ ne povas diri, ke li estas ĉe la pinto, sed li per forto de la propra brako atingis enviindan lokon, kaj sukceso, kiu ne ĉiam kronas nur laŭtulojn kaj agitulojn, konfuzulojn, kiuj preskaŭ ĉiam estas ŝajnigantoj, sukceso rekompencis lian obstinan laboron.”

Mia patro, jam imagante ke mi estos post kelkaj jaroj akademiano, kontente mienis, kaj ĉi tion sinjoro De Norpua kulminigis, kiam post momenta hezito, dum kiu li ŝajne kalkulis la sekvojn de sia ago, li diris, al mi enmanigante sian nomkarton: „nu, vizitu lin mianome, li probable utile konsilos al vi” per ĉi tiuj vortoj kaŭzante en mia animo same malagrablan afekcion, kvazaŭ li anoncus, ke mi veturos en la posta tago kiel ŝipknabo sur iu velŝipo.

Mia onklino Leonia al mi heredigis krom multo da embarasaj mebloj kaj objektoj sian preskaŭ tutan monan havaĵon, tiel malkaŝante post sia morto bonvolan senton al mi, kiun mi ne suspektis dum ŝia vivo. Mia patro, kiu devis prizorgi ĉi tiun bonhavon ĝis mia plenjariĝo, petis la konsilojn de sinjoro De Norpua pri diversaj moninvestoj. Ĉi tiu rekomendis valorojn kun malalta rendimento, kiujn li rigardis aparte fidindaj, interalie la anglajn aglomeritajn kaj la kvarprocentan rusan. „Kun ĉi tiuj unuarangaj valoroj” diris sinjoro De Norpua, kvankam la profito ne grandas, vi tamen povos fidi pri tio, ke la kapitalo neniam malpliiĝos”. Mia patro diris al li proksimume, kion ceteran li aĉetis. Sinjoro De Norpua apenaŭ videble gratulis per rideto: kiel ĉiu kapitalisto, li rigardis riĉecon dezirinda afero, sed juĝis pli ĝentile, ke li komplimentis per tre diskreta signo de kunsento pri la havaĵo de aliaj homoj; aliflanke ĉar li mem estis enorme riĉa li ankaŭ taksis pli elegante ke li ŝajne admiras la grandecon de aliula malplia bonhavo, poste tamen memorante kun feliĉo kaj komforto la superecon de la propra. Pli klare li rekte gratulis mian patron pri la „tre prudenta, tre delikata, tre subtila elekto” de liaj borsaj posedoj. Tio sonis, kvazaŭ li atribuus al la diferencoj inter borsaj valoraĵoj, kaj eĉ al borsaj valoraĵoj mem, iaspecan gradon de beleco. Pri unu iom nova kaj ne vaste konata valoraĵo, al kiu mia patro aludis, sinjoro De Norpua, simile al tiu, kiu legis libron, de kiu oni kredas sin sola konanto, komentis: „jes-ja, jes, dum kelka tempo mi observis por la amuzo ĝian evoluon en la borsaj anoncoj, ĝi estis interesa” kun pro-memore fascinata rideto de aboninto, kiu legis la lastan felietonan romanon po-pece en gazeto. „Mi ne malrekomendos subskribon por la baldaŭ publikigota emisio. Ĝi estas vere provinda, ĝi estas ofertata kun tre loga komenca prezo.” La nomojn de iuj malnovaj valoroj mia patro male ne ĝuste memoris, ili estis facile konfuzeblaj kun aliaj similaj, li do malfermis tirkeston kaj montris la paperojn mem al la ambasadoro. Mi vidis ilin kun plezuro; ilin ornamis tiaj figuroj de pinakloj kaj alegoriaj personoj, kiajn havis iuj malnovaj romantikaj publikaĵoj, kiujn mi foliumis antaŭ longe. Ĉio samepoka havas komunan aspekton; samajn desegnistojn, kiuj ilustris poeziaĵojn de iu epoko, por si laborigis ankaŭ financaj societoj. Kaj nenio pli klare similas al iuj felietonaj eldonoj de ‚Nia-Sinjorino en Parizo’33 aŭ de verkoj de Ĵeraro De Nerval34, kiaj ili pendis en la montrofenestro de la ĉiovendejeto en Kombreo, ol – en sia florumita, kvarangula kadro portata de riveraj dioj – akci-atestilo de la Kompanio de Akvo.

Al mia speco de spirito mia patro havis malestimon sufiĉe kompensitan de fa;ilia amo, por ke lia sento pri miaj agoj kaj faroj entute estu blinda indulgemo. Li tial senhezite sendis min por ke mi reportu mallongan prozan lirikaĵon, kiun mi skribis iam en Kombreo post reveno de promeno. Mi verkis ĝin en tia stato de alt-animeco, ke ĝi laŭ mia opinio nepre kontaĝos aliajn homojn. Sed sinjoron De Norpua ĝi probable ne tuŝis, ĉar li ĝin al mi redonis sen ia komento.

Mia patrino, tre respekta al la okupoj de mia patro, proksimiĝis kaj sindetene demandis, ĉu ŝi povos alportigi la manĝon. Ŝi malvolonte interrompis konversacion, en kiun ŝi ne devis enmiksiĝi. Kaj efektive mia patro foje kaj foje memorigis la markizon pri ia utila decido, kiun ili volis aprobigi en venonta kunsido de la komisiono, kaj tion li diris en la aparta tono, kiun havas en fremda medio – ĉi-rilate simile al du gimnazianoj – kolegoj, al kiuj profesia rutino provizas komunajn memoraĵojn, kiujn aliaj homoj ne konas, kaj pro aludado al kiuj ili sekve devas senkulpiĝi.

Sed la perfekta sendependo de vizaĝaj muskoloj, kiun sinjoro De Norpua tiel bone efektigis, al li ebligis aŭskultadon kun ŝajno de ne-aŭdanto. Mia patro post ioma tempo konfuziĝis: „... mi pensis, ke pri tio ni demandos la komisionon...” li diris al sinjoro De Norpua post longaj enkondukaj frazoj. Tiam de la vizaĝo de la nobela virtuozo, kiu ĝis tiam restis same senmova kiel tiu de muzikisto atendanta la takton, kiam li sonigos sian instrumenton, eliĝis en konstanta fluo, akute kaj finante la melodion de la komencita frazo per la sono de alia voĉo: „... kiun vi kompreneble senhezite kunvenigos, des pli volonte ĉar la membrojn vi unuope konas kaj ili povas facile veni”. Ĉi tio kompreneble ne estis per si mem tre rimarkinda konkludo. Sed la antaŭa senmoveco ĝin reliefigis kun la kristala neteco, la preskaŭ petola kaprica spirito de frazo, per kiu ĝis tiam silenta piano ĝustamomente respondas al la ĵus soninta violonĉelo en mozarta konĉerto.

— „Nu, ĉu la teatra spektado estis plaĉa?” al mi demandis mia patro, dum ĉiuj moviĝis al la manĝotablo, por min societe briligi kaj pensante ke sinjoro De Norpua mian entuziasmon favore juĝos. „Li iris por aŭdi La Berma-n ĉi-posttagmeze; vi memoras, ĉu ne? ke ni interparolis pri tio” li sin turnis al la diplomato kun sama tono de fakula, mistera, post-eventa aludo, kiun li havus se li parolus pri kunsido de la komisiono.

— „Vi probable tre plezure spektis, precipe se tio estis la unua okazo, kiam vi aŭdis ŝin. Via honorinda patro timis pri la sekvoj de ĉi tiu mallonga forvago al via sanstato, ĉar vi estas iom delikata, iom malfortika laŭ tio, kion mi komprenis. Sed mi trankviligis lin. Teatraj salonoj nuntempe ne estas samaj kiel antaŭ nur du jardekoj. Oni ricevas tie relative komfortan seĝon, recikligitan atmosferon, kvankam la vojo ankoraŭ longas ĝis ni atingos la nivelon de Germanio kaj Granda Britio, kiuj en ĉi tiu kampo same kiel en multaj aliaj tre antaŭiras nin. Sinjorinon La Berma mi ne vidis en ‚Fedra’ sed mi aŭdis ke ŝi admirinde ludas ĉi tiun rolon. Tio kompreneble ravis vin, ĉu ne?”

Sinjoro De Norpua, kiel homo ege pli inteligenta ol mi, nepre konis tiun veraĵon, kiun mi ne kapablis travidi en la rolado de La Berma, li estis nun preta por ĝin malkovri; mi petos, respondante al lia demando, ke li klarigu en kio tiu veraĵo konsistas, kaj li tiamaniere postpravigos mian deziron vidi la aktorinon. Mi disponis mallongan momenton, mi povis nun eluzi la okazon kaj direkti miajn demandojn al la ĉefelementoj. Sed kiaj ĉefelementoj? Fokusante mian tutan atenton al miaj tre konfuzaj impresoj, neniel celante, ke sinjoro De Norpua min admiru sed nur ke li peru la aspiratan veraĵon, mi ne provis kompensi la mankon de taŭgaj vortoj per ŝablonaj esprimoj, mi balbutadis, kaj fine – provoke por ke li diru, kio en la rolado de La Berma estas admirinda – mi konfesis, ke mi elreviĝis.

— „Kiel do” ekkriis mia patro, ĉagrenite de la malfavora impreso, kiun mia konfeso pri ne-kompreno eble kaŭzos ĉe sinjoro De Norpua „kiel vi povas diri, ke plezuron vi ne havis? Via avino raportis, ke ĉiun vorton de La Berma vi avide sorbis, ke vi rigardadis kun longa kolo, ke vi sola en la tuta salono tiel diligente atentis.”

— „Jes, certe, mi laŭpove aŭskultadis, por kompreni kial ŝi estas admirinda. Sendube ŝi tre bone...”

— „Se tre bone, kion alian vi postulas?”

— „Unu kaŭzo certe kontribua al la sukceso de sinjorino La Berma” diris sinjoro De Norpua, sin laŭdece turnante al mia patrino por ke ŝi ne restu fremda al la konversacio kaj tiel akurate obeante al la ĝentileco ŝuldata al dommastrino „estas interalie ŝia perfekta gusto por elekto de roloj, pro kiu ŝi ricevas unuaniman kaj unuvoĉan aplaŭdon. Ŝi malofte ludas malbonan teatraĵon. Vidu, ŝi ne hezitis antaŭ la rolo de Fedra. Ĉi tiun guston oni cetere rimarkas en ŝiaj kostumoj, en ŝia ludado. Kvankam ŝi ofte kaj prospere rondvojaĝis en Anglio kaj en Usono la vulgareco – nu, mi ne diros de Ĝon Bul35, tio estus maljusta almenaŭ se temas pri la nuna Anglio de la viktoria erao, sed de Oĉjo Sam36 – neniam infektis ŝin. Neniaj tro brilaj koloroj, neniaj afektitaj krioj. Kaj tia admirinda voĉo, kiu tiel bone sonas kaj kiun ŝi tiel talente uzas, mi aŭdacus diri: preskaŭ muzikiste.”

Mia intereso por la rolado de La Berma konstante kreskis de kiam la teatra prezento finiĝis, ĉar premoj kaj limoj de la realo ne plu efikis; sed mi sentis bezonon de klarigoj; mia intereso plie koncernis kun egala intenso, dum La Berma rolis, ĉion, kion ŝi ofertis en unueca viva tuto al miaj okuloj, al miaj oreloj; nenion ĝi disigis aŭ distingis; tial ĝi feliĉe kaptis ĉi tiun racian pravigon, ke la artistino laŭdinde simplas, elektas kun gusto; la laŭdojn ĝi allogis per sia sorba povo, ilin enretigis, kiel la optimismo de ebriulo kaptas la farojn de proksimulo, en kiuj ĝi trovas kialon por varma kunsento. „Tiel vere estas” mi pensis „tia bela voĉo, tia evito de krioj, tia senafekta kostumo, kaj ŝi tiel inteligente elektis Fedra-n! Ne, mi ne disreviĝis!”

La malvarma bovaĵo kun karotoj estis alportita, surkuŝigita de la Mikelanĝelo de nia kuirejo sur grandajn pecojn de gelatenaĵo similaj al blokoj de diafana kvarco.

— „Vi havas, kara sinjorino, unuarangan kuiriston” diris sinjoro De Norpua „kaj ĉi tio ne estas bagatela afero. En aliaj landoj mi devis zorgi, ke mia domo havu respektindan rangon, mi scias, kiel malfacila estas la trovo de perfekta kuirmajstro. Vi nin invitis al aŭtenta festeno.”

Kaj efektive, Franciska, pelate de la deziro ke al grava gasto ŝi prezentos vespermanĝon finfine sufiĉe malfacilan por sia talento, tiel penis, kiel ŝi kutime ne plu faris kiam ni manĝis nur familie, kaj retrovis sian eminentan manieron kombre-an.

— „Ĉi tian oni ne ricevas en albergo, mi volas diri eĉ en plej bonaj lokoj: bovan stufaĵon, en kiu la gelatenaĵo ne odoras je gluo kaj en kiu la bovaĵo sorbis la odoron de karotoj – estas admirinde! Bonvole permesu, ke mi reprenu” li komentis, gestante ke li prenos ankoraŭ iom da gelatenaĵo. „Mi volonte juĝus ankaŭ pri la kapablo de via disĉiplo de Vatel37 pri tute alia preparaĵo, mi volonte vidus, ekzemple kiel li elturniĝus kun bovaĵo laŭ stroganova maniero38.”

Dezirante siaparte kontribui al la agrabla atmosfero de la vespero, sinjoro De Norpua prezentis diversajn rakontojn, per kiuj li ofte regalis samoficanojn, jen citante ridindan frazon de politikisto, kiu tiajn ofte diris, ilin kunmetante longaj kaj plenaj je malkoheraj metaforoj, jen abruptan diron de diplomato ŝatanto de sobra, atika stilo. Sed verdire la distingo, kiu apartigis tiujn du specojn de parolmanieroj neniel similis al miaj kutimaj klasigoj de lingvaj aferoj. La nuancojn mi ne vidis, la paroloj, kiujn li citis kun moka rido, ne ŝajnis al mi tre diversaj de aliaj, kiujn li taksis admirindaj. Li estis tiaspeca homo, kiu pri la literaturaj verkoj, kiujn mi ŝatis, dirus: „ha! ĉu vi komprenas? sincere mi ne komprenas, mankas al mi la ensekretiĝo”, sed mi povus tion reciproki, mi ne sentis la spriton aŭ la stulton, la elokventon aŭ parolŝvelon, kiujn li trovis en iu diro aŭ rediro, kaj tiu speco de literaturo estis al mi – pro la foresto de ĉia videbla kialo por la boneco de ĉi tio kaj malboneco de tio ĉi – pli mistera kaj pli obskura, ol iu ajn alia. Mi nur komprenis kun ia peno, ke ripetado de tio, kio estas komuna opinio, en politiko ne signas malsuperecon sed male superecon. Kiam sinjoro De Norpua uzis iujn vortumojn tre ofte legeblajn en gazetoj, kaj ilin elparolis kun emfazo, oni sentis ke ili fariĝas agoj pro tiu nura fakto, ke li eldiris ilin, kaj ke tiu okazo estos priparolata de homoj.

Mia patrino atendis grandan efekton de la deserta mikso de ananasoj kun trufoj. Sed la ambasadoro, post ol li mallonge tenis la manĝaĵon sub la ekzameno de sia observema rigardo, ĝin manĝis sen breĉado de la diplomata diskreteco kaj al ni ne konigis sian opinion. Mia patrino insistis por ke li prenu pli da ĝi, tion li faris, sed dirante – vice de la esperata komplimento – „mi obeas, kara sinjorino, ĉar mi vidas ke tio estas de via flanko kvazaŭa ukazo”.

— „Ni legis en gazetoj, ke vi havis longan interparolon kun reĝo Teodozo” diris mia patro.

— „Efektive lia reĝa moŝto havas grandan talenton por rekono de vizaĝoj kaj, min ekvidante en la orkestrejo, bonvole memoris ke mi havis la honoron lin renkonti plurajn tagojn ĉe la bavaria kortego, kiam li ne pensis pri eventuala orientlanda trono (vi scias ja, ke li ricevis ĝin pro propono de eŭropa kongreso, kaj li tre hezitis antaŭ ol li akceptis, taksante ke ĉi tiu funkcio estos iom malalta kompare kun lia genta aparteno, kiu estas heraldike plej nobela en tuta Eŭropo). Stab-helpanto venis kaj petis, ke mi vizitu lian reĝan moŝton, kaj kompreneble al ĉi tiu ordono mi senprokraste konformiĝis.”

— „Ĉu vi kontentas pri la rezultoj de lia vizito al nia lando?”

— „Ege kontentas! Estis nature antaŭsenti ioman timon pri la maniero, kiel ankoraŭ tiel juna princo elturniĝos en la malfacila okazaĵo, precipe meze de tia delikata kondiĉaro. Mi plene fidis miaflanke al la politika talento de la reĝo. Sed mi konfesas, ke la rezulto superas tion, kion mi esperis. La tosto, kiun li eldiris en la Elizea Palaco, kaj kiun – laŭ informoj kiujn mi ricevis de tute fidindaj fontoj – li verkis de la unua ĝis la lasta vorto, estis plene atentinda kaj prave atentata. Ĝi simple estas majstraĵo, iom aŭdaca majstraĵo, estas vere, sed ĉi tiun sentimecon finfine plene pravigis la evento. Diplomatiaj tradicioj certe havas bonajn flankojn, sed en ĉi tiu okazo ili tiel pezis, ke ili vivigis ambaŭ nian kaj lian landojn en fermita atmosfero, kiu ne plu estis spirebla. Ĝuste tiel la faro, kiu renovigis la atmosferon – evidente ĝi estas iu el la specoj de agoj, kiuj ne estas rekomendindaj, sed ĝin reĝo Teodozo povis al si permesi – estas rompo de la fenestroj. Kaj tion li faris kun bonhumoro, kiu plaĉis al ĉiuj kaj ankaŭ kun la konvenaj vortoj, pro kiuj oni tuj rekonis la genton de kleraj princoj, de kiu li devenas tra sia patrino. Estas klare, ke kiam li parolis pri la afineco, kiu interligas lian landon kun Francio, ĉi tiu esprimo, kvankam malofte uzata pri koncernoj de interregnaj rilatoj, estis rimarkinde trafa. El tio vi vidas, ke beletrismo ne malutilas eĉ en diplomatiaj cirkonstancoj, eĉ por tiu, kiu sidas sur trono” li aldonis, sin al mi turnante. „La situacion ĉiuj konis delonge, estas vere, kaj la rilatoj inter la du regnoj jam fariĝis bonegaj. Sed mankis tio, ke iu diras ĝin. La vorton oni atendis, ĝi estis mirinde bone elektita, vi vidis, kiel ĝi trafis. Miaflanke mi aplaŭdas per ambaŭ manoj.”

— „Via amiko sinjoro De Voguber, kiu de jaroj laboris por la amikeco de la du regnoj, sendube kontentis.”

— „Des pli ĉar lia reĝa moŝto – laŭ iom ofta maniero siaflanka – nepre volis fari tion sen antaŭsciigo. Plene surpriza ĝi cetere estis por ĉiuj, unuavice por la ministro pri fremdlandaj aferoj, kiu laŭraporte ĝin ne taksis agrabla. Al iu, kiu kun li parolis pri tio, li respondis sen ĉirkaŭvojo, sufiĉe laŭte por ke aŭdu ĉirkaŭantoj: ‚mi estis nek konsultita, nek avertita’, per tio klare sciigante, ke li ne surprenos ian ajn respondecon pri la okazaĵo. Konfesinde la tuta evento estis bela agitaĵo, kaj mi kuraĝus aserti” li malice ridetis „ke tiu-tiu mia kolego, por kiu la plej alta leĝo ŝajne estas evito de ĉia peno aŭ embaraso, estis perturbita meze de sia kvieta rutino. Kaj rilate al Voguber, vi probable scias, ke pro lia politiko de proksimiĝo kun Francio oni tre kritikis lin, kaj li certe pro tio suferis, ĉar li estas sentema homo, li estas delikata koro. Mi povas pri tio desplie atesti, ĉar malgraŭ lia granda malpliaĝeco mi multe interrilatis kun li, ni estas delongaj amikoj kaj lin mi bone konas. Cetere kiu lin ne konas? Li havas kristalan animon. Ĉi tio estas eĉ la sola manko, pri kiu oni povus lin riproĉi, ne estas necese, ke la koro de diplomato estu tiel diafana, kiel lia. Malgraŭ tio la ministrejo pripensas por li ambasadan postenon en Romo, kio estus bela plirangiĝo, sed ankaŭ peza respondeco. Inter ni dirite, mi kredas ke Voguber, kiom ajn sena je ambicio li estas, pro tio tre kontentus, kaj tute ne petas ke ĉi tiu kaliko pasu for de li39. Li eble mirinde prosperos tie; li estas la kandidato de la Konsulta40, kaj miaparte mi tre bone imagas lin, kiu havas artistan animon, en la palaco Farneze kaj en la galerio de fratoj Karaĉi41. Ŝajnas almenaŭ ke neniu havas kaŭzon por lin malami, sed estas ĉirkaŭ reĝo Teodozo tuta kamarilo iagrade sub la komando de la vilhema strato42, kies sugestojn ĝi senreziste obeas, kaj kiu provis ĉiamaniere al li ĵeti bastonon en la radon. Voguber ne nur frontis oficejajn intrigojn, li ankaŭ ricevis insultojn de subaĉetitaj gazetistoj, kiuj poste kun malkuraĝo tipa de ĉiu ŝmirata artikolisto, petis indulgon, sed ĝis tiam senhezite ripetis kontraŭ nia ŝtat-reprezentanto sensencajn akuzojn de senhontaj subfosantoj. Dum pli ol monato malamikoj de Voguber ĉirkaŭ li dancis la dancon de skalpo” diris sinjoro De Norpua, forte emfazante la lastan vorton. „Sed singardeman dio gardas, tiujn insultojn li rezolute piedpuŝis flanken” li ankoraŭ pli draste diris kun tia sovaĝa okul-esprimo, ke ni momente ĉesis manĝi. „Kiel instruas bela araba proverbo: ‚hundoj bojas, homo vojas’.” Ĵetinte ĉi tiun citaĵon, sinjoro De Norpua paŭzis kaj ĉirkaŭrigarde mezuris, kiom inter ni ĝi efektis. Ĝi tre efektis: ni konis la proverbon. Ĝi anstataŭis tiujare ĉe alte kleraj homoj tiun alian: ‚kiu semas venton, rikoltos fulmotondron’, ĉar ĉi lasta bezonis ripozon, ne eltenante same senlace kaj persisteme kiel ‚batadi la venton’. Ja la kulturo de tiuj eminentaj homoj estis cikla, ordinare laŭ trijara ciklo43. Kompreneble tiaj citoj, per kiaj sinjoro De Norpua abunde ornamis siajn kontribuojn al la ‚Revuo de Du Mondoj’, ne estis bezonataj por ke ili ŝajnu ĉiuokaze findindaj kaj bone informitaj. Ankaŭ sen la pimpeco, kiun ili provizis, estis sufiĉe se li skribis – kaj tion li senmanke faris – ke:

„la kabineto en Sent-Ĝemz ne estis la lasta, kiu sentis la danĝeron” aŭ ke „estis granda emocio en Ponto de Kantistoj, kie oni observis per maltrankvila okulo la egoisman sed lertan politikon de la dukapa monarkio”

aŭ ke:

„alarma krio sonis en Monteĉitorio” aŭ alifoje pri „tiu ĉiama trompemo, kiu estas la kutima maniero de la Baloplaco”44.

Pro tiaj frazoj profana leganto tuj rekonis kaj admiris la profesian diplomaton. Sed tio, pro kio li ricevis pli altan famon, famon de instruita homo, estis la sistema uzo de citaĵoj laŭ la perfekta modelo de: ‚havu bonan politikon kaj mi havigos bonan financon, kiel kutime diris barono Luizo’. (Oni tiam ankoraŭ ne enportis el Orientazio: ‚venkos tiu el la luktantoj, kiu kapablos suferi horkvaronon pli longe ol la alia, kiel diras japanoj’.) Ĉi tiu famo de granda klerulo kune kun vera talento por intrigado maskita sub indiferenta ŝajno ebligis la akceptiĝon de sinjoro De Norpua en la Akademion de Moralaj Sciencoj. Kaj iuj personoj pensis eĉ, ke li ne estus malkonvena membro en la Franca Akademio, kiam – por signifi ke Francio per firmigo de sia interligo kun Rusio fine trovos interkonsenton kun Granda Britio – li rekte skribis:

„oni sciu en la kajo de Orse,45, oni de nun instruu en ĉiuj ĉi-rilate mankohavaj kompendioj de geografio, oni malakceptu en bakalaŭron ĉiun kandidaton kiu tion ne scios diri: eble ĉiuj vojoj kondukas al Romo, sed la vojo de Parizo al Londono nepre trairas Peterburgon.”

„... Entute“ daŭrigis sinjoro de Norpua rigardante al mia patro „Voguber gajnis en ĉi tiu cirkonstanco belan sukceson, pli belan eĉ ol li antaŭe kalkulis. Li ja atendis normalan toston – kio post la malserena etoso de la pasintaj jaroj estus bona atingo – sed nenion plian. Pluraj homoj, kiuj estis inter la ĉeestantoj certigis min pri tio, ke oni ne povas, legante la tekston de la tosto, kompreni ĝian grandan efekton, kiam ĝin mirinde bone kaj detale elparolis la reĝo, kiu estas majstro pri parolarto, kaj kiu preterpase emfazis ĉiujn intencojn, ĉiujn fajnaĵojn. Iu ĝuste raportis al mi interalie iom pikan anekdoton, kiu plian fojon evidentigas la junaĝan gracion de reĝo Teodozo, kiu al li inklinigas ĉies korojn. Li asertis, ke en la momento mem de la vorto afineco, kiu sume estas la novaĵo de ĉi tiu parolado, kaj kiu ankoraŭ longe estos komentata – jes vi vidos, komentata en diplomatiaj oficejoj – lia reĝa moŝto, antaŭvidante la ĝojon de nia ambasadoro, kiu en ĝi aŭdos merititan rekompencon por sia longa penado, oni eĉ povas diri: por sia revo, kaj entute sian marŝalan bastonon, sin duone turnis al Voguber kaj al li direktante la tiom intensan rigardon karakteran de la etingena domo, nete eldiris la vorton afineco, tiun vorton, kiu estis vere mirinda elekto, per tono kiu al ĉiuj sciigis, ke ĝi estas uzata laŭ plena volo kaj laŭ plena konscio. Laŭdire Voguber malfacile regis sian emocion kaj mi konfesas ke mi komprenas iagrade tion. Iu tute fidinda kunparolinto eĉ al mi konfidis, ke post la manĝo la reĝo laŭ iuj raportoj proksimiĝis al Voguber, kiam lia moŝto estis libere parolanta kun rondo de homoj, kaj duonvoĉe diris al li: ‚ĉu vi kontentas pri via disĉiplo, kara markizo?’”.

„Estas certe” konkludis sinjoro De Norpua „ke tia tosto pli efikis por la proksimigo de la du landoj, por ilia afineco se mi parolu per la pitoreska esprimo de Teodozo la 2a, ol dudek jaroj da intertrakto. Ĝi estas nura vorto – mi agnoskas – sed vidu kiel vaste ĝi sonis, kiel la tuta eŭropa gazetaro ĝin eĥas, kian intereson ĝi kaŭzas, kian novan sonon ĝi aŭdigis. Ĝi ja estas tipa de la maniero de la reĝo. Mi ne pretendos antaŭ vi, ke ĉiutage li trovas tian similan perlon. Sed estas malofta okazo, se en ia zorge verkita parolado kaj pli karakterize en la improvizo de konversacio li ne rekonigus sin – mi preskaŭ dirus: ne subskribus sian nomon – per iu tranĉa vorto. Ĉi tiu aserto ne suspektigu min pri malobjektiveco, mi estas kontraŭanto de ĉia tia novismo. En naŭ okazoj el dek ili estas danĝeraj.”

— „Jes, mi ĝuste pensis, ke antaŭnelonga telegramo de la germania imperiestro tute ne plaĉis al vi” diris mia patro.

Sinjoro De Norpua direktis la rigardon supren kun afliktita mieno signifanta: „aĥ tiu homo...”. „Unue ĝi estas ago de maldankulo. Ĝi estas pli ol krimo, ĝi estas mispaŝo, stultaĵo, kiun mi epitetas: piramide granda! Cetere se neniu signos halton, la viro kiu forpelis Bismarkon povas iri ĝis tia ekstremo, ke li rezignos iom post iom la tutan bismarkan politikon, kaj tiam okazos blinda salto en la estontecon.”

— „Mia edzo diris, kara sinjoro, ke vi venigos lin eble en iu venonta somero kune al Hispanio. Mi sincere ĝojas pri tio.”

— „Efektive tio estas tre agrabla perspektivo kaj mi antaŭĝojas. Mi tre plezure faros tiun vojaĝon kun vi, kara amiko. Ĉu vi havas viaflanke, kara sinjorino, iun celon por la somera tempo?”

— „Mi eble iros kun mia filo al Balbeko, mi ne certas.”

— „Ha, Balbeko estas agrabla, mi preterpase haltis tie antaŭ kelkaj jaroj. Homoj tie konstruigas belajn vilaetojn, mi kredas, ke la lokon vi ŝatos. Sed ĉu vi permesas la demandon kial vi elektis Balbekon?”

— „Mia filo tre deziras viziti preĝejojn de tiu regiono, precipe tiun de Balbeko mem. Mi timis iom pri la sekvoj de la vojaĝo kaj precipe de la restado al lia sano. Sed mi eksciis, ke antaŭ malmulta tempo finkonstruiĝis tie tre bona hotelo, en kiu li povos vivi kun la kondiĉoj de komforto postulataj de lia sanstato.”

— „Aha, mi ne forgesu, ke mi komuniku ĉi tiun informon al iu virino, kiu certe ne preteratentos ĝin.”

— „La preĝejo de Balbeko estas admirinda, ĉu ne, sinjoro?” mi demandis, memtrude ignorante la ĉagrenon, kiun al mi kaŭzis ekscio, ke belaj vilaetoj estas unu el la interesoj de la loko.

— „Jes, ĝi estas interesa, sed entute ĝi ne estas komparebla kun la ĉizitaj juveloj, kiujn liveras la katedraloj de Remso, de Ŝartro, kaj laŭ mia persona prefero, la plej bela, nome la Sankta Kapelo en Parizo.”

— „Sed la preĝejo de Balbeko estas parte romanika, ĉu ne?”

— „Vi pravas, ĝi estas de romanika stilo, kiu per si mem estas ege malvarma kaj tute ne aŭguras la postan eleganton de gotikaj konstruaĵoj, kiuj fantazie, punto-simile traboras ŝtonojn. La preĝejon de Balbeko indas viziti se oni restas en la regiono, ĝi estas iel kurioza; se en iu pluva tago vi ne havas alian okupon, vi povos ĝin eniri, vi tie vidos la tombon de Turvilo.”

— „Ĉu hieraŭ vi ĉeestis la bankedon de la ministrejo pri fremdlandaj aferoj? mi ne povis ĝin viziti” diris mia patro.

— „Ne” ridetis sinjoro De Norpua „mi konfesas, ke mi ĝin preteratentis kaj prefere estis ĉe iom alispeca kunveno. Mi vespermanĝis ĉe virino pri kiu vi eble aŭdis, nome la bela sinjorino Svan.” Mia patrino subpremis skuiĝon, ĉar pro sentemo pli viva, ol tiu de mia patro, ŝi maltrankviliĝis por li pro tio, kio lin ĉagrenis nur en posta momento. La malagrabloj, kiuj lin trafis, estis sentataj unue de ŝi, kiel iuj malfeliĉigaj novaĵoj pri Francio diskoniĝas ekstere pli frue ol hejmlande. Sed pro scivolo pri la specoj de personoj, kiuj vesperumis ĉe gesinjoroj Svan, ŝi demandis sinjoron De Norpua pri tiuj, kiujn li tie renkontis.

— „Nu do... ĝi estas domo, kiun laŭŝajne vizitas precipe... sinjoroj. Estis kelkaj edzigitaj viroj, sed iliaj edzinoj tiuvespere malbone fartis kaj ne venis” respondis la ambasadoro kun subtilo vualita en naiva ekstero, ĉirkaŭen ĵetante rigardojn, kies mildeco kaj diskreteco ŝajne moderigis kaj fakte fortigis ilian malicon.

„Mi diru laŭ pli ĝusta raporto” li aldonis „ke iuj virinoj tamen estis, sed... ili estis... kiel mi diru?... el la respublika mondo, prefere ol el la societo de Svan” (la nomon li elparolis Suan). „Neniu povas diveni. Eble ĝi estos en iuj estontaj tagoj politika aŭ beletra salono. Cetere ili ŝajnas kontentaj pri la stato de aferoj. Mi juĝas eĉ, ke Svan iom tro elmontras tion. Li nomis la homojn, ĉe kiuj li kaj lia edzino estis invititaj por la sekva semajno kaj pro kies amikeco tamen ne estas fanfaroninde, kun tia malmulto da sindeteno kaj gusto, kun preskaŭa manko de takto, kiuj min mirigis deflanke de tiel subtila viro. Li ripetadis: ‚ni estos en neniu vespero liberaj’ kvazaŭ tio estus gloraĵo, kiel parvenuo – kvankam tia li ne estas. Svan havis multajn amikojn, ankaŭ multajn amikinojn, kaj ne tro spekulativante, ne tro ŝovante la nazon en fremdan nazon, mi povas diri – al mi ŝajnas – ke ne ĉiuj, certe, eĉ ne plimulto da ili, sed almenaŭ unu, kiu estas tre eminenta sinjorino, eble ne tute rifuzus la ideon, ke iam ŝi interrilatos kun sinjorino Svan, kaj en tiu eventualo verŝajne sekvus multaj sekvemuloj. Sed ŝajnas ke siaflanke Svan ne provis aranĝi la aferon. Kiel do, plia pudingo laŭ neselroda maniero46! Necesos dietado en Karlsbado47 por ke mi malpeziĝu de tia sibarita festeno. Eble Svan sentis, ke li devos alflankigi tro multajn obstaklojn. Tiu edziĝo sen ia dubo al multaj malplaĉis. Oni klaĉis pri la bonhavo de la edzino, kio estas granda stultaĵo. Sed entute ĉio ĉi ne efikis agrable. Svan krome havas ege riĉan kaj tre influan onklinon, edzinigitan kun viro, kiu estas laŭ financa situacio gravulo. Kaj ŝi ne nur rifuzis akcepti sinjorinon Svan, ŝi ankaŭ kampanjis laŭorde por ke ŝiaj amikinoj kaj konatoj same sintenu. Mi per tio ne asertas, ke iuj parizanoj el la bona societo malrespekte agis kontraŭ sinjorino Svan... ne, centfoje ne! La edzo en tiu okazo estus tia viro, kia la defion repagus per sama mono. Kiel ajn, kurioza flanko de la afero estas la maniero kiel Svan, kiu konas multajn homojn el la plej altaj klasoj, sin komplezigas al homoj de societo kiu estas – per mildaj vortoj dirite – tre miksdevena. Mi konis lin antaŭ longe kaj mi konfesas, ke mi sentis kaj surprizon kaj amuzon, vidante ke tiel bonedukita viro, kiu popularas en tre altaj koterioj, dankas kun afekciaj esprimoj al la kabinetestro de la ministro de poŝto pro tio, ke li bonvole vizitis ilin, kaj demandas ĉu sinjorino Svan ne ĝenos se ŝi siavice vizitos lian edzinon. Li probable tamen sentas ian fremdiĝon, li nun klare ne estas en la sama societo. Sed mi ne kredas, ke Svan malfeliĉas. Estas vere, ke en la jaroj antaŭ tiu geedziĝo ŝi faris en pluraj okazoj ian malnoblan ĉantaĝon al li; se li rifuzis ion al ŝi, ŝi detenis la filinon, por ke li ne vidu ŝin. La kompatinda Svan, kiu same naivas kiel li tamen subtilas, ĉiufoje kredis ke la forkonduko de lia filino estas hazarda kunokazo, kaj li ne volis vidi la efektivon. Ŝi plie kontraŭ kolere krizis tiel ofte ke – oni povus pensi – kiam ŝi atingos sian celon kaj estos lia edzino, nenio detenos ŝin kaj ilia vivo estos infera. Nu, la afero evoluis ĝuste al mala direkto. Homoj multe ŝercas pri la maniero, kiel Svan parolas pri sia edzino, oni pri tio eĉ abunde subridas. Neniu atendus kompreneble, ke – estante pli-malpli konscia pri sia situacio de... vi scias la vorton en la komedioj de Moliero48 – li tion sciigus al la rondo kaj al la mondo; sed homoj juĝas, ke li troigas asertante ke sinjorino Svan estas perfekta edzino. Tamen la diro ne tiel malĝustas, kiel homoj kredas. Laŭ propra maniero, kiu ne estas la maniero ordinare ŝatata de edzo – sed finfine, inter ni dirite, estas neverŝajne ke Svan, kiu ŝin konis delonge kaj ne estas tiel granda stultulo, miskomprenis la staton de la afero – ne estas dubinde, ke ŝi havas por li laŭ ĉia ŝajno korinklinon. Mi ne diras, ke ŝi ne estas malfidela, kaj Svan siaparte senmanke tia ankaŭ estas, almenaŭ se oni kredas, tion, kion klaĉemuloj diras, kaj ne dubu ke iliaj langoj diligente laboras. Sed ŝi estas dankema pro tio, kion li faris favore al ŝi, kaj kontraste al antaŭtimoj de homoj, ŝi fariĝis anĝele milda.”

Ĉi tiu ŝanĝo eble ne estis tiel mirinda, kiel sinjoro De Norpua ĝin taksis. Odeta unue ne kredis, ke Svan fine al ŝi edziĝos; ĉiufoje kiam ŝi raportis al li kun sekreta intenco, ke iu viro el la bona societo nove edziĝis kun antaŭa amdonantino, ŝi vidis ke li severe silentas, kaj se ŝi rekte alparolis lin per demando: „nu, ĉu vi ne juĝas tion bona ago? ke tio estas nobla ago rilate al virino, kiu al li fordonis sian junaĝan tempon?” li respondis seke: „ja – mi ne diras ke tio malbonas, ĉiu agas laŭ sia bontrovo”. Ŝi eĉ pri tio preskaŭ certis, ke, kiel li jen kaj jen diris en momentoj de kolera humoro, li disiĝos de ŝi, ĉar ioman tempon antaŭe ŝi aŭdis de ina skulptisto ke „de viroj ĉio ajn estas atendebla, ili estas tiaj kruduloj”, kaj – frapite de la praveco de tiu nigrevida sentenco – ŝi ĝin al si proprigis, ĝin en ĉiu favora okazo ripetis kun deprimita mieno kiu ŝajne signifis: „finfine ankaŭ tio eblas, mi estas tia malbonsorta!”. Sekve de tio perdis sian tutan forton la optimisma sentenco, kiu ĝis tiam gvidis Odetan tra la vivo, nome: „al enamiĝinta viro oni povas agi laŭplaĉe, li estas stultigita”, kaj kiu en ŝia vizaĝo esprimiĝis per la sama palpebrumo, kiu akompanus ankaŭ tian diron, kia: „ne timu, li ne rompos ion”. Dume Odeta suferis pro la imago, kiel juĝis ekzemple iu amikino – nun edzino de viro, kiu malpli longe parumis kun ŝi, ol ŝi mem kun Svan, kaj kiu nun estis relative honorata, ofte invitita al baloj de la Elizea Palaco – pri la sinteno de Svan. Iom pli klarvida konsideranto, ol estis sinjoro De Norpua, probable ĝuste diagnozus, ke tiu sento de malestimateco kaj honto kaŭzis la akranimecon de Odeta, ke ŝiaj elmontroj de malbona humoro ne estis esencaj, ne estis senkuraca misaĵo, kaj facile antaŭdirus tion, kio efektiviĝis, nome ke nova reĝimo – la geedza reĝimo – kvazaŭ magie ĉesigis post mallonga tempo tiujn malagrablajn, oftajn sed neniel pro-kompleksiajn okazojn. Preskaŭ ĉiuj homoj miris pri la geedziĝo, kaj tio mem estas miriga. Probable malmultaj komprenas la strikte subjektivan konsiston de la aperaĵo nomata amo, kaj tion ke ĝi kreas plian personon, malsaman ol tiu, kiu en la komuna socio havas saman nomon, kaj ke plimultaj ĝiaj elementoj venas de la amanto ;e;. Tial malmultaj estas tiuj, kiuj taksas komprenebla la grandegan gravecon, kiun por iu fine ricevas homo, kiu ne estas tiu sama, kiun ili vidas. Tamen se pri Odeta temas, homoj povus rimarki, ke jes, certe ŝi neniam plene komprenis la inteligenton de Svan, sed ŝi almenaŭ sciis la titolojn, la detalan konsiston de liaj studŝj verkoj, tiagrade ke la nomo Johano Vermeer estis al ŝi same familiara, kiel la nomo de ŝia tajloro; de Svan ŝi funde konis tiujn karakterajn trajtojn, kiujn ceteraj homoj pretervidas aŭ mokas, kaj de kiuj nur amantino aŭ fratino kare konservas ĝustan bildon; kaj tiel forte la koncernulo deziras ilin konservi, eĉ tiujn kiujn li prefere volas korekti, ke tial, ke virino al ili kun indulgo kaj amika mokemo kutimiĝas, same kiel li mem kaj liaj gepatroj kutimas, delonga ama rilato sekve similiĝas per sia dolĉeco kaj forto al familia kunsento. La ligon inter homo kaj homo sanktigas tio, ke la dua, juĝonte pri ajna karaktera difekto de la unua, elektas la saman vidpunkton kiel li. Kaj inter la svan-aj trajtoj iuj pli apartenis al lia inteligento ol al lia karaktero, kaj ĉi tiujn – tial ke ili tamen en la karaktero radikis – Odeta pli facile distingis. Ŝi riproĉis ke kiam Svan skribis kiel eseisto, kiam li publikigis studaĵon, ĉi tiuj trajtoj ne tiel klare aperis, kiel en liaj leteroj aŭ en lia konversacio, en kiuj ili abundis. Ŝia rekomendo estis, ke li pli ofte, pli nete aperigu ilin. Ĉi tion ŝi volis ĉar ili estis tio de li, kion ŝi plej ŝatis, sed ilin preferante tial ke ili estis pli karakterizaj, ŝi eble kun pravo deziris ke ili estu retroveblaj en liaj verkoj. Ŝi eble ankaŭ pensis, ke pli vivecaj verkoj, al li finfine donante societan brilon, al ŝi aliflanke faciligus la starigon de tio, kion ŝi pro frekvento de la verdurena rondo konsideris la plej dezirinda afero: la teno de societa salono.

Inter homoj, kiuj juĝis ke tia geedziĝo estas ridinda – samaj homoj, kiuj koncerne al si mem dube pensis: „kion opinios sinjoro De Germanto, kiel komentos Breote, kiam mi edziĝos al fraŭlino De Monmorensi?” – inter homoj kun tia socia idealo, troviĝus dudek jarojn antaŭe Svan, jes Svan mem, kiu diversmaniere penis ĝis li akceptiĝis en la klubo Ĵokeo kaj tiuepoke li kalkulis, ke li edziĝos al altranga ino, per kio lia situacio firmiĝos kiel tiu de iu el la plej renomaj viroj en Parizo. Okazas tamen ke imagoj pri tia edziĝo bezonas, kiel ĉiuj imagoj, por ke ili ne tute kadukiĝu kaj elviŝiĝu, eksteran brulaĵon. La plej arda deziro de viro – ekzemple – estas humiligo de aliulo, kiu lin ofendis. Sed se pri la ofendinto li longatempe ne plu aŭdas, ĉar li transloĝiĝis al fremda lando, tiu malamiko fine ne plu gravos al li. Se iu dum dudek jaroj ne plu renkontiĝas kun tiuj homoj, pro kiuj li deziris aniĝi al la klubo Ĵokeo aŭ al la Instituto de Francio49, la perspektivo fariĝi membro de iu aŭ la alia el tiuj societoj ne plu ŝajnos dezirinda. Nu, same kiel retiriĝo, kiel malsaniĝo, kiel religia konvertiĝo, longa ama rilato malnovajn imagojn anstataŭigas de novaj. Deflanke de Svan ne okazis, kiam li edziĝis al Odeta, rezigno je revoj pri monduma sukceso, ĉar de tiaj revoj Odeta lin delonge – laŭ la anim-gvida senco de la vorto – deturnis. Kaj se tiel ne estus, lia merito por tiu decido des pli grandus. Ĝuste tial ke ili postulas foroferon de pli aŭ malpli brila situacio por anstataŭa nur intima dolĉeco, misfamigaj edziĝoj estas la plej estimindaj (edziĝo pro mona oportuno ne estas kalkulinda kiel misfamiga, ĉar ne estas trovebla ekzemplo de paro, en kiu la edzino aŭ la edzo sin forvendis, kaj kiun oni ne fine akceptus pro tradicio, aŭ tial ke tiom da similaj okazoj estas, aŭ tial ke oni ne agu bone al iuj kaj malbone al aliaj...). Povas esti cetere, ke kiel viro kun artistaj, eventuale perversaj inklinoj, Svan sentus ĉiuokaze ian volupton en tio ke li al si parigus – kiel en iu el la kruciĝoj de specioj, kiujn provas mendelismanoj aŭ kiujn rakontas malnovaj mitoj – vivulon de malsama raso, ĉefdukinon aŭ hetajron, tiel farante edziĝon kun reĝaj honoroj aŭ societa skandalo. Al li la opinio de nur unu persono en la mondo kaŭzis zorgon, kiam li pensis pri sia ebla edziĝo al Odeta, kaj – neniel pro snobeco liaflanka – tiu estis la dukino De Germanto. Pri ĉi tiu persono Odeta male ne multe pensis, ŝi atentis homojn kiuj societe rangis proksime super ŝi, prefere ol en tia nebula ĉiela regno de duon-dioj. Sed kiam Svan estis revanta pri estonteco kaj vidis Odetan kiel sian edzinon, li nepre venis en imago al la unua fojo, kiam li enkondukos ŝin kaj precipe ŝian filinon ĉe la princinon De La Lomoj, kiu baldaŭ iĝos dukino De Germanto pro la forpaso de sia bopatro50. Ŝin prezenti al aliaj homoj li ne deziris, sed li kortuŝiĝis kiam li elpensis – laŭvorte prononcante la dialogon – ĉion, kion pri li diros la dukino al Odeta kaj Odeta al sinjorino De Germanto, la korfavoron, kiun ĉi lasta ŝutos al Ĵilberta, ŝin dorlotante, lin fierigante pri lia filino. Li teatris antaŭ si la scenon de la interprezento kun sama precizeco de imagitaj detaloj, kiel homo kiu esploras kiel li uzus, se li ĝin gajnus, loteriaĵon de laŭfantazie decidita sumo. Se estas vere, ke imagaĵo akompananta decidon ĝin parte determinas, oni povas diri ke Svan geedziĝis kun Odeta ĝuste por ke li povu konigi ŝin kaj Ĵilbertan, sen ke iu ajn ĉeestus tion, eventuale sen ke iu ajn scios pri tio, al la dukino De Germanto. Oni vidos, kiel ĉi sola monduma ambicio, kiun li havis por siaj edzino kaj filino, estis ĝuste tiu, kiu al li neniam ebliĝis pro tiel absoluta baro, ke li mortis ne imaginte, ke la dukino ilin iam konos. Oni vidos ankaŭ, ke la dukino kontraŭsupoze amikiĝis kun Odeta kaj Ĵilberta post la morto de Svan. Kaj li eble pli saĝe pensus – se entute al tia malgravaĵo li devis dediĉi atenton – se li ne vidus la estontecon tro nigre en tiu afero kaj konservus esperon, ke la aspirata kunveno ja eble okazos, kiam li ne plu ĉeestos kaj ĝin sekve ne povos ĝui. La viciĝo de la kaŭzoj, kiu laŭtempe naskas preskaŭ ĉiujn eblajn sekvojn, kaj konsekvence ankaŭ tiujn, kiuj laŭsupoze estis malplej probablaj – ĉi tiu viciĝo ofte estas malrapida, ĝin ankoraŭ pli malrapidigas homa deziro, kiu penas ĝin vipi sed ĝin malinstigas, kaj ankaŭ homa ekzistado – kaj ĝi fruktas nur post ol oni ĉesis deziri, iafoje post ol oni ĉesis vivi. Ĉu Svan tion ne sciis el propra sperto, ĉu li ne jam en la propra vivo travivis – kvazaŭ antaŭanonce de tio, kio okazos post lia forpaso – postmortan feliĉon en tiu geedziĝo kun Odeta, kiun li pasie amis, kvankam ĉe la unua renkontiĝo li ne ŝatis ŝin, kaj kun kiu li festis nupton kiam li ne plu amis ŝin, kiam la persono, kiu en Svan tiom deziris, tiom senespere volis ĉiam vivi kun Odeta, kiam ĉi tiu persono jam mortis?

Tiam mi parolis pri la grafo De Parizo, demandis ĉu li eble amikas kun Svan, ĉar mi timis ke la temo de la interparolo fordrivos de li. „Jes, efektive” respondis sinjoro De Norpua, sin turnante kaj direktante al mi, malgranda, bluan rigardon en kiu flosis, kvazaŭ en sia natura medio, lia vasta labor-kaj-kompren-kapablo. „Kaj finkalkule” li aldiris, sin nun turnante denove al mia patro „mi opinias, ke mi ne transpasas la limon de la respekto, kiun mi nature ŝuldas al lia moŝto – kvankam mi ne rekte rilatas kun li, ĉar tion malfaciligas mia situacio, kiel ajn preteroficiala ĝi estas – se mi raportos al vi tiun iom pikan anekdoton, ke antaŭ preskaŭ ĝuste kvar jaroj, en malgranda fervoja stacidomo de unu centreŭropa lando, lia moŝto hazarde ekvidis sinjorinon Svan. Kompreneble neniu inter la proksimaj sekvantoj estis tiom aŭdaca, ke li demandis lian moŝton pri lia impreso. Tio ne estus bonkonduta. Sed kiam ŝance en interparolo menciiĝis ŝia nomo, per iuj... nu eble apenaŭaj sed ne misgvidaj signoj ŝajne lia moŝto sufiĉe volonte komprenigis, ke lia impreso finfine ne estis tute malfavora.”

— „Ĉu ne estis iel eble ŝin prezenti al la grafo De Parizo?” mia patro demandis.

— „Nu, ne estas klare. Kun altaj moŝtoj ne eblas scii” respondis sinjoro De Norpua, „la plej gloramaj, tiuj kiuj plej lerte scias postuli la ŝuldatan honoron, en iaj okazoj ankaŭ estas tiuj, kiuj malplej zorgas pri publika opinio, eĉ kiam ĝi laŭ ĉia ŝajno pravas, precipe se ili volas rekompenci ies fidelecon. Estas certe ke la grafo De Parizo ĉiam akceptis kun granda favoro ĝuste la sindonemon de Svan, kiu cetere estas la sprita viro inter mil.”

— „Kaj kia estis via propra impreso, kara sinjoro ambasadoro?” demandis mia patrino ĝentile kaj scivoleme.

Kun impeto de maljuna virin-ŝatanto, kiu kontrastis kun la modereco de liaj kutimaj diroj, sinjoro De Norpua respondis:

— „Vere bonega!”

Kaj, sciante ke konfeso pri forta impreso ricevita de virino akordas – se ĝin la parolanto esprimas en sufiĉe gaja tono – kun ĝenerale ŝatata speco de konversacia sprito, li ellasis mallaŭtan ridon, kiu daŭris kelkajn sekundojn, malsekigante la bluajn okulojn de la maljuna diplomato kaj vibrigante la lobojn de lia nazo, striitajn de ruĝaj vejnetoj:

„... Ŝi estas ĉarmega!”

— „Estimata sinjoro, ĉu verkisto nomata Bergoto ĉeestis tiun vesperon?” mi timeme demandis, ankoraŭ provante konservi la temon ĉe la familio Svan.

— „Jes, Bergoto ĉeestis” respondis sinjoro De Norpua, al mia flanko bonmaniere klinante la kapon, kvazaŭ en sia deziro komplezi mian patron li taksis vere grava ĉion, kio al li rilatis, eĉ la demandojn de tre juna knabo, kiu ne kutimis je tio, ke homoj tiom aĝaj al li elmontras tiel abundan ĝentilecon. „Ĉu vi konas lin?” li aldonis al mi direktante sian helan rigardon, kies klarvido estis admirata de Bismarko.

— „Mia filo lin ne konas, sed tre admiras” diris mia patrino.

— „Aĥ” diris sinjoro De Norpua, kaj tiam li min ekdubigis pri mia propra inteligento multe pli akre ol pro miaj kutimaj, jam turmentaj duboj, kiam mi vidis ke tio, kion mi konsideris mil-kaj-miloble supera al mi mem, kion mi juĝis plej eminenta en la mondo, staris ĉe li sur la plej malalta ŝtupo de liaj admiroj „... mi ne akordas kun ĉi tiu vidpunkto. Bergoto estas tiaspeca artisto, kiun mi nomas flut-ludisto; mi agnoskas cetere ke li agrable ludas, kvankam kun multe da manierismo, multe da afekto. Sed entute li ne faras pli ol tion, kaj ĝi estas malmulto. Neniam oni trovas en liaj senmuskolaj verkoj tion, kion oni povus nomi fundamenta strukturo. Nenia agado – aŭ tre malmulte da – kaj precipe nenia pozitiva konkludo. Liaj libroj lamas jam ĉe la bazo, aŭ plivere bazo en ili tute mankas. En epoko, kia estas la nuna, kiam la ĉiam pli granda kompliko de la vivo apenaŭ lasas tempon por legado, kiam la mapo de Eŭropo estis ĉie redesegnita kaj staras antaŭ perspektivo de eble baldaŭaj, ankoraŭ pli grandaj ŝanĝoj, kiam tiom da novaj kaj minacaj problemoj aperas ĉie, koncedu al mi ke oni prave postulos de literaturisto, ke li ne estu nur eleganta parolanto, kiu al ĉiuj forgesigus dum vantaj, bizanco-stilaj disputoj51 pri konsideroj de forma beleco, ke nin povas ataki en proksima estonteco duobla alfluo de barbaroj – de ekstere kaj de interne. Mi scias, ke mi blasfemas kontraŭ la pseŭdosankta doktrino de tio, kion la kleraj sinjoroj nomas belarto por si mem,52, sed ĉi-epoke ekzistas pli urĝaj taskoj ol harmonia aranĝado de vortoj. La maniero de Bergoto estas iafoje tre plaĉa, mi ne negas tion, sed entute tio estas iom kiĉa, iom sengusta kaj malmulte vireca. Mi pli bone komprenas nun, sciante pri via vere troa admiro por Bergoto, la teksteton, kiun vi donis al mi por lego antaŭ momento, kaj pri kiu estus miaflanke malafable, se mi ne forviŝus ĝin de la memoro pro tio ke vi mem senartifike diris ke ĝi estas nura skribaĉo de infano (mi efektive tiel parolis, sed tiel tute ne pensis). Por ĉiu peko estas pardono, precipe por peko de junaĝa tempo. Finfine ankaŭ aliaj homoj pezigis sian konsciencon per similaj faroj kaj vi ne estas la sola, kiu en iu tempo de la vivo kredis ke li estas poeto. Sed en la teksto, kiun vi prezentis, la malbona influo de Bergoto estas sentebla. Evidente mi ne mirigos vin se mi diros, ke en ĝi forestas la bergotaj kvalitoj, ĉar li estas majstro de arto – de arto tute supraĵa cetere – de siaspeca stilo, de kiu vi ne povas posedi en via nuna aĝo eĉ elementojn. Sed la sama manko estas videbla, nome tiu sensencaĵo, ke oni vicigas belajn sonorajn vortojn kaj nur poste zorgas pri enhavo. Tio estas renversa ordo de aferoj, eĉ en la libroj de Bergoto. Ĉiuj ĉi formaj bizaraĵoj, ĉineskaj subtilaĵoj de dekadenca klerulo ŝajnas al mi tre vanaj. Pro kelkaj fuzeoj agrable pafitaj de beletristo ĉiuj krias: ha, ĉefverko! Ĉefverkoj ne tiel abundas. Bergoto ne havas en la listo de siaj plenumoj – en sia vivprotokolo, por tiel paroli – romanon iom alteflugan, iun el la libroj, kiujn oni metas sur la honoran breton de sia librokolekto. Mi ne vidas unu tian libron en lia verkaro. Malgraŭ tio la situacio ĉe li estas tia, ke la verko multe pli valoras ol la aŭtoro. Ha, ĝuste li pravigas la diron de spritulo, ke oni konu beletristojn nur tra iliaj verkoj. Mi ne trovas alian homon, kiu same malharmonias kun sia verkaro, same pavumas, same solenumas, same malbone efektas en societo. En iaj momentoj vulgara, en aliaj parolanta en libra stilo – ne en stilo de liaj libroj, sed en stilo de tedaj libroj – kiaj almenaŭ ne estas liaj verkoj – tia estas Bergoto. Li havas konfuzan, komplikan spiriton, li estas tia homo, kian niaj patroj nomis diranto de halanĝoj, kaj la aferoj, kiujn li diras, li pli malagrabligas per la dirmaniero. Mi ne memoras ĝuste ĉu Luizo Lomeni53 aŭ Ŝarlo Santbeŭvo54 raportis ke Alfredo de Vinji estis pro la sama miso malagrabla. Sed Bergoto ne verkis ‚Kvinmarto’-n aŭ ‚La Ruĝan Sigelilon’, en kiuj iuj partoj estas vere indaj je antologio.

Konsternite de tio, kion sinjoro De Norpua ĵus diris pri la teksteto, kiun mi prezentis al li, ankaŭ memorante la embarason, kiu min frapis ĉiufoje kiam mi provis verki eseon aŭ eĉ nur pripensi seriozan temon, mi sentis pliafoje mian mensan nulecon kaj ke mi ne estis destinita al beletro. Ja vere en Kombreo jen iu tre ordinara impreso, jen legado de bergota teksto min kondukis al reva animstato, kiu al mi ŝajnis tre valora. Sed ĝuste tiun staton spegulis mia lirika prozaĵo; sinjoro De Norpua sendube tuj travidis kaj komprenis tion, kion mi juĝis bela nur pro fatamorgano, kies vanecon demonstris tio, ke la ambasadoron ĝi ne trompis. Li male ĵus al mi sciigis la malaltecon de mia rango, kiam min juĝis, kiel eksterulo, objektive, laŭeble favora kaj inteligenta literatur-konanto. Mi sentis, ke mi estas mir-frapita kaj malgrandigita; kaj mia spirito, kiel fluaĵo kiu vastas nur kongrue kun la dimensioj de la entena vazo, same kiel ĝi antaŭe ampleksiĝis kaj plenigis la grandegan spacon de genio, nun ŝrumpinta, sin tutan enpremis en la malestimindan etecon, en kiun sinjoro De Norpua ĝin subite enfermis kaj restriktis.

— „La unua okazo de kunestado de mi kaj Bergoto” li plu diris sin turnante al mia patro „estis iarilate dorna situacio (kaj tio eble signifas, ke ĝi simple estis pika). Bergoto antaŭ kelkaj jaroj okaze de vojaĝo haltis en Vieno, dum mi tie estis ambasadestro; lin al mi enkondukis la princino de Meterniĥ, li enskribiĝis kaj li deziris inviton. Nu – kiel eksterlanda reprezentanto de Francio, kiun certe li honorigas iagrade per siaj libroj – se mi parolu ĝuste: honorigas malgrandagrade – mi povus ignori la malfavoran opinion, kiun mi havas pri lia privata vivo. Sed li ne estis sole vojaĝanta, kaj li krome pretendis, ke li ne estu invitita sen sia kunvojaĝulino. Mi kredas, ke mi ne estas aparte pruda, kaj kiel fraŭlo mi povus iom pli vaste malfermi la pordon de la ambasadejo, ol se mi estus edzo kaj patro. Malgraŭ tio mi koncedas, ke mi toleras nur ĝis difinita grado fi-morecon, kaj ĉi tiun cirkonstancon igas ankoraŭ pli naŭza la tre morala, mi ja sendevie diru moralisma tono, per kiu Bergoto en siaj libroj vicigas abundajn – kaj inter ni dirite iom tedajn – analizojn, dolorajn skrupulojn, obsedajn bedaŭrojn, kiuj cetere koncernas bagatelojn, longajn predikaĉojn (estas konata la valoro de ĉi tio), dum li sian privatan vivon aranĝas tiel senkonscience kaj cinike. Bone, mi do prokrastis la respondon, la princino insistis sed denove malprospere. Sekve de tio mi do supozas, ke mi ne havas sankte bonodoran famon ĉe tiu viro, kaj mi ne scias, kiagrade li bone akceptis la decidon de Svan, kiu lin kaj min invitis en sama vespero. Krom se tion petis li mem. Ne eblas scii tion, ĉar entute li estas malsana homo. Ĉi tio estas eĉ lia sola senkulpigo.”

— „Ĉu la filino de sinjorino Svan estis en tiu vespermanĝo?” mi demandis al sinjoro De Norpua, zorgante ke mi diru tion en momento kiam ni estis transirantaj al la salono kaj mi pli facile kaŝis mian afekcion, ol povus sidante ĉe la tablo senmove, sub plena lumo.

Laŭŝajne sinjoro De Norpua momente serĉis en sia memoro...

— „Jes, juna virino dekkvar-aŭ-dekkvin-jara, ĉu ne? Efektive mi memoras, ke antaŭ la manĝo oni prezentis ŝin al mi kiel la filinon de nia honorinda gastiganto. Verdire mi ne longe vidis ŝin, ŝi frue iris por enlitiĝi, aŭ ŝi foriris al amikoj, mi ne ĝuste memoras. Mi do konstatas, ke vi estas familiara kun la domo Svan.”

— „Mi ludas kun fraŭlino Svan en la Elizeaj Kampoj, ŝi estas tiom agrabla!”

— „Aha, tial do! tial... Ankaŭ mi efektive trovis ŝin ĉarma. Mi konfesas tamen mian dubon pri tio, ke ŝi distingiĝos iam kiel la patrino, se mi povas diri tion sen ofendo al via fervora sento.”

— „Mi pli ŝatas la vizaĝon de fraŭlino Svan, sed ŝian patrinon mi ankaŭ ege admiras, mi ofte promenas en la bulonja Arbaro pro la nura espero, ke mi vidos ŝin preterpasantan.”

— „Ha, mi raportos tion al ili, tio tre flatos ilin.”

Dum li diris ĉi lastajn vortojn, sinjoro De Norpua estis ankoraŭ kelkajn sekundojn en la stato de ĉiu homo, kiu, aŭdante ke mi parolas pri Svan, inteligenta viro, pri liaj gepatroj, bonmoraj makleristoj, pri lia domo, bela domo, kredis ke mi parolos same volonte pri alia viro egale inteligenta, aliaj makleristoj egale bonmoraj, alia domo egale bela; tia estas la momento kiam san-mensa homo, kiu parolas kun frenezulo, ankoraŭ ne rimarkis ke ĉi tiu frenezas. Sinjoro De Norpua sciis, ke la plezuro de rigardado de belaj virinoj estas ordinara afero, ke en societo estas galante, se iu parolas iom varme pri aparta virino, ke la kunparolanto ŝajnigas kredi ke li enamiĝis, pri tio ŝercas kaj promesas helpon en lia afero. Sed dirante ke li pri mi parolos al Ĵilberta kaj al ties patrino (kio ebligos ke mi, simile al iu olimpa dio kiu surprenis la fluecon de trablovo aŭ prefere la ŝajnon de maljunulo, kies trajtojn ricevas fakte Minerva, eniros mem nevideble la salonon de sinjorino Svan, vekos ŝian atenton, al mi turnos ŝian pensadon, instigos ŝin al dankemo pro mia admiro, aperos al ŝi kiel amiko de grava viro, estonte inda je tio, ke ŝi min invitos kaj enkondukos en la intiman vivon de sia familio), ĉi tiu grava viro, kiu favore al mi uzos la grandan prestiĝon kiun li certe havis en la okuloj de sinjorino Svan, en mi subite kaŭzis tiel fortan dankan emocion, ke mi pene detenis min de kisado de liaj mildaj, blankaj manoj, sulkitaj kvazaŭ ili estus longe restintaj en akvo. Mi preskaŭ komencis la geston, kaj mi kredis, ke nur mi rimarkis tion. Efektive estas al ĉiu homo malfacile kalkuli precize, laŭ kiu skalo liaj paroloj aŭ movoj estas vidataj de aliaj; time ke li supertaksos sian gravecon kaj grandigante laŭ troa proporcio la kampon laŭ kiu sin dismetas memoraĵoj de aliuloj laŭlonge de ilia vivo, li imagas ke la flankaj partoj de liaj diroj, de liaj sintenoj, apenaŭ tuŝas la konscion, kaj des malpli restas en la memoro de tiuj, kun kiuj li parolas. Tian supozon cetere faras krimuloj, kiuj postevente korektas vorton, kiun ili eldiris, kaj pri kiu ili kredas, ke ĉi tiun modifon neniu povos kompari kun alia versio. Sed estas eble ke – se temas pri eĉ jarmiloj da homa historio – la filozofio de kolumnisto, laŭ kiu ĉio destiniĝas al forgeso malpli veras ol mala filozofio, kiu aŭgurus universalan konserviĝon. En sama gazeto, en kiu la moralisto kiu skribis la ĉefartikolon diras pri evento, pri verko, kaj ankoraŭ malpli dube pri kantistino, kiu ĝuis iatempe certan famon: „kiu memoros ĉion ĉi post dek jaroj?”, ĉu la raporto pri sesio de la Akademio de Antikvaj Skriboj sur la tria paĝo ne parolas pri okazaĵo per si mem malpli grava, pri ekzemple ne tre valora poezio el la epoko de antikva Egiptio, kiun oni ankoraŭ konservas senmanka? Povas esti ke la kondiĉoj ne samas, se temas pri mallonga homa vivo. Tamen kelkajn jarojn poste en domo, ĉe kiu sinjoro De Norpua estis inter la vizitantoj kaj al mi ŝajnis la plej fidinda apoganto, kiun mi povis havi, ĉar li amikis kun mia patro, estis indulgema, inklinis al afableco al mia familio, kaj cetere pro siaj profesio kaj socia deveno kutime diskretis, kiam post la foriro de la ambasadoro oni raportis al mi, ke li en la konversacio aludis al iama vespero en kiu li „vidis en tiu momento, ke mi estis al li kisonta la manojn”, mi ne nur ruĝiĝis en la tuta vizaĝo, sed ankaŭ miris pro la ekscio, ke tiel diversa de mia atendo estis kaj la maniero, kiel sinjoro De Norpua parolis pri mi, kaj la konsisto de lia memoro; ĉi tiu elbabilo min instruis pri la surprize vastaj kapabloj de homa menso por malatento kaj spirit-preteco, por memoro kaj forgeso; pro ĝi mi same multe miris, kiel en la tago kiam mi legis unuafoje el libro far Gastono Maspero55, ke oni precize scias la liston de la viroj, kiujn Aŝurbanipalo56 invitadis al ĉas-ekspedicioj dek jarcentojn antaŭ la komuna erao.

— „Ho, estimata sinjoro” mi diris al sinjoro De Norpua post ol li asertis, ke li sciigos Ĵilbertan kaj ŝian patrinon pri mia admiro al ili „se vi tion faros – pri mi parolos al sinjorino Svan – mia tuta vivo ne sufiĉos por esprimi al vi mian grandegan dankon, kaj mia vivo mem al vi apartenos. Sed mi diru sincere, ke mi ne konas sinjorinon Svan, kaj al ŝi neniam estis prezentita.”

La lastan frazon mi aldonis pro skrupulo, por ke mi ne ŝajnu vantulo paradanta per rilato, kiun li ne havas. Sed ĝin eldirante mi sentis ke ĝi jam ne utilas, ĉar tuj ĉe la komenco de mia arde glaciiga danko, mi vidis, kiel la vizaĝo de la ambasadoro vualiĝas pro hezita, malkontenta mieno kaj liaj okuloj ricevas vertikalan, mallarĝan, oblikvan rigardon (kiel en perspektiva skemo de solido la fonen malvastiĝanta formo de unu el ĝiaj facoj) – tian rigardon, kiu sin turnas al la nevidebla kunparolanto, kiun ĉiu havas en si, en la momento kiam oni diras al li ion, kion la alia kunparolanto, la sinjoro kun kiu oni ĝis tiam dialogis – en tiu okazo tio estis mi – prefere ne aŭdu. Mi tuj ekkonsciis ke la frazoj ĵus eldiritaj de mi, kiuj – kvankam ili malfortis kompare kun la enkora dankemo kiu mian tutan animon plenigis – ŝajnis al mi adekvataj por kortuŝi sinjoron De Norpua kaj lin plene inklinigi al ago, kiu al li kaŭzos tiel malgrandan penon kaj al mi tiel grandan ĝojon, estis eble – inter ĉiuj frazoj kiujn diable elpensus homoj, kiuj al mi volus malutili – la solaj, kiuj rezultigus ke li pri tio rezignos. Jes, ilin aŭdante, simile al tiu, kiu kun nekonato en la ĵusa momento agrable interŝanĝis pri preterpasantoj impresojn, kiujn li kredis samaj, ilin akorde juĝante vulgaraj, kaj la nekonato subite vidigas la malsanecan abismon kiu lin disigas de normalaj homoj, dirante en senzorga tono kaj dume palpante sian poŝon: „mi bedaŭrinde ne kunportis revolveron, se kunportus, da ili ne restus unu viva”, sinjoro De Norpua, kiu sciis ke rekomendo kaj enkonduko ĉe sinjorinon Svan estas tute ne rara kaj tre facila afero, kaj vidis ke ĝi male por mi estas tiel kara espero, sekve do sendube malfacila afero, pensis ke la ŝajne normala deziro, kiun mi esprimis, tre probable vualis alian penson, ian suspektindan intencon, ian antaŭan misagon, pro kio – ne volante malplaĉi al sinjorino Svan – neniu ĝis tiam taskiĝis pri komisio de mi al ŝi. Kaj mi komprenis, ke ĉi tiun komision li neniam faros, ke li eble vidos sinjorinon Svan ĉiutage dum jaroj kaj tamen al ŝi neniam parolos pri mi. Li ja petis de ŝi post kelkaj tagoj informon, kiun mi deziris havi, kaj komisiis al mia patro, ke li ĝin al mi transdiru. Sed li ne juĝis iel utile mencii, por kiu li demandis. Ŝi do ne eksciis, ke mi konis sinjoron De Norpua kaj ke mi tiom deziris viziti ŝin; kaj tio eble fariĝis malpli granda malfeliĉo, ol mi kredis. Ĉar la dua ekscio probable ne multe fortigus la efikon – la probable ne grandan efikon – de la unua. Al Odeta, kiu pro la ideo de sia propra vivo, de sia propra hejmo ne sentis misteran perturbon, homo kiu ŝin konis, kiu ŝin vizitis, ne estis ia feo, kiel li ŝajnis al mi, kiu preskaŭ ĵetus ŝtonon en fenestron de la domo Svan se mi povus sur ĝi skribi, ke mi konas sinjoron De Norpua: mi estis certa, ke tia mesaĝo, eĉ sendite en tia maldelikata maniero, al mi donus multe pli da prestiĝo en la okuloj de la dommastrino, ol ĝi kolerigus ŝin kontraŭ mi. Sed eĉ se mi antaŭvidus, ke la komisio ne plenumita de sinjoro De Norpua ĉiuokaze ne efikus, ke – pli grave – ĝi min ĉe gesinjoroj Svan misfamigus, mi ne kuraĝus sentaskigi – se li entute konsentus – la ambasadoron pri tio, mi ne rezignus pri la volupto – kiom ajn malbonaj la sekvoj eble estus – ke mia nomo, mia persono dank' al tio dum momento restus apud Ĵilberta, en ŝia domo, en ŝia nekonata vivo.

Post la foriro de sinjoro De Norpua mia patro foliumis la vesperan gazeton; mi plu pripensis la aferon de La Berma. La plezuro, kiun mi estis ricevinta de la spektado, bezonis kompletigon, des pli urĝe ĉar ĝi ne plenumis tion, kion mi atendis; tial ĝi facile sorbis ĉion, kio povis ĝin nutri, ekzemple la meritojn, kiujn sinjoro De Norpua volonte atribuis al La Berma, kaj kiujn mia animo trinkis unuglute, kiel tro seka herbejo surverŝata per akvo. Tiam mia patro al mi donis la gazeton, montrante al artikoleto kiu konsistis el jena enhavo:

„La prezento de ‚Fedra’, kiu okazis antaŭ entuziasma spektantaro, en kiu estis rimarkeblaj iuj gravaj personoj de la arta kaj art-kritika mondo, iĝis por sinjorino La Berma, kiu ludis la rolon de Fedra, tian brilan triumfon, kiajn ŝi malofte spertis tiugrade en la daŭro de sia prestiĝa kariero. Ni poste pli longe komentos tiun prezenton, kiu fariĝis teatrisma evento; ni nur diru ke la plej kompetentaj spektintoj akorde juĝis, ke tiu interpreto plene redifinis la rolon de Fedra, kiu estas inter la plej belaj kaj detalaj de Ĵano Rasin, kaj vidigis la plej puran kaj plej altan belartan plenumon, kiun en nia epoko oni povis spekti.”

Tuj kiam mia animo estigis por si tiun novan ideon pri „plej pura kaj plej alta belarta plenumo”, la ideo proksimiĝis al la ne-plena plezuro, kiun mi spertis en la teatro, al ĝi aldonis kvanton da tio, kio al ĝi mankis, kaj ilia pariĝo fariĝis tuto tiel ekscita, ke mi ekkriis: „tia granda artistino!”. Legantoj probable juĝos, ke mi ne sinceris. Sed por komparo oni pripensu la kazon de multaj verkistoj, kiuj okaze malkontentas pri ĵus skribita teksto, kaj tiam legas laŭdon de la genio de Francisko-Reneo De Ŝatobrian57 aŭ revas pri iu artisto, kiun ili deziris egali, ekzemple enpense zumante iun melodion de Ludvigo van Betoven kaj ties malgajecon asimilante al tiu, kiun ili volis enblovi en sian prozon, kaj kiuj sin tiel plenigas per tiu ideo pri genieco, ke ili ĝin aldonas dum rekonsiderado al sia propra kreaĵo, ne plu vidas ĝin tia, kia ĝi unue ŝajnis, kaj – alĵetante kredkonfeson pri la valoro de sia verko – konkludas: „ba! finfine...”, ne rimarkinte ke en la kalkulon, kiu determinas ilian finan kontenton, ili enŝovis memoron pri mirindaj paĝoj de Ŝatobrian kiujn ili asimilas al siaj, sed kiujn ili envere ne skribis; oni konsideru la situacion de tiom multaj viroj, kiuj fidas la reciprokan senton de amatino, de kiu ili spertis nur malfidelojn; ankaŭ tiun de homo kiu siavice esperas aŭ nekompreneblan transmortan vivon, se li memoras, kiel senkonsola vidvo, la edzinon kiun li funebras kaj ankoraŭ amis, respektive se li revas, kiel artisto, pri la estonta gloro, kiun li ĝuos, aŭ male aspiras trankviligan neniecon, kiam lia menso sin turnas al la kulpoj, pro kiuj li devus se tiu nenieco ne estus, postmorte penti kaj suferi; oni pensu ankaŭ pri turistoj, kiujn entuziasmas la suma beleco de vojaĝo, de kiu ili ricevis tagon post tago nur enuaĵojn, kaj oni demandu al si, ĉu inter la komuna vivo de ideoj en homa animo, unu sola el tiuj, de kiuj fontas plej granda feliĉo, ne unue prenis parazite de fremda kaj najbara ideo la plej vivan forton, kiun ĝi unue malhavis.

Mia patrino ŝajnis iom malkontenta pro tio, ke mia patro ne plu deziris por mi diplomatan karieron. Mi kredas ke ŝi unue zorgis pri tio, ke la kapricojn de mia nervaro bridu ia vivregulo, kaj ŝi sekve ne tiom domaĝis, ke mi rezignos je la dirita kariero, ol timis pri mia sindediĉo al beletrismo. „Lasu tion” diris mia patro „gravas unue, ke oni plezure plenumas siajn taksojn. Infano li ja ne plu estas. Li nun bone scias, kio al li plaĉas, estas malprobable ke tio ŝanĝiĝos, kaj li kapablas distingi, kio lin feliĉigos en lia estonta vivo.” Dume, ĝis kiam la libereco, kiun ĝi al mi suverene donis, min jes aŭ ne feliĉigos en mia estonta vivo, la tiuvespera diro de mia patro min tre ĉagrenis. Ĉiatempe liaj neatenditaj favoroj, kiam ili manifestiĝis, min tiom instigis al kisado super lia barbo de liaj koloraj vangoj, ke tion mi rezignis nur pro timo, ke mi lin tiel tedus. Tiutage simile al aŭtoro kiu konsterniĝas, vidante ke liaj propraj fantazioj, kiuj al li ŝajnas malmulte valoraj ĉar li ne disigas ilin de sia memo, devigas eldoniston al elekto de papero, al uzo de tiparo eble malkonvene belaj por ili, mi dubis ĉu mia verkemo estas afero sufiĉe grava por ke mia patro pro ĝi cedu tiom da sia komplezo. Sed precipe, parolante pri miaj jam ne plu disvagontaj gustoj, pri tio kio laŭdestine feliĉigos mian vivon, li enŝtelis en mian animon du terurajn suspektojn. La unua temis pri tio, ke – dum en ĉiu tago mi taksis, ke mi staras sursojle de mia ankoraŭ ne komencita vivo, kiu nur en la sekva tago ekruliĝos – mia ekzistado jam ekis, kaj – pligrave – ĝia plua kurso ne tre diversos de tio, kio antaŭis. La dua suspekto, kiu verdire estis nur aliformo de la unua, pri tio temis, ke mi ne situis ekster la tempo, sed al ĝia leĝo obeis, tute same kiel la roluloj de romanoj, kiuj ĝuste pro tio min tiel afliktis, kiam mi legis la rakonton de iliaj vivoj en Kombreo sub la ŝirmo de mia vimena kabaneto. Oni scias teorie ke nia planedo tero turniĝas, sed oni fakte ne perceptas tion, la grundo, sur kiu oni piedas, ŝajne ne moviĝas, kaj oni vivas en trankvilo. Same okazas pri tempo en la vivo. Kaj por sentigi ĝian forpason, romanistoj povas nur – ĝisfreneze rapidigante la takton de la hormontrilo – konduki la leganton trans dek, dudek, tridek jaroj ene de du minutoj. Ĉe la supro de paĝo oni lasis esperoplenan enamiĝinton, ĉe la malsupro de la sekva oni retrovas lin okdekjarulo, pene trairanta sub la galerio de kadukulejo sian ĉiutagan promenon, apenaŭ respondanta al alparoloj, senmemora pri la pasinteco. Pri mi dirante: „li jam ne estas infano, liaj preferoj ne plu ŝanĝiĝos” kaj tiel simile, mia patro ĵus aperigis min subite antaŭ mi mem ene de la tempo, kaj al mi inspiris saman specon de morozo, ol se mi estus eble ankoraŭ ne molaĉa kadukulo, sed iu el tiuj romanaj figuroj, pri kiuj la aŭtoro en kruele indiferenta tono diras ĉe la fino de libro: „li malpli kaj malpli ofte forlasas la kamparon, li post ioma tempo sin instalas definitive tie” kaj tiel plu...

Dume, antaŭbare al la kritikaj rimarkoj, kiujn ni povus fari pri la tiutaga gasto, mia patro diris al mia patrino:

— „Mi konfesas ke amiko Norpua estis iom pedanta, kiel vi kutime diras. Kiam li diris, ke ne estus bonkondute fari demandon al la grafo de Parizo, mi timis, ke vi ridos pri la vorto.”

— „Tute ne” respondis mia patrino, „mi tre ŝatas, ke viro tiel alte ranga kaj tiel aĝa konservas siaspecan naivecon, kiu atestas pri fundamenta honesteco kaj bona eduko.”

— „Ĝuste tiel!... malgraŭ kio li estas subtila kaj inteligenta, tion mi bone scias, ĉar mi vidas lin en la komisionaj kunsidoj, kie li kondutas tute alie ol ĉi tie” respondis mia patro vidante kun kontento ke mia patrino ŝatas sinjoron De Norpua kaj provante ŝin konvinki, ke li ankoraŭ pli valoras ol ŝi kredas – ĉar bonvolo same plezure supertaksas, kiel malico subtaksas. „Kiel li diris? Ĉu ne... ‚kun altaj moŝtoj ne eblas scii’?”

— „Jes, vi ĝuste citas. Mi rimarkis, ke tio estas trafa observo. Li videble havas longan sperton de aferoj de la mondo.”

— „Estas surprize – ĉu ne? – ke li vespermanĝis ĉe gesinjoroj Svan kaj tie renkontis finfine normalan societon, oficistojn kaj tiajn... Kiel do sinjorino Svan enretigis tiujn homojn?”

— „Ĉu vi rimarkis kiel li ŝovis subkomprenaĵon kiam li komentis ke ‚ĝi estas domo, kiun vizitas precipe viroj’?”

Kaj ili ambaŭ provadis imiti la tonon, per kiu sinjoro De Norpua diris tiun frazon, kvazaŭ temus pri deklamo de Bresan aŭ de Tiron en ‚La Aventuristino’ aŭ en ‚La Bofilo de Sinjoro Pirujo’58. Sed la plej ŝatata el ĉiuj liaj frazoj estis de Franciska plej ŝatata, kiu ankoraŭ plurajn jarojn poste ne povis teni la seriozon, se oni memorigis al ŝi ke la ambasadoro ŝin titolis unuaranga kuiristo, pri kio mia patrino ŝin informis, kiel milit-ministro transdonus la gratulon de gastanta fremda regnestro post armea revuo. Mi cetere vizitis la kuirejon pli frue ol ŝi. Ĉar mi tie ĵurigis al pacama sed kruela Franciska, ke ŝi ne tro suferigos la kuniklon, kiun ŝi devos mortigi, kaj mi unue ne aŭdis pri la efektivigo; Franciska poste diris, ke ĝi okazis tute glate kaj tre rapide:

— „Same similan beston mi vidis neniam antaŭe, ĝi mortis sen unu vorto, oni povus kredi ke ĝi estis muta”.

Ne bone instruite pri la lingvoj de bestoj, mi argumentis ke kuniklo eble ne krias laŭte kiel kokido.

„Ha, tute ne, ne parolu tion” respondis Franciska kun indigno pri mia nescio „ke kunikloj ne krias egale laŭte ol kokidoj. Ili havas eĉ tre pli fortan voĉon.”

La gratulon de sinjoro De Norpua Franciska akceptis kun la fiera senafekto, la ĝoja kaj – eĉ se nur momente – inteligenta mieno de artisto, al kiu oni parolas pri lia arto. Mia patrino antaŭ iom longe vizitigis al ŝi plurajn grandajn restoraciojn por ekzameni la kvaliton de ilia kuirado. Mi aŭdis tiuvespere kiel la plej renomajn ŝi nomis tavernoj kun la sama plezuro, kiel mi eksciis iam pri teatraj rolistoj, ke la rangoj de iliaj talentoj ne identas kun la rangoj de iliaj famoj. „La ambasadoro” al ŝi diris mia patrino „asertas ke nenie oni manĝas tiel bongustajn malvarman bovaĵon kaj sufleon, kiel viajn”. Franciska kun modesta mieno, kiu nur cedis antaŭ veraĵo, bonvole agnoskis tion, sen ke ŝin cetere imponis la ambasadora titolo; ŝi diris pri sinjoro De Norpua kun la afableco ŝuldata al homo, kiu ŝin rigardis arta kuiristo: „li estas bona maljunulo, kiel mi”. Ŝi ja provis okuli kaj vidi lin, kiam li eniris, sed, sciante ke mian patrinon indignigis kaŝa aŭskultado tra pordo aŭ ĉe fenestro kaj supozante ke ŝi sciiĝos pri ŝia gvatado per la aliaj servistoj aŭ per la pordistoj – ĉar Franciska ĉie vidis ĵaluzaĵojn kaj klaĉaĵojn, kiuj en ŝia imago same universale kaj perverse regis, kiel por aliaj personoj regas la intrigoj de jezuitoj aŭ de judoj – ŝi simple rigardis tra la fenestro de la kuirejo „por ne havi disputon kun la mastrino” kaj en la ekvidita ŝajno de sinjoro De Norpua ŝi „kvazaŭ rekonis sinjoron Legranden” pro lia „facilmovemo”, kvankam inter ili estis nenia komuna trajto.

— „Nu, entute” demandis mia patrino „kiel eblas ke neniu preparas gelatenon same bone kiel vi... kiam vi penas?”

— „Mi ne scias de kio tio deveniĝas” respondis Franciska, kiu kun la sufikso -iĝ en kelkaj okazoj procedis iom larĝanime.

Ŝi parolis laŭ la vero cetere, almenaŭ parte, kaj ŝi ne pli facile povis – aŭ deziris – malkaŝi la misteron, pro kiu ŝiaj gelatenaĵoj kaj kremoj tiom eminentis, ol fama elegantulino povus pri siaj tualetoj, ol fama kantistino pri sia voĉo. Iliaj komentoj ne tre klarigas la aferon; kaj same estis pri la receptoj de nia kuiristino.

— „Ili tro haste kuiras” ŝi respondis komente pri la grandaj restoracioj „kaj tro apartigas. Necesas ke la bovaĵo tute spongiĝas, kaj tiam ĝi sorbas la tutan sukon ĝisfunde. Tamen en unu el tiuj kafejoj ŝajnas al mi ke oni iom komprenis la aferojn de kuirado. Mi ne diras ke ili preparis tute same kiel mi gelatenon, sed ili faris tion bele malrapide, kaj en la sufleoj estis multe da kremo”.

— „Ĉu ĉe Henrio?” demandis mia patro, kiu aliĝis al la konversacio kaj tre ŝatis tiun restoracion ĉe la placo Gajon, en kiu li periode partoprenis kolegajn kunmanĝojn.

— „Ho ne!” respondis Franciska en milda tono, kiu duonvualis profundan malestimon, „mi parolis pri malgranda restoracio. Ĉe Henrio estas tre bone kompreneble, sed restoracio ĝi ne estas, plivere... supejo!”

— „Ĉu Veber?”

— „Ha ne, sinjoro, mi pensis pri bona restoracio. Veber en la Reĝa Strato ne estas restoracio, ĝi estas bierejo. Mi ne scias ĉu tio, kion ili donas estas dece prezentita. Mi memoras iel, ke tablotukojn ili ne havas, ili surtabligas tion rekte, kiel venas.”

— „Ĉu Siro?”

— Franciska ridetis: „Ho, tie ne tiom temas pri manĝaĵoj, estas precipe mondumaj sinjorinoj” (mondumo en la buŝo de Franciska signifis duonmondumon). „Vere, tio taŭgas por junuloj.”

Ni komencis kompreni, ke malgraŭ senofenda ŝajno Franciska estis rilate al famaj kuiristoj pli malkompata kolego, ol estus plej envia kaj vanta rolistino. Ni tamen sentis, ke ŝi havas ĝustan komprenon de sia arto kaj respekton de tradicioj, ĉar ŝi aldiris:

„Ne, mi parolas pri restoracio, en kie estis ŝajne bonaj kvazaŭhejme faritaj manĝaĵoj. Ĝi estas iel sufiĉe peza domo. Tie estis laboro! Ha ili rikoltis ja amason da dudekoj (Franciska ŝpareme kalkulis laŭ dudekoj, ne laŭ luidoroj, kiel disipuloj). La sinjorino bone konas tiun domon, tie dekstre sur la grandaj avenuoj, iom retirita de la strato...”

La restoracio, pri kiu ŝi parolis kun tia samtempe fiera kaj senafekta justeco estis – la Angla Kafejo59.

Kiam venis novjaro, mi unue faris familiajn komplimentajn vizitojn kun mia patrino, kiu por ŝparigi al mi laciĝon ilin unue planis – helpe de vojlinio desegnita de mia patro – laŭ ordo de kvartaloj prefere ol laŭ relativa grado de parenceco. Sed apenaŭ ni eniris la salonon de iom malproksima kuzino, kiu pro tio ricevis unuaecon ke ŝia domo male estis proksima al nia, mia patrino konsterniĝis vidante amikon de la plej ofendiĝema el miaj onkloj kun skatolo da konfititaj aŭ marcipanaj kaŝtanoj, kiu al la dirita onklo raportos ke la unuan viziton ni ne faris al li. La onklo certe ĉagreniĝos; al li ŝajnus memkompreneble, ke ni vojus de la kvartalo de la preĝejo Sankta-Magdalena ĝis la Botanika Ĝardeno, apud kiu li loĝis, poste haltonte apud Sankta-Aŭgusteno kaj reironte al la strato de la Medicina Lernejo.

Post la vizitoj – mia avino al ni domaĝigis tiun sindevigon al ŝi, ĉar ni en tiu tago ĉe ŝi vespermanĝos – mi hastis al la Elizeaj Kampoj kaj konfidis al nia kutima budistino – por ke ŝi transdonu ĝin al la homo, kiu plurfoje en ĉiu semajno komisie de familio Svan venis por mielkuko – leteron, kiun jam en la tago, en kiu mia amikino min tiom ĉagrenis, mi decidis sendi al ŝi okaze de novjaro, kaj en kiu mi diris, ke nia malnova amikeco kun la finiĝanta jaro forpasas, ke mi formetas miajn plendojn kaj disreviĝojn, kaj ke de la unua tago de januaro ni konstruos novan amikecon tiel solidan, ke nenio ĝin detruos, tiel mirindan ke – laŭ mia espero – Ĵilberta flate kaj akurate zorgos pri la konservo de ĝia harmonio, kaj ke ŝi min sufiĉe frue avertos, kiel ankaŭ mi promesas agi, se aperos ajna danĝero, kiu povos ĝin breĉi. Sur la revena vojo Franciska haltis kun mi ĉe angulo de la Reĝa Strato antaŭ surstrata vendotablo, de kiu ŝi elektis, kiel jarkomencan aĉetaĵon, fotografaĵojn de papo Pio la 9a60 kaj de Raspaj61, kaj de kiu miaflanke mi prenis portreton de La Berma. La ĉiuflankaj admiroj, kiujn ricevadis la aktorino, impresis kvazaŭ la sola vizaĝo, kiun ŝi havis por ilin respondi, ne sufiĉos, restos neŝanĝebla kaj malsolida, kiel la vesto de homo kiu alian ne havas, kaj en kiu ŝi povis elmontri nur etan falton super la supra lipo, alte arkajn brovojn, iujn aliajn, ĉiam samajn proprajn trajtojn, kiujn brulo aŭ bato facile povus difekti. Ĉi tiu vizaĝo cetere per si mem al mi ne ŝajnus bela, sed ĝi al mi sugestis, kaj sekve min emigis al kiso pro ĉiuj kisoj, kiujn ĝi devis elteni, kaj kiujn de la fundo de la albumo-karto ĝi siamaniere ankoraŭ logis per kokete dolĉa rigardo kaj arte naiva rideto. Ĉar La Berma probablege por multaj junaj viroj reale sentis la dezirojn, kiujn ŝi konfesis submaske de la rolo de Fedra, kaj ilin ĉiuj kondiĉoj, ankaŭ la prestiĝo de ŝia nomo kiu briligis ŝian belecon kaj daŭrigis ŝian junecon, igis ja facile kontentigeblaj. La vespero venis, mi haltis antaŭ afiŝkolono sur kiu estis anoncita la spektaĵo, kiun La Berma prezentos en la unua tago de januaro. Blovis malseka, milda vento. Ĉi tian veteron mi konis; mi sentis, mi antaŭtimis ke la novjara tago ne estas malsama disde aliaj, ke ĝi ne estas la unua en nova cirkonstancaro, en kiu mi povos kun ankoraŭ ne forbrulintaj ŝancoj denove ekkoni Ĵilbertan, kvazaŭ en freŝe kreita mondo, kvazaŭ pasintaĵoj ne estus, kvazaŭ dispolviĝus kune kun la antaŭsignoj, kiujn ili enhavus pri estonteco, la disreviĝoj, per kiuj ŝi trafis min iafoje: nova mondo, en kiu nenio restus el la antaŭa... krom unu afero: mia deziro, ke Ĵilberta amu min. Mi ekkomprenis, ke la fakto ke mia koro ĉirkaŭ si deziris renovigon de mondo, kiu ĝis tiam ne kontentigis ĝin, signifas ke ĝi – mia koro – ne ŝanĝiĝis, kaj mi konkludis ke nenia kaŭzo estis por ke la koro de Ĵilberta siaflanke ŝanĝiĝu; mi sentis, ke tiu nova amikeco estos daŭrigo de la sama, kiel ankaŭ mankis profundego disiganta antaŭan jaron de nova jaro, kiun la deziro, ĝin ne tuŝante, ĝin ne modifante, arbitre distingas per alia nomo. Kiom ajn ĉi tiun novan jaron mi dediĉos al Ĵilberta kaj – kiel oni super blindaj naturleĝoj almetas religion – kiom ajn mi provos al la novjara tago trudi la apartan imagon, kiun mi havis pri ĝi, mia strebo vanos; mi sentis, ke ĝi ne scias, ke ĝin oni nomas novjara tago, ke ĝi estas finiĝanta en krepusko laŭ ordinara maniero: en la milda vento blovanta preter la afiŝkolono mi rekonis, mi sentis, kiel la eterna, komuna substanco, la familiara malseko, la senkonscia fluemo de la malnovaj tagoj reaperis.

Mi rehejmiĝis. Mi estis ĵus travivinta la unuan de januaro de maljunuloj, kiuj en tiu tago diversas de junuloj ne per tio, ke ili ne plu ricevas gratifikon, sed per tio ke je novjaro ili ne plu kredas. Gratifikon mi ricevis, sed ne tiun kiun mi plezure akceptus, nome ne mesaĝon de Ĵilberta. Tamen mi ja ankoraŭ junis, ĉar mi sendis al ŝi leteron, per kiu – mi esperis – parolante pri la foraj revoj de mia inklino, mi kaŭzos en ŝi inklinon similan. La malĝojo de maljunuloj konsistas en tio, ke tian leteron ili ne penas eĉ skribi – ili scias ke ĝi ne efikos.

Kiam mi poste kuŝis en la lito, la strataj bruoj, kiuj en tiu festotaga vespero daŭris pli malfrue ol kutime, min tenis vigla. Mi pensis pri ĉiuj homoj, kiuj pasigos la finon de la nokto en plezuroj, pri la amanto, la grupo de diboĉuloj eble, kiu kredinde aliĝis al La Berma post la teatra prezento anoncita por tiu vespero. Mi ne povis iluziiĝi – kaj ne povis trankviligi la agiton, kiun ĉi tiu ideo dum tiu sendorma nokto en mi kaŭzis – pri tio ke La Berma eventuale ne pensas pri amo, ĉar la versoj, kiujn ŝi eldiris, kiujn ŝi longe studadis, al ŝi konstante memorigis ke ĝi estas dezirinda, kiel ŝi cetere bone sciis, ĉar ŝi vidigis la ĝenerale konatajn signojn de responda maltrankvilo – sed en formo nove intensa kaj neatendite dolĉa – al admirantaj spektantoj, kiuj ilin tamen jam spertis siaflanke. Mi reflamigis la estingitan kandelon kaj ankoraŭfoje rigardis ŝian vizaĝon. La penso, ke ĝin tiumomente probable karesis tiuj viroj, kiujn mi nevole fantaziis apud ŝi, ke ili ricevis de ŝi superhoman, nebulecan ĝojon, al mi kaŭzis angoron pli kruelan ol voluptan, ja nostalgion, kiu akriĝis pro la sono de korno, kian oni ĝin aŭdas ankaŭ en la mez-karesma nokto kaj ofte por aliaj festoj, kaj kiu – ĉar ĝi tiam sonas sen poezio – pli malgajas kiam ĝi venas de vulgara taverno, ol vespere funde de arbaro62. En tiu momento tio, kion mi bezonis, koncedinde ne estis mesaĝo de Ĵilberta. Homaj deziroj evoluante implikiĝas, kaj en la konfuzoj de la vivo, estas malofta okazo ke ia feliĉo alĝustiĝas al la deziro, kiu ĝin postulis.

Mi plu vizitis en hel-veteraj tagoj la Elizeajn Kampojn, trairante stratojn en kiuj elegantaj, rozkoloraj domoj – ĉar tiam estis modo de akvarelismaj ekspozicioj – staris en la fluo de pasema, malpeza ĉielo. Mi mensogus se mi pretendus, ke tiutempe la palacoj konstruitaj de Gabrielo63 al mi ŝajnis pli belaj, aŭ eĉ aliepokaj, ol ĉirkaŭaj domoj. Mi taksis laŭ stilo pli admirinda, mi supozis pli da antikveco eble ne en la Palaco de Industrio, sed ekzemple en la Palaco de Trokadero64. Tute mergite en malkvieta dormo mia adoleska animo envolvis la tutan kvartalon, tra kiu ĝi promenigis ĝin, en unukoloran sonĝon, kaj mi neniam imagis, ke konstruo de la 18a jarcento staras en la Reĝa Strato, kaj simile mirus se mi tiam ekscius ke la Pordo Sankta-Marteno kaj la Pordo Sankta-Denizo, ĉefverkoj el la tempo de Luizo la 14a, ne estas samepokaj kun la plej modernaj etaĝaj domoj de tiuj aĉaj kvartaloj. Nur unufoje mi longe haltis pro iu el la palacoj de Gabrielo – kaŭzo estis ke en la veninta nokto ĝiaj kolonoj, sensubstancigite de la luna lumo, ŝajnis eltonditaj el kartona plato kaj, min memorigante pri dekoro de la opereto ,Orfeo en Inferoj’65, unuafoje kaŭzis al mi impreson de beleco. Ĵilberta dume ne revenis al la Elizeaj Kampoj. Kaj mi ja bezonis renkontiĝon kun ŝi, ĉar mi ne memoris eĉ nur ŝian vizaĝon. Homoj esplore, angore, postuleme rigardas al la personoj, kiujn ili amas, ili atendas ke iu diro de ŝi aŭ li donos aŭ maldonos esperon pri morgaŭa rendevuo, kaj ĝis kiam tiu diro estos soninta, la alterna, preskaŭ samtempa imago pri la ricevota ĝojo aŭ malĝojo, ĉio ĉi kaŭzas fronte al la amato troan tremadon de la atento, kiu pri la persono sekve ne sukcesas konservi netan bildon. Eble ankaŭ la samtempa aktivo de ĉiuj sentumoj, kun sia penado por ekkoni per nura rigardo tion, kio la povon de rigardo transpasas, tro komplezas al la miloj da formoj, la tro multaj gustoj kaj moviĝoj de vivanto, kiujn kutime, se amo ne estas, oni frostigas. La kara modelo – male – sin movadas; pri ĝi oni ricevas ĉiam malbonajn kliŝojn. Mi vere malmemoris, kiel aspektis la trajtoj de Ĵilberta krom en la di-donacitaj momentoj, kiam ŝi disfaldis ilin por mi: mi memoris sole ŝian rideton. Revidi ĉi tiun kare amatan vizaĝon mi ne povis, kiom ajn mi streĉis la memoron, kaj mi incitiĝis, trovante en ĝi neutile definitivan, ekzaktan desegnon de la okulfrapaj vizaĝoj de la mastro de la ligno-ĉevala karuselo kaj de la vendistino de horde-bombonoj – simile iuj homoj, frapite de la morto de proksimulo, kiu al ili neniam aperas dumdorme, ekkoleras tial, ke ili ĉiam en siaj sonĝoj renkontas alfluon da malagrabluloj, kiujn koni en vigla stato jam estas tedo. Pro sia malkapablo bildigi al si la prifunebraton, ili preskaŭ kulpigas sin pri malpovo je sufero. Mi proksimis miaparte al la opinio, ke pro forgeso de la trajtoj de Ĵilberta mi forgesis ŝin mem, mi ŝin ne plu amas. Fine ŝi revenis por ludado preskaŭ en ĉiu tago, al mi prezentante novajn temojn de dezirado kaj de petado por la sekva tago, per tio kaŭzante ke mia inklino ĉiutage vere fariĝis inklino nova. Sed okazaĵo refoje kaj subite ŝanĝis la manieron, kiel en ĉiu posttagmezo ĉirkaŭ la dekkvara horo prezentiĝis la problemo de mia amo. Ĉu sinjoro Svan trovis la leteron, kiun mi skribis al lia filino, aŭ ĉu Ĵilberta konfidis al mi postlonge, por ke mi estu pli singarda, jam detempe ekzistantan situacion? Mi estis iuokaze al ŝi klariganta, kiom mi admiras ŝiajn gepatrojn, kaj tiam ŝi ekmienis nebule, sindetene, neparoleme, kiel kutime okazis kiam iu antaŭ ŝi menciis farendaĵojn, komisiojn aŭ vizitojn, kaj fine ŝi subite diris: „vidu, ili vin ne toleras!” kaj – elgliteme kiel ia marvirineto – ŝi eksplodigis ridon. Ofte sia rido malakorde kun ŝia parolo ŝajne priskribis en alia ebeno – simile al muziko – nevideblan surfacon. Sinjoro kaj sinjorino Svan ne petis de Ĵilberta, ke ŝi ĉesigu sian ludadon kun mi, sed ili pli ŝatus – ŝi supozis – ke ĝi entute ne komenciĝus. Ili rigardis al mia rilato kun ŝi per malfavoraj okuloj, ne opiniis ke mi estas morale rekomendinda homo, imagis, ke mia influo al ilia filino nepre estos malbona. La tipon de neskrupulema juna viro, al kiu laŭ la kredo de gesinjoroj Svan mi similis, mi imagis tia, ke li malestimas la gepatrojn de la amata knabino, al ili flatas kiam ili ĉeestas, sed ilin mokas kun ŝi, ŝin instigas al malobeo, kaj post ol li plene paras kun ŝi, ilin eĉ senigas je ŝiaj ĉeesto kaj vizitoj. Al tiaj sintenoj – kiuj neniam konsistigas la membildon de eĉ plej malnobla viro – kiel impete mia koro kontrastigis la sentojn, kiujn ĝi kovis rilate al Svan! – tiaj ardaj sentoj ili male estis, ke sen ia dubo se li divenus ilin, li pentus pro sia mistakso, ĝin konsiderante kvazaŭan juĝejan eraron. Ĉio, kion mi sentis rilate al li, mi aŭdacis priskribi en longa letero, kiun mi konfidis al Ĵilberta kun peto ke ŝi transdonu ĝin. Ŝi akceptis la komision. Ve, li vidis min eĉ pli granda mensogulo, ol mi supozis! Pri tiuj sentoj, kiujn mi komentis laŭ propra kredo tiel vereme laŭlonge de dekses paĝoj, li ja dubis! La letero skribita por li, same arda kaj sincera kiel la paroloj, kiujn mi diris antaŭ sinjoro De Norpua, same maltrafis sian celon. En la sekva tago Ĵilberta raportis, min unue kondukinte al konfida loko malantaŭ grupo de laŭroj, en mallarĝa aleo kie ni eksidis po sur seĝo, ke, legante la leteron kiun ŝi alportis, ŝia patro ŝultrumis: „ĉio ĉi nenion signifas, nur pruvas kiagrade mi pravas”. Pro mia scio pri miaj senpekaj intencoj, pri la bonvolo de mia animo, mi indignis, ke miaj paroloj ne ŝancelis eĉ iomete la eraron de Svan. Li ja eraris, pri tio mi ne dubis. Laŭ mia opinio mi priskribis iujn nepreterkoneblajn elementojn de miaj bonaj sentoj tiel ekzakte, ke, por ke laŭ ĉi tiu elementoj Svan ilin ne rekonstruis, ne venis al mi kun pardonpeto kaj konfeso pri sia trompiĝo, la vero nepre estis ke li mem tiujn noblajn sentojn neniam spertis, kaj sekve estis nekapabla ilin kompreni ĉe aliulo.

Eble Svan simple sciis, ke grandanimeco ofte estas interna masko, kiun memismaj sentoj ricevas, kiam ili ankoraŭ ne estas nomitaj, klasitaj. Li eble rekonis en la simpatio, kiun mi manifestis al li, simplan efikon – kaj entuziasman konfirmon – de mia amo al Ĵilberta, de kiu nepre – de ĝi, ne de mia konsekvenca respektego al li – poste gvidiĝos miaj agoj. Tian antaŭvidon mi ne komune havis kun li, ĉar al mi ne prosperis disigi mian amon de mia memo, ne prosperis ĝin asimili al la ĝenerala ideo de amado kaj enpense esplori kaj elteni ĝiajn sekvojn; mi senesperiĝis. Mi momente lasis Ĵilbertan, tial ke Franciska min vokis. Mi devis ŝin akompani al malgranda pavilono el verda latiso, iom simila al la eksaj akcizaj dometoj de Parizo, kaj en kiu de mallonga tempo estis instalita tio, kion oni nomas en anglio lavatory, kaj en Francio pro malbone informita anglismo-manio water-closets.66. De la malsekaj, antikvaj muroj de la enirejo, en kiu mi staris atende al Franciska, disŝvebis malvarmeta odoro de fermita loko, kiu, min tuj senbalastigante je la zorgoj, kiujn naskis antaŭnelonge la diro de Svan raportita de Ĵilberta, min plenigis per plezuro de malsama speco ol la aliaj, kiuj la animon lasas ŝancelita, senpova por ilin konservi, por ilin posedi, male per plezuro firma, al kiu mi povis min apogi, delica, paca, plena je daŭra, neklarigebla, certa vero. Mi volis – kiel en similaj okazoj dum miaj promenoj sur la vojo de Germanto – prove esplori la ĉarmon de la min ĉirkaŭpreninta impreso, kaj resti senmova, analizante tiun malnovetan atmosferon, kiu sin proponis ne por ke mi ĝuu la plezuron, kiun ĝi donis nur kiel ekstran senton, sed por ke mi aliru la subkuŝan realon, kiun ĝi ne malvualis. Sed la gardisto de la loko, maljuna sinjorino kun dike ŝminkitaj vangoj kaj rufa falsa hararo, alparolis min. Franciska kredis, ke ŝi estas „tute bonorda en sia vivo”. Ŝia filino edziniĝis al iu, kiun Franciska titolis „juna viro de familio”, kaj do homo, kiun ŝi juĝis pli diversa de laboristo, ol Luizo de Sansimono distingus dukon de „viro el la feĉo de la popolo”. Sen ia dubo la gardisto, antaŭ ol ŝi havis ĉi tiun oficon, spertis iujn sortobatojn. Sed Franciska asertadis, ke ŝi estas markizino, laŭnome el la familio Sanfereol. Ĉi tiu markizino konsilis, ke mi ne restu en malvarma loko kaj al mi eĉ malfermis budon, dirante:

— „Ĉu vi ne eniros? ĉi tiu tute puras, por vi estos senpage”.

Ŝi eble tiel agis nur en sama intenco kiel la komizinoj de la dolĉaĵejo Guaŝ, kiam ni vizitis ĝin por mendo, kaj ili volis min regali per bombono el tiuj tenataj sub vitraj kloŝoj sur la vendotablo, kaj ĝin pro ordono de panjo mi devis kun domaĝo rifuzi; eble ankaŭ malpli senkulpe, kiel la maljuna florvendistino, ĉe kiu mia patrino provizigis la enhavon de siaj plantpotoj, kaj kiu al mi kutime donacis rozon subŝovante enamiĝintan rigardon. Kiel ajn, se la laŭsupoza markizino havis inkinon al junaj knaboj, al ili malfermante la pordon de iu el la kaverneskaj ŝtonkuboj, en kiuj viroj kaŭras kiel sfinksoj, ŝi per tia komplezo probable malmulte esperis ke ŝi devojigos iun el ili kaj pli multe serĉis la plezuron, kiun oni sentas kiam oni vane prodigas al tiuj, kiujn oni amas, ĉar mi ja vidis ĉiam ajn kompanie apud ŝi nur maljunan ĝardengardiston.

Post momento mi adiaŭis la markizinon, foriris kun Franciska kaj ŝin forlasis por reiri al Ĵilberta. Mi tuj ekvidis ŝin sidanta sur seĝo malantaŭ grupo de laŭroj. Tie ŝi estis por ke ŝiaj amikinoj ŝin ne vidu: ili estis ludantaj kaŝludon. Mi aliris kaj eksidis apud ŝi. Ŝi surhavis platan bireton, kiu kovris la frunton ĝis proksime al la okuloj, al ŝi donante la saman desuban, reveman kaj perfidan rigardon, kiun mi rimarkis kiam mi unuafoje vidis ŝin en Kombreo. Mi demandis, ĉu estos eble ke mi rekte interparolos kun ŝia patro. Ĵilberta respondis, ke tion ŝi proponis al li, sed li juĝis ke ĝi ne utilos. „Nu, bone” ŝi aldiris „reprenu vian leteron. Ni devas reiri al la aliaj, ili ne trovis min.”

Se Svan tiam alvenus, antaŭ ol mi reprenis ĝin, reprenis tiun leteron pri kies sincereco li – tute absurde en miaj okuloj – ne lasis sin konvinki, li eble vidus ke li pravas. Ĉar proksimiĝante al Ĵilberta, kiu, retroklinite sur sia seĝo, proponis ke mi reprenu la leteron sed ĝin al mi ne etendis, mi sentis tian allogon al ŝia korpo, ke mi diris:

— „Nu, provu deteni ĝin de mi, ni vidu kiu el ni pli fortos.”

Ŝi kaŝis ĝin post sian dorson, mi provadis mankapti preter ŝia kolo, sublevante ŝiajn harplektojn, kiuj pendis sur la ŝultroj, ĉu tial ke ili ankoraŭ konvenis al ŝia aĝo, ĉu tial ke ŝia patrino volis ŝin ŝajnigi pli longe infana, por ke ŝi mem ŝajnu daŭre juna; ni luktis kun reciproke apogitaj korpoj. Mi penis altiri ŝin, ŝi rezistadis; ŝiaj vangoj, ardigite de la streĉo, fariĝis ruĝaj, rondaj kiel ĉerizoj, ŝi ridadis kiel se mi estus ŝin tiklanta; mi premis ŝin inter miaj gamboj kiel arbeton, kiun mi provus grimpi; kaj meze de la gimnastikaj movoj, kiujn mi plenumis, sen ke senteble pliiĝis la rapido de spirado, kiun al mi kaŭzis la muskola ekzerco kaj la varmiĝo pro la ludado, mi gutigis – kvazaŭ malmultajn ŝviterojn elpremitajn de la streĉo – mian volupton, al kiu mi ne havis tempon dediĉi atenton por ekkoni ĝian guston; sammomente mi kaptis la leteron. Tiam Ĵilberta afable diris:

— „Vidu, se vi deziras, ni luktos ankoraŭ iom.”

Ŝi eble malklare sentis, ke la ludo por mi havis alian celon, ol tiun kiun mi diris, sed ne povis rimarki ke mi atingis ĝin. Kaj mi, timante ke ŝi tion eksentis (kaj ia kuntira, deteniĝa moviĝo kvazaŭ pro ofendita pudoro kiun ŝi faris en la tuj sekva momento min kondukis al la dedukto ke mi ne malprave timis tion), akceptis pluan lukton por ke ŝi ne kredu ke mi havis tiun nuran celon, post kiu mi sole deziris trankvilan restadon apud ŝi.

Dum mi rehejmiĝis, mi ekvidis, mi subite memoris la ĝis tiam vualitan bildon, al kiu min proksimigis – ĝin tamen ne lasante plene vidi kaj rekoni – la preskaŭ fulg-odora malvarmeto de la latisa dometo. La bildo estis tiu de la malgranda ĉambro de mia praonklo Adolfo en Kombreo, kaj ĝi efektive elŝvebigis la saman malsekan odoron. Sed mi ne povis kompreni kaj mi prokrastis al iama venonta tempo la demandon, kial memorigo de tia nesignifa bildo al mi peris tian feliĉan senton. Dume al mi ŝajnis ke mi vere meritas la malestimon de sinjoro De Norpua: mi pli ŝatis super ĉiuj aliaj literaturistoj tiun, kiun li nomis nura flut-ludisto, kaj veran fervoron mi ricevis ne nenia grava ideo, sed de ŝim-odoro.

De kelka tempo en iuj familioj la nomo Elizeaj Kampoj, se hazarde ĝin diris vizitanto, kaŭzis ĉe patrinoj la saman misvolan mienon, kiun ili specife dediĉas al fama kuracisto, de kiu ili laŭaserte aŭdis tro da eraraj diagnozoj, kaj kiun ili sekve ne plu fidas; homoj raportis, ke la ĝardeno estas malbona por infanoj, ke ia nombro da gorĝinflamoj, morbiloj kaj eĉ pli abunde febroj venas de tie. Ne aŭdacante per klaraj vortoj dubi la amon de mia patrino, kiu plu irigis min tien, iuj el ŝiaj amikinoj tamen ve-parolis pri tio ke ŝi blinde agas.

Nervomalsanuloj eble estas spite al la kutima diro tiuj homoj, kiuj malplej atentas sin mem: ili ene de si sentas tiom da okazaĵoj, pri kiuj ili poste konstatas la vanecon de siaj timoj, ke ili rezulte ĉiujn ignoras. Ilia nervaro tiom ofte al ili kriis „helpon!” kvazaŭ pro forta malsano, dum la kaŭzo simple estis baldaŭa neĝado aŭ planita ŝanĝo de loĝejo, ke ili kutimiĝas al indiferento pri tiuj avertoj, simile al militanto, kiu en la agito de bataloj, ilin ankaŭ tiom malmulte atentas, ke li povas en mortoproksima stato daŭrigi plurajn tagojn ankoraŭ la vivmanieron de plene sana viro. Iun matenon, portante en mi la sistemon de miaj kutimaj korpaj perturboj, de kies konstanta interna cirkulo mi ĉiam deturnis mian spiriton kvazaŭ ili estus sangocirkulo, mi gaje kuris al la manĝoĉambro, en kiu miaj gepatroj jam sidis ĉe la tablo, kaj – pensinte laŭordinare ke sento de malvarmo eventuale signifas ne ke oni bezonas varmiĝon, sed ke oni ricevis riproĉadon, ke foresto de malsato eventuale signifas, ke hodiaŭ pluvos, ne ke oni sin detenu de manĝo – mi altabliĝis, kaj en la momento, kiam mi volis gluti la unuan maĉaĵon de bela ripaĵo, min haltigis naŭzo, duonsveno, kaj eka malsano febre respondis, kies signojn mia glacia indiferento ĝis tiam maskis kaj prokrastis, sed kiu obstine rifuzis manĝaĵon, kiun mi sekve ne povis preni. Tiam en la sama sekundo ekpenso pri tio, ke miaj gepatroj malpermesos eliron se ili vidos ke mi malsanas, al mi provizis – kiel deziro de pluvivo al vundito – sufiĉan forton por ke mi pene paŝu ĝis mia ĉambro, kie mi vidis ke mi havas 40-gradan febron67, kaj poste min pretigu por iro al la Elizeaj Kampoj. Tra la svenema, tralasema korpo, en kiu ĝi estis envolvita, mia animo ridete tuŝis, postulis la tiom dolĉan plezuron de kaptoluda partio kun Ĵilberta, kaj unu horon poste, apenaŭ staropova sed feliĉa, mi estis ankoraŭ sufiĉe fortika por ĝin ĝui.

Franciska post reveno hejmen klarigis, ke mi trafis malbonan farton, ke mi suferis pro varmumo kaj malvarmumo, kaj la tuj alvokata kuracisto deklaris ke pli bonas la severeco, la virulento de la febra krizo, kiu aliĝis al mia pulma kongesto kaj baldaŭ forbrulos kiel pajlo, ol pli insida kaj vualita formo de la malsano. Jam delonge mi okaze suferis pro sufokiĝoj kaj la kuracisto de la familio senatente al la malaprobo de mia avino, kiu antaŭfunebris mian morton pro alkoholismo, rekomendis krom kafeino, kiu estis preskribita por faciligo de la spiro, prenon de biero, ĉampano aŭ konjako, kiam ajn mi sentis proksimiĝon de krizo. Ĉi tiuj abortos – laŭ lia klarigo – en la eŭforio kaŭzita de alkoholo. Mi ofte devis, por ke la avino permesu ke mi ricevu ilin, ne kaŝi, sed preskaŭ elmontri mian staton de senspireco. Cetere, kiam mi sentis ĝian proksimiĝon, mi neniam certis pri ĝia venonta intenso, kaj mi sekve zorgis pro la malĝojo de mia avino, kiun mi pli multe domaĝis ol mia sufero. Sed samtempe mia korpo, ĉu tial ke ĝi tro malfortikis kaj la suferon ne povus sekretigi, ĉu tial ke ĝi timis ke pro nescio pri la baldaŭa krizo oni postulos de mi ajnan fortostreĉon, kiu por ĝi estus neebla aŭ danĝera, min premis al avertado de mia avino pri la misfarto kun ekzakteco, kiun mi laŭ la tempo troigis ĝis fiziologia skrupulo. Se mi sentis en mi malbonaŭguran simptomon, kiun mi antaŭe ne rimarkis, mia korpo tuj sentiĝis senhelpa, ĝis mi pri tio informis mian avinon. Se ŝi ŝajnigis, ke ŝi tion tute ne atentas, ĝi petis, ke mi insistu. Iujn fojojn mi tro insistis; kaj la amata vizaĝo, kiu ne plu tiom regis la esprimon de afekcioj, kiel en antaŭa tempo, vidigis kompatan mienon, iaspecan doloran tiriĝon. Tiam la spekto de ŝia ĉagreno turmentis mian koron. Kvazaŭ ĉi tiun ĉagrenon mi povus perkise forigi, kvazaŭ mia korvarmeco donus al mia avino saman ĝojon, kiel mia feliĉo, mi ĵetis min en ŝian brakumon. Ĉar miajn skrupulojn aliflanke forigis la scio, ke ŝi nun konas la sentatan misfarton, mia korpo ne kontraŭis tion, ke mi ŝin tuj trankviligis. Mi asertis, ke la misfarto estas facile eltenebla, ke ŝi ne devas rigardi min kompate, ke ŝi pozitive sciu ke mi feliĉas; mia korpo laŭ sia takso ricevis tiom da kompato, kiom ĝi meritas, kaj sub la kondiĉo ke ĉiuj sciu, ke ĝi havas doloron en la dekstra flanko, ĝi ne oponis al deklaro miaflanka, ke tio malbonaĵo ne estas, por mi ne baras la vojon al feliĉo – mia korpo pri filozofio ja ne pretendis, ĝi ne estis temo de ĝia kompetento. Mi suferis preskaŭ ĉiutage dum la tempo de resaniĝo tiajn sufokokrizojn. En iu vespero mia avino min lasinte sufiĉe sana, tre malfrue poste reeniris mian ĉambron kaj vidante ke mi pene spiras, ekkriis kun ŝanĝita mieno: „ho, je la ĉielo, kiel vi suferas!”. Ŝi tuj eliris, mi aŭdis la baton de la doma pordego kaj ŝi revenis postiome kun konjako, kiun ŝi aĉetis ie ĉar ĝi mankis en la domo. Mi baldaŭ sentis min pli feliĉa. La avino kun iom ruĝa vizaĝo ŝajnis embarasita kaj ŝiaj okuloj elmontris lacon kaj rezignemon.

— „Mi pli ŝate foriros, por ke vi ĝuu trankvile ĉi tiun pliboniĝon” ŝi diris, kaj abrupte eliris la ĉambron. Mi tamen kun ŝi interkisis, kaj mi sentis sur ŝiaj malvarmetaj vangoj humidon, pri kiu mi dubis, ĉu ĝin lasis la nokta aero, tra kiu ŝi ĵus iris. En la posta tago ŝi vizitis mian ĉambron nur vespere, tial ke dum la tago ŝi havis laŭraporte eksteran aferon. Mi taksis ke tio signas iom fortan indiferenton al mi, sed mi detenis min de riproĉo.

La sufokokrizoj persistis dum la kongesto, delonge finiĝinte, klarigon pri ili ne plu provizis, kaj miaj gepatroj venigis por ekzameno profesoron Kotar. Ne sufiĉas ke kuracisto vizitanta pro tia aperaĵo estas bone instruita. Li vidas simptomojn, kiuj povas aparteni al tri aŭ kvar diversaj malsanoj, kaj tio, kio decidas malgraŭ proksimume samaj ŝajnoj, kiun el ili li probable frontas, fine estas lia intuo, lia spontanea distingemo. Ĉi tiu mistera talento ne kundependas kun ia supereco en aliaj sferoj de inteligento, kaj homo cetere tre vulgara, ŝatanto de plej misa pentrarto, plej misa muziko, ne interesata pri intelektaj novaĵoj, povas ĝin tute bone havi. En mia sanstato tio, kio estis observebla, povis veni egale de nervaj spasmoj, de komenciĝanta tuberkulozo, de astmo, de spir-perturbo pro nutra veneniĝo kaj rena misfunkcio, de kronika bronk-inflamo aŭ de malsimpla situacio, en kiu pluraj el ĉi tiuj faktoroj miksiĝus. Se nervaj spasmoj – ilin devas trakti ignoro; se tuberkulozo – intensaj flegoj kaj abunda manĝo, kiu mise efikus al tia artrita stato kia estas astmo, kaj fariĝus danĝera en okazo de spir-perturbo pro nutra veneniĝo, kiu postulas dieton kiu siavice al tuberkulozulo malbone efikus. Sed Kotar hezitis tre mallonge kaj li preskribis aŭtoritate: „radikala, drasta laksigo, lakto dum pluraj tagoj, nur lakto, nenia viando, nenia alkoholo”. Mia patrino murmuris, ke mi tamen tre bezonas fortikigan manĝon, ke mi estas jam tro nervema, ke tiu dieto kaj ĉeval-doza laksigo min plene senfortigos. Mi vidis en la okuloj de Kotar – same maltrankvilaj kiel se li timus malfruiĝon por trajno – ĉu li eble nevole vidigis sian karakteran mildecon. Li provis memori, ĉu li zorgis pri malvarma vizaĝo, kiel homo, kiu ĉirkaŭrigardas por spegulo dubante ĉu li efektive nodis la kravaton. Ne sciante kaj provante por ĉia eventualo kompensi la forgeson, li respondis krude: „Mi ne kutimas je dufoja ripeto de preskribo. Donu al mi plumon. Precipe: lakto. Poste, kiam la krizoj kaj la sendormeco estos venkitaj, mi permesas densajn supojn, poste kaĉojn sed ĉiam kun lakto, ĉiam kun lakto. Ne konfuzu, mi diris kun lakto, ne lun-kakto, ĉar en la luno kaktoj ne estas!” (Liaj studentoj bone konis ĉi tiun kontraŭknalon, kiun li faris ĉiufoje en la malsanulejo kiam li preskribis al kor- aŭ hepat-malsanulo laktan dieton.) „Poste vi revenos iom post iom al normala viv-maniero. Sed ĉiam se tuso kaj sufokiĝoj rekomenciĝos – laksigo, intesta tralavo, kuŝado, lakto.” Li aŭskultis kun fermita vizaĝo kaj sen respondo la lastajn obĵetojn de mia patrino, kaj tial ke li foriris ne komplezinte klarigi la pravigon de tiu dieto, miaj gepatroj juĝis, ke ĝi ne kongruas kun mia malsano, neutile min malfortigos, kaj ili ne provigis ĝin al mi. Ili kompreneble penis kaŝi de la kuracisto sian malobeon kaj por tiu celo evitis ĉiujn lokojn kaj domojn, kie ili eble lin renkontus. Post ioma tempo mia sanstato malboniĝis, kaj ili decidis striktan obeon de la kotar-a preskribo; ene de tri tagoj gargaroj malaperis, mi ne plu tusis, mi bone spiris. Tiam ni komprenis, ke Kotar, juĝinte ke mi estis – laŭ lia posta diro – astma kaj precipe nerve malorda, distingis ke la tiam plej akuta kaŭzo de malsaneco estis veneniĝo, kaj ke drenante mian hepaton, lavante miajn renojn, li malkongestos al mi la bronkojn, rebonigos en mi spiradon, dormadon kaj korpan viglecon. Kaj ni komprenis ke tiu stultulo estas granda kuracisto. Mi finfine povis ellitiĝi. Sed la gepatroj nun priparolis la decidon, ke mi ne plu vizitos la Elizeajn Kampojn. Ili asertis, ke ĉion kaŭzis malsaniga trablovo; mi facile suspektis, ke tio estis preteksto por ke mi ne plu renkontiĝu kun fraŭlino Svan, kaj mi min devigis al konstanta ripetado de la nomo Ĵilberta, kiel la hejma lingvo, kiun venkitoj tenas viva por ne forgesi la patrolandon, kiun ili neniam revidos. Jen kaj jen mia patrino karesis al mi la frunton dirante:

— „Nu, ĉu nuntempaj junaj knaboj ne plu konfidas al sia patrino siajn suferojn?”

Ĉiutage Franciska al mi proksimiĝante diris:

— „La juna sinjoro havas konsternan mienon! Vi ne rigardis en spegulo, ĉu? Vizaĝon de mortinto!”

Verdire se mi suferus pro nura malvarmumo, Franciska komentus egale funebre. Ĉi tiun veadon kaŭzis ŝia socia klaso, pli ol mia sanstato. Mi ne distingis tiutempe, ĉu Franciska tiel pesimismis kun doloro aŭ kun kontento. Provizore mi konkludis, ke ĉi tiu sinteno estis socia kaj profesia.

Iun tagon je la horo de poŝta ricevo mia patrino lasis sur mia lito koverton. Mi ĝin ŝiris senatente, ĉar ĝi ne povis enteni la solan subskribon, kiu min feliĉigus, nome tiun de Ĵilberta, kun kiu mi ne rilatis krom ĉe la Elizeaj Kampoj. Sed malsupre de la paĝo, kiun markis arĝentkolora stampo figuranta kaskohavan kavaliron, sub kiu sinuis la devizo per viam rectam68, post teksto skribita per altaj literoj kaj en kiu frazoj ŝajnis substrekitaj simple tial ke la trastrekoj de t-literoj, kuŝante ne trae sed supre, almetis horizontalon sub la responda supra-linia vorto, mi ekvidis ĝuste la subskribon de Ĵilberta. Tamen pro la scio ke ĝi ne estas ebla en letero al mi, ĉi tiu ekvido ne akompanata de kredo ne ĝojigis min. Dum mallonge ĝi nur malrealigis ĉion, kio min ĉirkaŭis. Kun kapturna rapido ĉi tiu subskribo ludis enĉambran kaŝludon kun mia lito, mia kameno, mia muro. Mi vidis ke ĉio ŝanceliĝas, kiel homo kiu defalas de rajdata ĉevalo, kaj mi dubis, ĉu eble ekzistus vivo tute malsama ol tiu, kiun mi konas, kiu kun ĝi ne kongruus, sed estus vera kaj al mi subite sin vidigus, min plenigante per tiu hezito, kiun skulptistoj, bildigante la lastan juĝon, figuras en la sinteno de mortintoj releviĝantaj ĉe la sojlo de la transa mondo. La letero tekstis:

Kara amiko,

mi eksciis ke vi tre malsaniĝis kaj ne plu vizitas la Elizeajn Kampojn. Ankaŭ mi apenaŭ iras tien tial ke tre multaj vizitantoj malsaniĝis. Sed miaj amikinoj venas al mia hejmo en ĉiu lundo kaj en ĉiu vendredo por te-manĝeto. Mia patrino petas ke mi diru al vi ke ni havos grandan plezuron, se ankaŭ vi venos tuj kiam vi estos denove sana, kaj ni povos daŭrigi hejme niajn agrablajn babilojn de la Elizeaj Kampoj. Adiaŭ, kara amiko, mi esperas ke viaj gepatroj permesos ofte vian viziton en tiuj posttagmezoj. Akceptu miajn amikajn bondezirojn.

Ĵilberta.

Dum mi estis leganta ĉi tiujn frazojn, mia nervaro ricevis kun mirinda diligento la novaĵon, ke granda feliĉaĵo al mi okazas. Sed mia animo, alivorte mia memo kaj sume la ĉefa koncernata homo, tion ankoraŭ ne sciis. Feliĉo, feliĉo perata de Ĵilberta, estis temo pri kiu mi ĝis tiam konstante revis, temo tute pensa, estis – kiel diris Leonardo da Vinĉi pri pentrado – cosa mentale69: mensa afero. Paperfolion plenigitan de literoj la spirito ne tuj integrigas al si. Sed, la leteron finleginte, mi ĝin postpensis, ĝi fariĝis temo de revado, ankaŭ ĝi fariĝis mensa afero, kaj ĝi estis al mi jam tiel kara, ke ĝin fojon post fojo mi devis relegi kaj kisi. Tiam mi vere ekkonis mian feliĉon.

La vivo estas trasemita de ĉi tiaj mirakloj, kiujn enamiĝintoj povas ĉiam esperi. Povas esti ke la tiufojan miraklon arte aranĝis mia patrino, kiu – vidante ke de kelka tempo al mi mankis ĉia vivdeziro – eble petis de Ĵilberta ke ŝi sendu leteron, kiel en la tempo de miaj unuaj kontaktoj kun la maro, por agrabligi la plonĝadon, kiun mi malamis ĉar ĝi min senspirigis, ŝi kaŝe provizis mian naĝ-instruanton per mirindaj konko-skatoletoj kaj koralaj branĉoj, kiujn mi trovis – laŭ blinda kredo – mem sur la submara grundo. Tiel do pri ĉiuj okazoj, kiuj en la vivo kaj ĝiaj tre diversaj situacioj rilatas al amo, oni prefere ne provu ion kompreni, ĉar same en sia nefleksebleco kiel en sia neatenditeco, ili ŝajne obeas leĝojn magiajn prefere ol raciajn. Kiam plurmilionulo, kaj spite al tio ankaŭ ĉarma viro, forlasite de malriĉa kaj neplaĉa virino, kun kiu li kunvivis, provas en sia malespera situacio ĉiujn rimedojn, kiujn riĉeco disponigas, kaj ĉiujn peradojn iel haveblajn, kaj tamen ne sukcesas repaciĝi kun ŝi, li pliŝate antaŭ la nevenkebla obstino de la amatino supozu ke lin la sorto premas kaj destinas al morto pro kormalsano, ol cerbumu pri prudenta klarigo. Ĉi tiaj baroj, kontraŭ kiuj amantoj ofte batalas kaj kiujn ilia fantazio, spronate de sufero, vane volas travidi, konsistas iafoje en ajna karaktera trajto de la virino kiun ili ne sukcesas revenigi al si, en ŝia stulteco, en la influo kiun super ŝi havas, en la timoj kiun al ŝi sugestis homoj, kiujn la amanto ne konas, en la speco de plezuroj kiujn ŝi tiutempe atendas de la vivo, kaj tiujn plezurojn nek la amanto nek ties riĉeco povas havigi. Ĉiaokaze la amanto ne estas tiu, kiu facile ekkonos la specon de frontata baro, kiun la ruzo de la virino kaŝas kaj kiun lia propra prudento, nebulumite de amo, ne lasas lin ĝuste taksi. Ĝi similas al tiuj tumoroj, kiujn kuracisto fine venkas, sed kies devenon li ne scias diveni. Al ili simile ĉi tiuj baroj restas netravideblaj, kvankam ili estas portempaj. Sed ili bedaŭrinde daŭras pli longe ol ama sento. Kaj tial ke ĉi tiu sento estas egoisma, la eksa amanto ne provas poste ekscii, kial la malriĉa, ventkapa virino, kiun li amis iam, obstine rifuzis dum jaroj, ke li plu vivtenu ŝin.

Nu – la sama mistero, kiu multokaze al homaj okuloj ne lasas vidi la originon de katastrofoj, se pri amo temas, same ofte ĉirkaŭnebulas la abruptan alvenon de feliĉiga evento, kiel tiu, kiun al mi provizis la letero de Ĵilberta. Feliĉigaj ĉi tiaj eventoj almenaŭ ŝajnas, sed tre malofte tiaj ili vere estas, ĉar temas pri tiaspeca sento, ke ĉiu kontentigo kiun oni trovas por ĝi ordinare nur ŝovas la doloron al alia loko. Iafoje tamen sensufereco instaliĝas, kaj oni dum kelka tempo ricevas iluzion de resaniĝo.

En la okazo de tiu letero – subskribe de kiu Franciska rifuzis rekoni la nomon Ĵilberta tial ke la granda ornama ‚Ĵ’-litero ligita al nepunktita ‚i’ rezultigis ion similan al granda ‚A’, dum la lastan silabon tre longigis bukla parafo – se oni vere volas trovi racian klarigon por la ŝanĝo de animstato, kiun ĝi anoncis kaj pro kiu mi tiel ĝojis, oni eventuale supozu ke ĝin mi parte ŝuldis al okazo, kiun mi kredis male definitive fatala al la opinio de familio Svan pri mi. Nelonge antaŭe Bloĥ estis enveninta por vizito, dum ke profesoro Kotar, kiun oni denove venigis de kiam mi nutriĝis laŭ dieto konforma al lia preskribo, ankoraŭ estis en mia ĉambro. La medicina ekzameno estis finita, Kotar gaste pluigis la viziton, ĉar miaj gepatroj proponis ke li restu por la vespermanĝo, kaj oni enlasis Bloĥ-on. Dum ni ĉiuj parolis en komuna konversacio, Bloĥ rakontis, ke li aŭdis ke sinjorino Svan min tre ŝatas laŭ aserto de persono, kun kiu li vespermanĝis en la antaŭa tago, kaj kiu mem havas amikajn rilatojn kun sinjorino Svan, kaj mi volis respondi ke certe li eraras kaj klare sciigi – pro la sama skrupulo pro kiu mi same parolis al sinjoro De Norpua kaj pro timo ke sinjorino Svan min rigardos mensogulo – ke ŝin mi ne konas, ke mi kun ŝi neniam interparolis. Sed la eraron de Bloĥ mi ne kuraĝis korekti, komprenante, ke ĝi estas konscia eraro, kaj ke li elpensis diron, kiun sinjorino Svan reale ne povis diri, kun la celo ke ĉiuj kredu – al li en lia imago flate sed efektive malvere – ke li havis komunan vespermanĝon kun amikino de tiu sinjorino. La sekvo estis – kontraste al la okazo kun sinjoro De Norpua, kiu, eksciante ke mi ne konas kaj tre deziras ekkoni sinjorinon Svan, zorge sin detenis de mencio pri mi – ke Kotar, kiu estis ŝia kutima kuracisto, supozante laŭ tio, kion li audis de Bloĥ, ke ŝi bone konas min kaj min ŝatas, decidis ke kiam li renkontos ŝin, li diros ke mi estas bonkaraktera knabo al kiu li amikas, kio al mi neniel utilos sed al li estos societe briliga – pro tiuj du motivoj li parolis pri mi kun Odeta tuj kiam prezentiĝis okazo.

Tiam mi ekkonis tiun apartamenton, de kiu ĝis en la ŝtuparon ŝvebis la odoro de la parfumo, kiun kutime uzis sinjorino Svan, sed kiu pli bonodora ankoraŭ estis pro la dolore aparta ĉarmo, kiun elspiris la vivo de Ĵilberta. La nefleksebla domgardisto, denun bonvola eŭmenido70, kiam mi demandis ĉu mi rajtas ŝtupari supren, rutine signifis, per bonsorta mano levante sian kaskedon, ke li favore akceptas mian peton, Okazis ke la fenestrojn, kiuj antaŭe, vidate de ekstere, inter mi kaj trezoroj al mi ne destinitaj ekranis per brila, malfamiliara, supraĵa rigardo, kiu al mi ŝajnis la propra rigardo de familio Svan, nun en somera tempo, post tuta posttagmezo pasigita kompanie kun Ĵilberta mi malfermis mem enlase al iom da freŝa aero kaj eĉ de ili elkliniĝis apud ŝi se tiam estis la akcepto-tago de ŝia patrino, kaj spektis la alvenon de la gastoj, kiuj ofte, levante la rigardon kiam ili elkaleŝiĝis, salute svingis manon, kredante ke mi estas iu nevo de la mastrino. En tiuj momentoj harplekto de Ĵilberta tuŝis mian vangon. Ĝi ŝajnis al mi – pro la subtilo de sia natura kaj supernatura grajneco kaj la forto de siaj ornamaj volviĝoj – unika verko, por kiu oni plektis la razenon de paradizo. Por eĉ plej eta ekzemplero de ĝi mi elektus kiel relikvujon ĉielan herbarion. Sed ne esperante, ke mi havigos al mi aŭtentan eron de ĝi, mi revis pri fotografa bildo – por mi pli kara ol estus desegno de floretoj fare de Leonardo da Vinĉi! Por ricevi tian bildon mi humile petadis amikojn de gesinjoroj Svan kaj eĉ fotografistojn, kaj ĉio ĉi ne ricevigis al mi la petitan aferon, sed min por ĉiam rilatigis al tre tedaj homoj.

La gepatroj de Ĵilberta, kiuj tiom longatempe obstaklis, ke mi vizitu ŝin, kiam nun mi eniradis la malhelan antaŭsalonon, en kiu konstante ŝvebis – pli timinde kaj dezirinde ol iam estis la apero de la franca reĝo en Versajo – la ebleco renkontiĝi kun ili, kaj en kiu ofte, post ol mi karambolis ĉe grandegan vestpendigilon sepbranĉan kiel la biblia kandelingo de la templo, mi humile salutadis ĉambroserviston en longa griza jupo, sidantan sur ligna kofro, kiun en la ĉirkaŭa mallumo mi konfuzis kun sinjorino Svan – la gepatroj de Ĵilberta, se iu el ili ŝance pasis tie en la momento de mia alveno, kun neniel ĉagrena mieno min ridete salutis per manpremo kaj diris:

— „Kiel vi fartas?” (kiun ili ambaŭ elparolis kie' vi fartas kun apenaŭa sonigo de la ‚l’-sono, kion memkompreneble post reveno hejmen mi konstante kaj volupte strebis imiti.) „Ĉu Ĵilberta scias ke vi alvenis? Bone, do mi konfidas vin al ŝi.”

Plie la posttagmezaj te-manĝoj, al kiuj Ĵilberta invitadis siajn amikinojn kaj kiuj al mi tiom longe ŝajnis la plej alta, ne transpontebla baro inter ŝi kaj mi, iĝis nun okazoj de renkontiĝo, pri kiuj ŝi min sciigis per skribita mesaĝo – ĉar mi estis ankoraŭ iom nova konato – sur ĉiufoje malsama leterpapero. Iun fojon ĝi estis ornamita de reliefa, blua pudelo super humura frazo anglalingva finiĝanta per krisigno, alian fojon markita de ŝipa ankro, alian fojon de la duliteraĵo ‚G. S.’ strange streĉita en randa kvarangulo laŭ la tuta alto de la folio, aŭ ankaŭ de la nomo Ĵilberta jen oblikve skribita en angulo per orumitaj literoj kiuj imitis ŝian subskribon kaj finiĝis per simila ornama streko, sub malfermita, nigre presita ombrelo, jen monograme enfermita en formo de ĉina konusa ĉapelo, kiu enhavis ĉiujn literojn de ŝia nomo majusklaj kaj nedistingeble miksitaj. Fine ĉar la serio de diversaj leterpaperoj, kiujn Ĵilberta disponis, kiel ajn ampleksa, tamen ne estis senfina, mi ricevis post ia nombro da semajnoj tiun, kiu surhavis la saman devizon kiel la letero, kiun ŝi unuafoje sendis, nome la latinaĵon per viam rectam sub kaska kavaliro ene de medal-forma kadro el polurita arĝentumo. Kaj ĉiufoje la papero estis elektita en difinita tago laŭ mistera regulo, mi tiam imagis, sed pli verŝajne, mi nun opinias, tial ke ŝi provis memori pri tiuj paperoj, kiujn ŝi jam uzis en antaŭaj fojoj, tiel ke ŝi sendu la saman al iu korespondanto – almenaŭ al iu el la homoj, al kiuj ŝi volis etikete rilati – nur post plejeble longa intertempo. Pro la malsamaj horoj, en kiuj ili iris al lecionoj, iuj amikinoj invititaj de Ĵilberta por te-manĝo devis foriri ĝuste kiam aliaj alvenis, kaj mi jam en la ŝtuparejo aŭdis murmuron de voĉoj venanta de la antaŭsalono, kiu – kun la afekcio kiun al mi kaŭzis la impona ceremonio baldaŭ ĉeestota – subite rompis longe antaŭ ol mi atingis la etaĝan platformon la ankoraŭajn ligojn inter mi kaj mia antaŭa vivo, tiagrade ke mi forgesis depreni la koltukon malgraŭ la interna varmo, kaj atenti pri la horo por ke mi foriru sen malfruiĝo. Tiu ŝtuparo tute ligna, kiel oni faris ilin tiam en ludonataj domoj en stilo Henrio la 2a kiu tiom longe estis la idealo de Odeta sed kiun ŝi baldaŭ poste forkonfesis, surhavanta aviztabulon, kies similaĵo ne estis trovebla ĉe mia familio, kun jenaj vortoj: „estas malpermesite uzi la lifton por malsupreniro”, al mi ŝajnis objekto tiel prestiĝa, ke mi diris al miaj gepatroj, ke ĝi estas antikva ŝtuparo, kiun sinjoro Svan alportigis de malproksima loko. Mia zorgo pri verdireco estis tiel granda, ke mi senhezite asertus tion eĉ sciante ke ĝi malveras, ĉar sole tiel fariĝis eble, ke ili havu al la nobleco de la ŝtuparo de Svan saman respekton, kiel mi. Simile antaŭ malklerulo, kiu ne povas kompreni en kio konsistas la genio de granda kuracisto, oni opinias ke oni saĝe agas per prisilentado de tio ke li ne kapablas kuraci naz-kataron. Sed ĉar mi ne estis observema, ordinare ne sciis la nomon, la specon de la aferoj, kiujn mi renkontis, nur komprenis ke kiam ili proksimis al familio Svan ili nepre estis neordinaraj, al mi ne ŝajnis certe, ke, avertante miajn gepatrojn pri la arta valoro kaj malproksima deveno de la ŝtuparo, mi kulpis mensogon. Certa tio al mi ne ŝajnis, sed probabla ĝi ja fariĝis, kiam mi tre ruĝiĝis aŭdante ke mia patro min interrompas dirante: „mi konas tiujn domojn, mi vizitis unu el ili, ili ĉiuj intersimilas; Svan simple okupas plurajn etaĝojn; ili estis konstruitaj de Berlie71.” Li aldiris ke li volis iam lui loĝejon en iu el ili, sed pri la plano rezignis, juĝante ke ili ne estas oportunaj kaj ke la enirejo tro malhelas; tiel li diris; sed mi spontanee sentis, ke mia animo ŝuldas al la prestiĝo de familio Svan kaj al mia feliĉo la necesajn oferojn, kaj per subita rezoluto, spite al tio kion mi ĵus aŭdis, mi forbatis por ĉiam de mia vojo – kiel piulo ignoras la ‚Vivon de Jesuo’ de Ernesto Renan72 – la dissolvan penson, ke ilia apartamento estas ajna apartamento, en kiu ankaŭ ni povus loĝi.

En ĉiuj tiuj tagoj de vizito por la te-manĝo, de ŝtup' al ŝtupo suprenirante la ŝtuparon, jam senigite de propra penso kaj memoro, gvidate de nuraj vulgaraj refleksoj, mi atingis la sferon en kiu la parfumo de sinjorino Svan estis flarebla. Mi kvazaŭ jam vidis la ĉokolado-kukon, moŝte ĉirkaŭitan de cirklo de kekso-teleretoj kaj malgrandaj grizaj, damasko-motivaj buŝtukoj, necesaj laŭ la etiketo kaj propraj al la domo Svan. Sed ĉi tiu neŝanĝebla kaj regula tuto ŝajnis – kiel la necesa universo de Imanuelo Kant73 – dependa je iu plejalta libera decido. Ĉar kiam ni ĉiuj estis en la saloneto de Ĵilberta, la horon subite kontrolante, ŝi diris:

— „Hej do, la tagmanĝo delonge pasis, mi vespermanĝos nur je la dudeka, mi volonte nun mordos en ion, ĉu vi ne same sentas?”

Kaj ŝi enkondukis nin en la manĝoĉambron, loko malhela kiel azia templo pentrita de Rembranto, kaj en kiu monumenta kuko, same bonvola kaj familiara kiel ankaŭ impona, ŝajne tronis tie hazarde, en tiu ajna tago, por la okazo ke Ĵilberta fantazie dezirus ĝin senkronigi je la ĉokoladaj kreneloj, ruinigi ĝian brunan, krutan muron bakitan kiel bastionoj de la palaco de Dario74. Kaj plue, antaŭ ol ŝi komencis la ruinigon de la nineva bakaĵo, ĵilberta ne konsideris nur sian malsaton, ŝi informiĝis ankaŭ pri mia, dum ŝi por mi eltiris el la frakasita monumento tutan lakitan pecon inkrustitan per skarlataj fruktoj laŭ la okcidentazia maniero. Ŝi demandis eĉ pri la kutima horo de vespermanĝo ĉe miaj gepatroj, kvazaŭ tion mi ankoraŭ scius, kvazaŭ la stranga mensa stato kiu regis en mi lasus lokon por sento de sateco aŭ apetito, por nocio pri la horo de vespermanĝo aŭ por bildo de mia familio en mia malplena memoro, en mia paralizita stomako. Ĉi tiu paralizo bedaŭrinde daŭris mallonge. Por la kukopecoj, kiujn mi manĝis nekonscie, venos tempo de necesa digesto. Sed tiu tempo ankoraŭ malproksimis. Intertempe Ĵilberta por mi preparis „mian teon”. Ĝin mi trinkis senĉese, senatente al tio ke unu taso da ĝi min maldormigis dum dudekkvar horoj. Tial mia patrino kutime diris: „estas ĉagrene, ĉi tiu knabo ĉiufoje revenas de domo Svan malsana”. Sed ĉu mi entute sciis, ke mi estas ĉe gesinjoroj Svan, kaj ke tio, kion mi trinkas, estas teo? Supoze ke mi scius, mi tamen ĝin trinkus, ĉar se mi momente retrovus prudenton por la nuno, tio al mi ne redonus memoron pri estinteco, aŭ prognozemon pri estonteco. Mia imago ne kapablis atingi la malproksiman tempon, kiam mi eble fantazios ke mi enlitiĝu kaj bezonos dormon.

La amikinoj de Ĵilberta ne estis ĉiuj trafitaj de tiu mensa konfuzo, kiu frostigas decidojn. Iuj teon ja rifuzis! Tiam Ĵilberta diris tiutempe tre popularan frazon:

— „Nu ŝajnas, ke kun la teo mi ne prosperos!”

Kaj por plie forigi la impreson de formaleco, ŝi dismovis la seĝojn ĉirkaŭ la tablo:

„Oni povus kredi, ke ni sidas en geedziga ceremonio; je la ĉielo, kiel stulta estas la servistaro!”

Ŝi mordetis ion, alflanke sidante sur seĝo kun krucaj kruroj, oblikve orientita rilate al la tablo. Ankaŭ – kvazaŭ ŝi disponus senliman kvanton da manĝaĵetoj sen ke ŝi por tio ricevis permeson de sia patrino, kiam sinjorino Svan, kiu kutime havis sian akcepto-tagon samtempe kun la te-manĝeto de Ĵilberta, post akompano de foriranto ĝis la dom-pordo, post mallonge kurete eniris, iafoje en blu-velura vesto, pli ofte en nigra-satena robo garnita de blankaj puntaĵoj, si diris kun mira mieno:

— „Ha, aspektas bongusta tio, kion vi manĝas, mi sentas apetiton, vidante ke vi diligente manĝas tiun kekson.”

— „Se tiel estas, panjo, ni alinvitas vin” respondis Ĵilberta.

— „Aĥ ne, karulineto, kiel opinius miaj vizitantoj? Ankoraŭ estas ĉi tie sinjorinoj Tromber, Kotar kaj Bontempo, vi scias ja ke kara sinjorino Bontempo faras iom longajn vizitojn kaj ŝi alvenis nur antaŭ momento.”

„Kion opinius ĉiuj ĉi bonaj homoj, se mi ne baldaŭ revenus? Se ne prezentiĝos novaj gastoj, mi revenos kaj babilos kun vi – tio estos multe pli amuza – kiam ili estos for. Mi opinias, ke mi meritas iom da posttrankvilo – mi akceptis kvardekkvin vizitantojn, kaj el kvardekkvin estis kvardekdu komentantoj pri la nova pentraĵo de Ĵeromo75! Venu do sole en iu venonta tago” ŝi alparolis min „kaj trinku vian teon kun Ĵilberta, ŝi preparos ĝin laŭ via preferata maniero, kiel vi ĝin prenas en via eta studejo76” ŝi aldonis, forirante al siaj vizitantoj, kvazaŭ tio, kion mi serĉis en tiu mistera mondo, estis io same familiara kiel mia kutima vivmaniero, ja simila al miaj kutimoj por te-trinkado, se teon mi entute trinkus... kaj rilate al studejo, mi dubis, ĉu ĝin mi havas aŭ ne. „Kiam vi venos? Ĉu morgaŭ? Ni preparos toastojn same bonajn kiel tiuj de Kolomben77. Ne venos? Vi estas impertinenta.” ŝi diris, ĉar de kiam ŝi tenis salonon, ŝi imitis la manieron de sinjorino Verduren, ŝian kokete ordoneman tonon. Pri toastoj mi estis cetere same senscia kiel pri Kolomben, kaj la lasta promeso pro tio ne fortigis mian vizitemon. Pli strange ŝajnos – ĉar nuntempe la vorton uzas ĉiuj, eble eĉ kombreanoj – ke mi ne komprenis tuj la aludon de sinjorino Svan, kiam mi aŭdis ŝian laŭdadon de mia maljuna nurs-o78. La anglan lingvon mi ne sciis, sed mi baldaŭ komprenis, ke la vorto celas Franciskan. Dum mi en la Elizeaj Kampoj timis, ke ŝi malbone impresos al homoj, mi eksciis de sinjorino Svan, ke ŝin kaj ŝian edzon simpatie inklinis al mi ĝuste ĉio, kion Ĵilberta raportis pri mia nurs-o. „Estas klare, ke ŝi estas por vi tiel sindona, ke ŝi estas tiel bona homo!” Mi tuj radikale ŝanĝis mian opinion pri Franciska – kromefike kaj inverse instruistino en pluvsurtuto kaj plumfasko ne plu ŝajnis al mi tre havinda. Fine mi komprenis el kelkaj aludoj de sinjorino Svan pri sinjorino Blaten, kiun ŝi taksis bonvola homo sed kies vizitojn ŝi malvolonte ricevis, ke interkoniĝo kun tiu ĉi persono ne estis afero tiel dezirinda kaj ne bonigus mian rilaton kun familio Svan.

Mi do komencis esplori kun respektaj kaj ĝojaj tremetoj de angoro la fe-landon, kiu de tiam neatendite malfermis al mi siajn antaŭe baritajn aleojn – tamen tion mi faris nur kiel amiko de Ĵilberta. La regno, en kiun oni akceptis min, estis mem parto de pli vasta kaj ankoraŭ pli mistera mondo, en kiu Svan kaj lia edzino vivis sian supernaturan vivon, kaj al kiu ili vojis – post bonveniga manpremo – kiam ili samtempe sed kontraŭdirekte trairis la antaŭsalonon. Sed mi baldaŭ eniris ankaŭ la plejsanktejon. Ekzemple Jilberta forestis, sinjoro aŭ sinjorino Svan estis hejme. Ili demandis, kiu sonorigis, kaj eksciante pri mia veno, ili dirigis, ke mi eniru kaj restu momente kun ili, ĉar ili deziris ke mi periĝu ĉe ilia filino en tia-tia maniero, por tiu aŭ tiu aranĝo. Mi memoris la tre kompletan, tre persvadan leteron, kiun mi antaŭ nelonge havigis al sinjoro Svan, kaj al kiu li ne penis nur respondi. Mi admiris, kiel prudento, rezono kaj koro estas senpovaj por efiki konvertiĝon, por forigi iun el la implikoj, kiujn la vivo poste – ne diveneblas, kiel tio prosperas al ĝi – tiel facile disnodas. Mia nova pozicio – amiko de Ĵilberta kun – laŭ ilia takso – bona influo al ŝi – de tiam ĝuigis al mi ŝatatecon similan al tiu de knabo kiu, samklasano de reĝido kaj ĉiam plej bona lernanto de la klaso, pro tiu hazarda cirkonstanco ricevus enir-permeson en la reĝan palacon kaj akcepton en la tron-salono; Svan kun senlima bonvolo, kvazaŭ li ne estus superŝutata de gloraj taskoj, min akceptis en sian bibliotekon, dum horo permesis, ke mi respondu per balbutoj, timaj silentoj interrompitaj de malkoheraj kuraĝ-impulsoj, al paroloj, de kiuj pro afekcio mi ne komprenis eĉ unu vorton; li elmontris al mi artaĵojn kaj librojn, kiujn li taksis interesaj al mi, kaj kiuj – mi ne dubis – laŭ beleco superis ĉiujn posedaĵojn de Luvro kaj de la Ŝtata Biblioteko, sed kiujn regardi mi ne povis. En tiu momento lia tablestro min ĝojigus se li petus, ke mi donu al li mian poŝhorloĝon, mian kravatpinglon, miajn botojn, kaj ke mi subskribu hered-akton al li atribuan: laŭ la trafa popola esprimo, kies aŭtoro – same kiel statas pri plej famaj epopeoj – ne konatas, sed kiu simile al ili kaj spite al la teorio de Frideriĥo-Aŭgusto Volf79 iun aŭtoron certe havis (iun modestan, sagacan spritulon, kiajn oni renkontas en ĉiu jaro unufoje, kiuj eltrovas dirojn kiel ekzemple al vizaĝo alskribi nomon sed sian propran nomon ne sciigas) – mi ne sciis, kion mi estis faranta. Mi nur miris, kiam la vizito iom longis, pri la vanta senfrukteco, pri la foresto de ĉia feliĉa rezulto, al kiu kondukis la horoj travivitaj en tiu fea domo. Sed mian disreviĝon kaŭzis nek malsufiĉo de montritaj artaĵoj, nek la neebleco ke mia distrita rigardo haltu ĉe ili. Ĉar tio, kio al mi sentigis kia mirindaĵo estis restado en la kabineto de Svan ne estis la propra beleco de objektoj, ĝi prefere estis la sorbiĝo en tiuj objektoj – kiuj egale estus plej grandaj malbelaĵoj en la mondo – de la aparta, malgaja kaj volupta sento, kiun mi imagis tie dum multaj jaroj kaj kiu en ĝi ankoraŭ regis; simile la abundo de speguloj, arĝentaj brosoj, pentritaj kaj skulptitaj altaroj pri Sankta Antonio de Padovo faritaj de grandaj artistoj, amikoj de Svan, tute ne kontribuis al la sento de mia neindeco kaj de lia reĝa bonvolo, kiujn mi male ricevis kiam sinjorino Svan min momente akceptis en sian ĉambron, en kiu tri belaj, imponaj virinoj – ŝiaj unua, dua kaj tria ĉambristinoj – kun rideto preparis belegajn tualetojn, kaj al kiu – obee al la instrukcio dirita de kulota servisto, ke la sinjorino deziras paroli kun mi – mi iris laŭ la sinua vojo de koridoro defore parfumita de kostaj substancoj, kiuj konstante elspiris el la tualetejo siajn odorportajn elfluojn.

Post ol sinjorino Svan reiris al siaj vizitantoj, ni aŭdis ankoraŭ la sonojn de ŝiaj parolo kaj rido, ĉar eĉ antaŭ du homoj, kvazaŭ ŝi devus imponi al la tuto de la kunuloj, ŝi laŭtis, diris spritaĵojn, imitante tion, kion ŝi aŭdis tiom ofte de la mastrino de la malgranda tribo en la momentoj kiam ĉi tiu taskiĝis pri gvidado de la konversacio. Tial ke la parolturnoj, kiujn homoj antaŭnelonge kopiis de aliaj, estas ankaŭ tiuj, kiujn ili almenaŭ dum ioma tempo plej ŝate uzas, sinjorino Svan elektis jen esprimojn, kiujn ŝi aŭdis de altrangaj personoj, al ŝi de ŝia edzo vole-nevole konigitaj (de ili ŝi imitis la afekton forigi la determinilon antaŭ a-vorto de homnomo), jen pli vulgarajn frazojn (ekzemple „ĝi estas neniaĵo”, emblema diro de iu el ŝiaj amikinoj) kaj ŝi provadis uzi ilin en ĉiuj anekdotoj, kiujn ŝi laŭ kutimo gajnita en la malgranda tribo volonte rakontis. Ŝi poste ofte konkludis per: „mi tre ŝatas ĉi tiun anekdoton” aŭ „agnosku, ke ĝi estas bela anekdoto, ĉu ne?” – ĉi lastaj frazoj tra ŝia edzo venis de familio Germanto, kiun ŝi ne konis.

Sinjorino Svan ne plu estis en la manĝoĉambro, sed ŝia edzo, antaŭnelonge reveninte hejmen, siavice sursceniĝis antaŭ ni.

— „Ĉu vi scias, ĉu via patrino liberas, Ĵilberta?”

— „Ne, paĉjo, ŝi ankoraŭ estas kun vizitantoj.”

— „Ĉu ankoraŭ nun, je la 19a horo? Estas terure. Ŝi, kompatinda, certe lacegas. Estas skandale.” (En mia familio mi aŭdis konstante sonigon de la vorto skandale kun emfaza k-sono, sed gesinjoroj Svan diris s'andale mildigante ĝuste tiun sonon.)

„Konsideru: jam de la 14a horo!” li plu diris, sin turnante al mi. „Kaj Kamilo diris, ke inter la 16a kaj la 17a, venis dekduo da vizitantoj, ne mi eraras pri la dekduo, ŝajnas al mi ke li diris dekkvaro... ne dekduo... nu, bone, mi ne memoras. Kiam mi alvenis la domon mi ne atentis ke hodiaŭ estas ŝia akcepto-tago, kaj vidante ĉiujn veturilojn antaŭ la pordo mi kredis, ke oni festas geedziĝon ĉe iuj domanoj. Kaj dum momento mi poste sidis en la biblioteko, kaj – mi povus ĵuri – la sonorigoj ĉe la pordo ne ĉesis, tio estis kapdoloriga. Ĉu estas ankoraŭ multaj homoj kun ŝi?”

— „Ne, nur du vizitantoj.”

— „Ĉu vi scias, kiuj ili estas?”

— „Sinjorinoj Kotar kaj Bontempo.”

— „Ha, la edzino de la kabinetestro ĉe la ministrejo de publikaj konstruoj.”

— „Mi scias, ke ŝia edzo laboras en ia ministrejo, sed mi ne scias ĝuste, kion li faras tie” respondis Ĵilberta afektante infanan tonon.

— „Kiel do, stultulineto, vi parolas kiel dujarulo. Ĉu vi diris ‚laboras en ia ministrejo’? Li estas ja rekte kabinetestro, estro de la tuta domo, kaj eĉ, mi tute perdas la kapon, mi definitive estas same senpripensa kiel vi, li ne estas kabinetestro, li estas direktoro de la kabineto.”

— „Mi ne sciis tion. Do estas alta loko tiu direktoreco super kabineto, ĉu?” respondis Ĵilberta, kiu en ĉiu oportuna okazo sentigis sian indiferenton al temoj, kiuj ekscitis la vantecon de ŝiaj gepatroj – ŝi cetere povis ankaŭ pensi ke ŝi briligis ilian altan socian rilaton, ŝajnigante ke ŝi ne tre gravigas ĝin.

— „Kiel do vi demandas, ĉu alta?” ekkriis Svan, kiu, ol tiu modesteco pro kiu mi povus eble dubi, preferis pli klaran komprenigon. „Tio ja estas la unua rango sub la ministro! Tio estas eĉ pli grava ol ministreco, ĉar li faras ĉion. Li cetere estas laŭdire tre kapabla, eminenta viro, rimarkinda persono. Li havas oficiran rangon de la ordeno honora legio. Li estas ĉarma viro, kaj plie bela knabo.”

Lia edzino efektive kun li pariĝis spite al ĉiuj kontraŭoj ĉar li estis ĉarma persono. Li havis – tio povas esti sufiĉa tuto da raraj, delikataj ecoj – blondan, mildan barbon, belan vizaĝon, nazan voĉon, odoran spiron kaj unu vitran okulon.

— „Mi konfesas” li turnis sin al mi, „ke min tre amuzas tio, ke ĉi tiuj homoj sidas en la vicoj de la nuna registaro, ĉar ili estas familio Bontempo, alinome domo Bontempo-Ŝenu, tipaj homoj de la reakcia, bigota burĝaro kun mallarĝa menso. Via karmemora avo bone konis – almenaŭ laŭ nomo kaj vizaĝo – la avon Ŝenu, kiu al koŝeroj donadis nur dudek groŝojn gratifike kvankam li estis laŭ tiama vivnivelo riĉulo, kaj la baronon Breo-Ŝenu. La tuta bonhavo perdiĝis pro la kraŝo de la Ĝenerala Unio – vi estas tro juna, pri tio vi ne aŭdis – kaj nu, ili poste replenigis la monujon laŭpove kaj laŭtrove.”

— „Li onklas al juna knabino, kiu vizitadis saman kurson kiel mi, sed en pli malalta klaso, la fama Albertina. Ŝi certe iĝos tre fast, tre populara, sed dumtempe ŝi prefere ŝajnas stranga.”

— „Mia filino estas miriga: ŝi konas ĉiun homon.”

— „Ŝin mi ne konas. Mi nur vidis ŝin preterpasi. Oni alkrias de iu flanko: ‚Albertina’, de alia flanko: ‚Albertina!’. Sed sinjorinon Bontempo mi konas, kaj ankaŭ ŝin mi ne ŝatas.”

— „Vi tre malbone juĝas. Ŝi estas ĉarma, beleta, inteligenta. Ŝi estas eĉ sprita. Mi tuj iros al ŝi por saluto kaj por demando, ĉu ŝia edzo kredas ke milito baldaŭas kaj ĉu reĝo Teodozo estas fidinda ligano. Li sendube scias tion, ĉu ne, ĉar li estas pri tiaj aferoj ensekretigita.”

En antaŭa tempo de sia vivo Svan ne parolis tiamaniere; sed estas ofte vidata afero ankaŭ, ke naiva reĝidino, se ŝi forkuris kun ĉambristo kaj dek jarojn poste volas denove mondumi, sentas ke oni ne volonte vizitas ŝin kaj tiam spontanee parolas kiel maljuna tedulino: kiam oni mencias antaŭ ŝi popularan dukinon, ŝi nepre diras: „ŝi estis hieraŭ ĉe mi” aŭ alternative: „mi vivas ekster la socio”. Tial studado de moroj estas superflua: ilin oni facile prognozas el apliko de psiĥologiaj leĝoj.

La paro Svan havis ĝuste tiun saman mankon, kiel malmulte vizitataj homoj; veno, invito, nura afabla diro de iom grava homo por ili estis evento, kiun ili deziris publikigi. Se pro malbonŝanco gesinjoroj Verduren estis en Londono en tago de iom brila vespermanĝo ĉe Odeta, ili manovris iel por ke komuna amiko tion telegrame sciigu transen de la markolo. Eĉ leterojn, prestiĝajn telegramojn, kiujn Odeta ricevis, gesinjoroj Svan ne konservis private. Ili konigis ilin al geamikoj, transmanigis de homo al homo. La salono de gesinjoroj Svan per tio similis al la hoteloj de banurboj, en kiuj depeŝojn oni pinglas sur publika tabulo.

Aldone al tio homoj, kiuj ne nur konis la iaman Svan-on private, kiel okazis al mi, sed ankaŭ en la mondumo, en la sfero de la germanta familio, kie – krom al altaj moŝtoj kaj dukinoj – oni estis ekstreme postulema rilate al ĉarmo kaj sprito, kaj oni ekskludis eminentulojn, kiuj estis juĝataj tedaj aŭ vulgaraj, tiuj homoj povus miri pro la konstato, ke Svan pri siaj sociaj rilatoj ĉesis modeste paroli kaj plie ĉesis esti elektema, kiam li ligiĝis al novaj personoj. Kiel sinjorino Bontempo, tiel ordinara, tiel mordema, ne incitegis lin? Kiel li povis aserti, ke ŝi estas agrabla homo? Memoro pri la germanta medio ŝajne devus deteni lin de tio – sed envere ĝi helpis. Certe estis trovebla ĉe familio Germanto – kontraste al plimulto de la mondumaj koterioj – eleganta, ja rafinita gusto, sed same trovebla ankaŭ snobeco, kaj ĉi lasta trajto kun si kuntiris eblecon de portempa ĉeso de la sana uzo de gusto. Se temis pri homo, kiu estis nenecesa al la koterio, pri ekzemple ministro pri fremdlandaj aferoj kaj iom solena respublikisto, aŭ pri tro parolema akademiano, la koteria gusto abunde klaĉigis pri li. Svan kompatis al sinjorino De Germanto, ke ŝi vespermanĝis en ambasadejo apud tiaj homoj, kaj, ol ili, oni senhezite pli ŝatis elegantulon, alivorte viron el la germanta sfero, eble sentaŭgulon, sed posedanton de la germanta spirito, homon el la sama klano. Sufiĉis se granda dukino aŭ princino el reĝa familio ofte sidis en vespermanĝoj de sinjorino De Germanto, kaj ŝi pasive fariĝis koteriano sen rajtigilo, sen posedo de ĝia spirito. Sed kun monduma naiveco, ŝin akceptante, oni elpensis ke ŝi agrablas, manke de tio, ke oni ŝin akceptus ĉar oni efektive trovus ŝin agrabla. Svan ofte savis sinjorinon De Germanto de embaraso, post ol iu moŝto foriris, dirante:

— „Ŝi estas fundamente bona virino, ŝi eĉ havas ian talenton por komiko. Nu, mi supozas ke ŝi ne studis la ‚Kritikon de Pura Racio’ sed malagrabla ŝi certe ne estas.”

— „Mi plene konsentas” respondis la dukino De Germanto „kaj plie ŝi estas ankoraŭ timema, sed vi vidos poste, ke ŝi povas esti ĉarma.”

— „Ŝi estas multe malpli teda ol sinjorino Tianoma” (la edzino de la akademiano, kiu estis rimarkinda virino) „kiu el dudeko da verkoj citas kaj citas.”

— „Ili simple ne estas kompareblaj.”

Kapablon por diri tiajn frazojn, por ilin sincere diri, Svan gajnis en la salono de la dukino, kaj ĝin li konservis. Li nun uzis ĝin profite al la homoj, kiujn li akceptadis ĉe si. Li penis distingi en ili, ami en ili, la kvalitojn kiujn ĉiu homo aperigas se oni konsideras lin kun favora antaŭjuĝo, ne kun delikatula malestimo; li rimarkigis la bonajn trajtojn de sinjorino Bontempo, kiel antaŭe li agis por la princino De Parmo, kiu estus elpelita el la germanta medio, se ne ekzistus speciala enirpermeso por iuj altaj moŝtoj kaj se ankaŭ rilate al ili oni vere postulus spriton kaj ian gradon de ĉarmo. Legantoj cetere vidis en antaŭa parto, ke Svan volonte ŝanĝis sian monduman pozicion (kaj li nun simple faris tion en pli daŭrema maniero) kontraŭ alia, kiu en iuj cirkonstancoj estis al li pli dezirinda. Nur tiuj, kiuj ne scias disigi ene de aperaĵoj tion, kio unuavide ŝajnas nedisigebla, kredas ke la pozicio kaj la persono definitive unuas. Sama homo, konsiderata en sinsekvaj temperoj de sia vivo, frekventas en diversaj gradoj de la socia skalo mediojn, kiuj ne nepre estas pli kaj pli altaj; kaj ĉiufoje kiam en nova vivperiodo, li ligiĝas aŭ religiĝas al iu medio, sentas ke li estas tie dorlotata, li tute spontanee ekŝatas ĝin, en ĝi kreskigas homajn radikojn.

Kaj koncerne al la afero kun sinjorino Bontempo, mi volonte kredas, ke Svan, tiel insiste menciante ŝian nomon, kalkulis kaj ĝojis pri tio, ke miaj gepatroj aŭdos pri ŝiaj vizitoj al lia edzino. Verdire ĉe miaj gepatroj la nomoj de tiuj, kun kiuj sinjorino Svan iom post iom ekrilatis, kaŭzis scivolon prefere ol admiron. Aŭdante la nomon de sinjorino Tromber, mia patrino diris:

— „Ha! tio estas nova varbo kaj aliajn ĝi sekvigos.”

Kaj kvazaŭ la iom abruptan, rapidan kaj perfortan manieron, laŭ kiu sinjorino Svan gajnis siajn novajn rilatulojn, ŝi komparus al kolonia milito, mia patrino aldonis:

„Post ol la Tromber-oj subiĝis, najbaraj triboj baldaŭ kapitulacos.”

Kiam ŝi estis vidinta sinjorinon Svan en la urbo, ŝi post la reveno diris:

„Mi vidis sinjorinon Svan sur la vojo de militiro, ŝi probable estis atakonta la maseŝutojn, la cinhalojn aŭ la tromber-ojn.”

Kaj de ĉiuj personoj, kiujn mi vidis en tiu iom malunueca, arta medio, al kiu ili alvenis iom pene kaj plimulte de diversaj mondoj, kaj pri kiuj mi raportis, ŝi tuj divenis la devenon, kaj parolante pri ili kiel pri altakoste akiritaj trofeoj, ŝi diris:

„Reportita de razio kontraŭ la Tianomaj.”

Rilate al sinjorinon Kotar mia patro miris, ke sinjorino Svan taksis iel avantaĝe akcepti vizitojn de tiu maleleganta burĝino, kaj diris:

— „Malgraŭ la eminenta pozicio de ŝia edzo mi konfesas ke mi ne komprenas.”

Mia patrino male tre bone komprenis: ŝi sciis, ke mankus granda parto de la plezuro, kiun virino ricevas de enkondukiĝo en novan sferon, alian ol tiu en kiu ŝi pli frue vivis, se ŝi ne povus sciigi siajn antaŭajn konatojn pri la novaj, relative pli brilaj amikoj, per kiuj ŝi anstataŭigis ilin. Por ĉi tia sciigo necesas atestanto, kiun oni enkondukas en tiun novan, plezuran mondon, kiel zuman, flirteman insekton en floron, kiu poste laŭŝance dum siaj vizitoj dissemos – tiel oni almenaŭ esperas – la novaĵon, la sekretan ĝermon de envio kaj admiro. Sinjorino Kotar plene taŭgis por tiu rolo, ŝi estis el tiu aparta klaso de gastoj, kiun mia patrino, konservinte plurajn el la pens-kaj-dirmanieroj de sia patro, nomis la raportu-al-Spart-uloj80. Nu – krom pro alia kaŭzo kiu diskoniĝis nur multajn jarojn poste – sinjorino Svan, invitante tiun bonvolan, sindetenan, modestan amikinon, sentime enkondukis en sian hejmon, en siajn brilajn akcepto-tagojn, perfidanton aŭ konkurencanton. Ŝi sciis pri la grandega nombro da burĝaj petalaroj, kiujn povis, kiam ŝi estis ekipita per siaj plumfasko kaj kartujo, viziti ene de unu posttagmezo ĉi tiu agema labor-abelo. Ŝi sciis, kia estis ŝia disigo-povo, kaj, rezonante laŭ probablokalkulo, ŝi povis prognozi ke tre verŝajne tiu kaj tiu ano de la verdurena rondo ekscios jam en la dua sekva tago, ke la militestro de Parizo lasis sian nomkarton ĉe ŝi, aŭ ke sinjoro Verduren mem aŭdos rakonton pri tio, ke sinjoro Altoj De Presanji, prezidanto de la ĉevalkura konkurso, ŝin kaj ŝian edzon kunprenis al la akcepta festo de reĝo Teodozo; ŝi supozis, ke gesinjoroj Verduren aŭdos nur pri tiuj du prestiĝo-donaj eventoj, ĉar la apartaj okazoj, kiurimede homoj imagas kaj aspiras gloron ne multas pro la nepenemo de ilia spirito, kiu ne kapablas samtempe bildigi ĉiujn formojn, kiujn ĝi cetere laŭ ilia espero kaj en ĝenerala maniero ankaŭ necese ricevos por ili.

Sume sinjorino Svan prospere logis al sia salono nur homojn el tiu sfero, kiun oni nomis la oficiala mondo. Elegantaj virinoj ne vizitis ŝin. Ilin ne detenis la ĉeesto de respublikismaj gravuloj. En la epoko de mia infanaĝo la tuta konservisma socio estis monduma, kaj en altklasan salonon respublikisto ne estis dece akceptebla. La personoj, kiuj vivis en tiu medio, tiam iluzie pensis, ke la neebleco de invito por tielnomata oportunisto, kaj ankoraŭ pli klare por terura radikalulo, estis situacio, kiu ĉiam daŭros, kiel oleo-lampoj kaj ĉeval-tirataj omnibusoj. Sed simile al kalejdoskopo, kiu de temp' al tempo turniĝas, la socio vicon post vico ŝanĝas la aranĝon de elementoj, kiujn homoj kredis nemoveblaj, kaj per ili konstruas novan figuron. Antaŭ ol mi plenumis la unuan komunion81, bonmediaj sinjorinoj ŝokiĝis pro renkonto en salonoj de iuj elegantaj judinoj. Tia nova meto de la kalejdoskopo okazas pro tio, kion filozofo nomus ŝanĝo de kriterio. La juĝafero Drefus82 kaŭzis la sekvan ŝanĝon, en epoko iom posta al tiu, en kiu mi komencis miajn vizitojn ĉe sinjorino Svan, kaj la kalejdoskopo pliafoje rearanĝis siajn kolorajn rombetojn. Ĉio juda malaltiĝis, inkluzive de la judaj elegantulinoj, kaj obskuraj naciistoj anstataŭe altiĝis. Plej brila salono en Parizo fariĝis tiu de aŭstra, ekstreme katolika princo. Se anstataŭ la afero Drefus okazus milito kontraŭ Germanio, la turniĝo de la kalejdoskopo estus alidirekta. Judoj, mirigante ĉiujn homojn per elmontro de sia patriamo, konservus sian situacion kaj neniu konsentus viziti aŭ eĉ konfesus ke li vizitis iam la aŭstran princon. Malgraŭ tiuj ekzemploj ĉiufoje kiam la socio estas dum ioma tempo frostita, tiuj, kiuj en ĝi prosperas, fantazias ke ŝanĝoj neniam plu okazos, same kiel, vidinte la instalon de telefonio, ili je la sukceso de aeroplano ne kredas. Kaj dume la gazetaj filozofoj akre kritikas la pasintan tempon, ne nur la amuzojn kaj plezurojn, kiuj tiam estis ŝatataj, kaj kiuj al ili ŝajnas kulmino de dekadenco, sed eĉ la verkojn de artistoj kaj filozofoj, kiuj en iliaj okuloj neniel plu validas, kvazaŭ ili strikte dependus je la sinsekvaj statoj de monduma frivoleco. Ĉiun fojon la sola stabila elemento estas ke ŝajne, laŭraporte „io ŝanĝiĝis en Francio”. Kiam mi vizitadis sinjorinon Svan, la afero Drefus ankoraŭ ne ŝancelis la landon, kaj iuj grandaj judaj familioj estis tre potencaj. Neniu pli potencis ol sinjoro Rufus Israels, kies edzino, sinjorino Israels, onklinis al Ŝarlo Svan. Ŝi ne havis siaparte amikajn rilatojn same altklasajn, kiel la nevo, kiu siaflanke ŝin ne ŝatis kaj sekve neniam tre frekventis ŝin, kvankam li tre verŝajne estis ŝia heredonto. Sed ŝi estis la sola parenco de Svan, kiu sciis pri lia monduma pozicio, la aliaj parencoj ĉiam restis ĉirilate same nesciaj, kiel mia familio longatempe estis. Kiam ene de familio unu ano atingas lokon en la alta klaso de la socio – kion al li ŝajnas senprecedenca afero sed post deko da jaroj iĝas en alia maniero kaj pro aliaj kaŭzoj videbla plenumo de aliaj junaj viroj kun kiuj li edukiĝis – li ĉirkaŭiĝas de ombra zono, de ia nekonata lando tre klare videbla de tiuj, kiuj en ĝi restas, sed nokta kaj sensubstanca por tiuj, kiuj ĝin neniam eniras, kaj, apude vivante, ĝian proksiman ekziston ne suspektas. Ĉar neniu novaĵagentejo informis la kuzinojn de Svan pri la homoj, kun kiuj li amikis, oni (antaŭ lia katastrofa edziĝo kompreneble) kun ironie kompataj ridetoj rakontis okaze de familiaj manĝoj, ke tiu aŭ tiu familiano kompleze dediĉis la dimanĉan tempon al vizito ĉe la kuzo Ŝarlo, kiun – kredante ke li malriĉas kaj iom envias la ceteran familion – oni humure, vortludante per titolo de romano de Honoreo De Balzak, kromnomis kuzo Bet83. Sinjorino Israels male tre precize sciis, kiuj estis la homoj, kiuj al Svan senrezerve donis amikecon, kiun ŝi ĵaluzis. La familio de ŝia edzo, kiu estis proksimume en sama situacio kiel familio Rotŝild84, de pluraj generacioj agis kiel afer-agento de la familio De Orleano85. Sinjorino Israels estis ege riĉa, havis grandan influ-povon, kaj tiun povon ŝi uzis por ke neniu el la homoj, kiujn ŝi konis, akceptu Odetan. Unu sola kaŝe malobeis: la grafino De Marsant. Malbonsorte iun tagon, kiam Odeta faris viziton al sinjorino De Marsant, sinjorino Israels eniris preskaŭ tuj poste. Sinjorino De Marsant sidis kvazaŭ sur dornoj. Kun la malkuraĝo de homo, kiu tamen povus agi laŭ sia plaĉo, ŝi neniam alparolis Odetan, kiu de tio ne ricevis insstigon por daŭrigi esploradon de mondo, kiu cetere ne estis tiu, en kiu ŝi volonte enkondukiĝus. Fronte al tiu ignoro deflanke de la kvartalo Sanĝermano Odeta plu estis malklera duonmondumanino, tute ne simila al la burĝoj fervoraj pri genealogiaj subtilaĵoj, kiuj per legado de malnovaj memorlibroj kompensas sian aspiron al nobelaj interrilatoj, kiujn ili ne havas en la reala vivo. Kaj Svan siaparte probable plu estis la amanto, al kiu ĉiuj ĉi apartaĵoj de eksa amatino ŝajnas agrablaj aŭ senkonsekvencaj, ĉar ofte mi aŭdis ke lia edzino eldiras mondumajn herezojn, sen ke – pro daŭra inklino, pro manko de estimo aŭ pro pigro eduki ŝin – li provis korekti ŝian eraron. Tiu lia sinteno estis eble ankaŭ alia ekzemplo de lia senafekta sinteno, kiu nin dum jaroj erarigis en Kombreo, kaj pro kiu nun, dum li plu konis almenaŭ siaflanke tre brilajn homojn, li ne volis ke en konversacioj en la salono de sia edzino iu ŝajne rigardu ilin gravaj. Gravaj ili cetere tiam ne estis por Svan – draste malpli ol antaŭe – ĉar la pezocentro de lia vivo delokiĝis. Nu, kiel ajn, la nescio de Odeta pri mondumo estis tiel granda, ke se la nomo de la princino De Germanto aperis en konversacio post tiu de la samnoma dukino, ŝia kuzino: „ha! ĉi tiuj estas princoj, ili do gajnis pli altan gradon” Odeta komentis. Se iu diris „la princo” parolante pri la duko De Ŝartro86, ŝi korektis: „la duko! Li estas duko De Ŝartro, ne princo”. Se temis pri la duko De Orleano87, filo de la grafo De Parizo: „kurioze, la filo pli altas ol la patro”, aldirante laŭ sia kutima anglismemo: „estas konfuze kun ĉiuj ĉi roiltiz88”. Kaj al iu, kiu demandis ŝin pri la devena provinco de familio Germanto, ŝi respondis: „Eno”89.

Svan verdire estis blinda en ĉio rilata al Odeta, ne nur antaŭ tiaj mankoj en ŝia edukiĝo, sed same antaŭ la malvasto de ŝia inteligento. Pli okulfrape – ĉiufoje kiam Odeta rakontis ian stultaĵon, Svan aŭskultis ŝin kun komplezo, kun gajo, kun preskaŭa admiro, en kiu probable lin influis postmemoroj de volupto; dum male en sama konversacio liajn subtilajn kaj eĉ profundajn dirojn Odeta aŭskultis kutime sen interesiĝo, rapide, senpacience kaj ilin iafoje ŝi severe kontraŭis. El tio oni povas indukti, ke tia servuto de eliteco sub vulgareco estas kutima regulo de nemalmultaj paroj, precipe konsiderante la inversan okazon de tiom da eminentaj inoj, kiuj cedas antaŭ la ĉarmo de krudulo, aganta kiel senkompata cenzuranto de iliaj plej delikataj diroj, dum ili aplaŭdas – kun la senlima indulgo naskita de enamiĝo – liajn plej aĉajn bufonaĵojn. Sed se reveni al la kaŭzoj, kial Odeta tiuepoke ne sukcesis ensociiĝi en la kvartalo Sanĝermano, estas dirinde, ke la lastan turniĝon de la monduma kalejdoskopo impulsis serio de skandaloj. Inoj, kiujn oni vizitis kun plena konfido, montriĝis hetajroj, spionoj de Anglio. Oni de tiam volis postuli de homoj – tiel almenaŭ oni asertis – ke ili estu antaŭ ĉio konformaj, sensurprizaj... Odeta estis ĝuste la tipo de ĉio, kion oni ĵus malagnoskis, kaj cetere tuj reagnoskos (ĉar homoj ne aliiĝas ene de unu tago, kaj tial serĉas en nova kondiĉaro daŭrigon de la antaŭa stato, sed sub masko de malsama formo kiu faciligas iluzion, faciligas kredon ke ĝi ne plu estas la antaŭkriza socio). Nu, al la kompromititaj inoj de tiu eksa socio Odeta tro similis. Mondumanoj estas tre miopaj homoj: en sama momento kiam ili rompas ĉian ligon kun judaj virinoj, kiujn ili konas, pripensante, kiel ili kompensos la mankon, ili ekvidas, kvazaŭ alpelatan de nokta ŝtormo, novan virinon, kiu ankaŭ judas; sed dank' al sia noveco ŝi ne rilatas en iliaj okuloj, kiel la antaŭaj, al tio, kion ili kredas malaminda. Ŝi ne postulas, ke oni respektu ŝian dion. Oni ŝin akceptas. Kontraŭjudismo ankoraŭ ne regis en la epoko, kiam mi komencis viziti sinjorinon Svan. Sed ŝi similis al tio, kion oni tiutempe volis eviti.

Siaparte Svan ofte vizitis iujn el siaj amikoj de antaŭa tempo kaj sekve senescepte de la plej alta socia klaso. Tamen, kiam li parolis pri la homoj, kiujn li antaŭ nelonge vidis, mi rimarkis ke inter tiuj, kiujn li konis en la antaŭa tempo, lian elekton gvidis la sama parte artista parte historiista gusto, kiu lin inspiris kiel amatoro pri belartoj. Kaj rimarkante, ke la objekto de lia intereso ofte estis tiu aŭ tiu ekse fama alta sinjorino, ĉar siatempe ŝi estis amatino de Franco List aŭ ke romano de Honoreo De Balzak estis dediĉita al iu ŝia avino – same kiel desegnaĵon li aĉetis tial ke ĝin priskribis Ŝatobrian – mi eksuspektis, ke mia familio en Kombreo ŝanĝis sian eraran kredon, ke Svan estas burĝo senrilata al la mondumo, kontraŭ alia erara kredo, ke li estas unu el la pintaj elegantuloj de Parizo. Amikeco kun la grafo De Parizo ne multe valoras. Kiom da tiaj amikoj de alta moŝto estas, kiuj ne povas eniri iom konfidencan salonon? Moŝtoj scias, ke moŝtoj ili estas, ili ne snobas homojn kaj ili rigardas sin mem tiel pli altaj ol aligentuloj, ke nobeloj kaj burĝoj en iliaj okuloj estas – en la suba mondo – preskaŭ samnivelaj.

Svan ne kontentiĝis per tio, ke li serĉis en la socio, kia ĝi estas, aparte atentante la nomojn, kiujn historio en ĝi enskribis kaj kiuj ankoraŭ en ĝi estas legeblaj, simplan plezuron de klerulo kaj artisto, li ŝatis ankaŭ la vulgaretan amuzon konsistantan en tio, ke li faris sociajn buntaĵojn, arigante diversajn elementojn, grupigante personojn de tie kaj tie elpikitajn. Tiuj eksperimentoj de – laŭ la takso de Svan – amuza sociologio ne ricevis de la amikinoj de lia edzino – almenaŭ en konstanta maniero – egalan akcepton.

— „Mia intenco estas kuna invito de gesinjoroj Kotar kaj de la dukino De Vendomo” li diris, ridante, al sinjorino Bontempo kun la frandema mieno de manĝoŝatanto, kiu planas kaj vere provos anstataŭigon de kariofilo per akra kapsiketo en saŭco.

Tiu plano, kiu ŝajnis efektive plaĉa – laŭ la malnova senco de la vorto: agrabla – al gesinjoroj Kotar, estis ĝuste io, kio incitis sinjorinon Bontempo. Ŝi estis antaŭ nelonge prezentita de gesinjoroj Svan al la dukino De Vendomo, kaj tion ŝi taksis egale agrabla kaj memkomprenebla. Pavumado pri tio antaŭ gesinjoroj Kotar per la rilata rakonto estis probable la plej gustuminda parto de ŝia plezuro. Sed simile al novaj ricevintoj de ordeno, kiuj tuj post la promocio volas ke la plua disdonado de alpingeblaj krucetoj ĉesu, sinjorino Bontempo deziris, ke post ŝi neniu alia el ŝia medio estu prezentita al la dukino. Ŝi enkore malbenis la perversan inklinon de Svan, kiu por la realigo de fia artista fantazio subite faligis la tutan brilan polvon, kiun ŝi ŝutis en la okulojn de gesinjoroj Kotar, kiam ŝi rakontis al ili pri la dukino De Vendomo. Kiel ŝi poste aŭdacos anonci al sia edzo, ke la profesoro kaj lia edzino siavice ĝuos tiun plezuron, kiun ŝi antaŭe prezentis al li kiel ekskluzivan? Se nur gesinjoroj Kotar iel scius, ke ili ne estas invititaj serioze sed blage! Verdire gesinjoroj Bontempo estis invititaj kun la sama intenco, sed Svan, pruntante de la nobelaj manieroj la ĉiaman sedukismon, laŭ kiu al ĉiu el du ajnaj virinoj oni kredigas ke nur ŝi estas sincere amata, parolis al sinjorino Bontempo pri la dukino De Vendomo kiel pri persono, kun kiu ŝi vespermanĝos kiel plene konvena samtablano.

— „Jes ni volas inviti la dukinon samtempe kun gesinjoroj Kotar” diris kelkajn semajnojn poste sinjorino Svan, „mia edzo kredas, ke ĉi tiu kunokazo rezultigos ion amuzan.”

Konstateble ŝi konservis de la eta grupo iujn kutimojn de sinjorino Verduren, kiel ekzemple tre laŭta parolado por ke ĉiuj rondanoj ŝin aŭdu, sed ŝi uzadis aliflanke vortumojn – interalie kunokazo – ŝatataj en la germanta medio, de kiu ŝi malproksime kaj nekonscie ricevis – kiel maro de la luno – la gravitan influon, sen ke ŝi videble al ĝi proksimiĝis.

— „Jes, gesinjoroj Kotar kun la dukino De Vendomo – ĉu vi ne trovas la ideon amuza?” demandis sinjoro Svan.

— „Mi antaŭvidas, ke la aranĝo misfunkcios, ke vi de ĝi ricevos nur malagrablon – vi bruligos al vi la lipharojn” respondis sinjorino Kotar kun kolero.

Ŝi kun sia edzo kaj ankaŭ la princo De Agriĵant estis cetere kuninvititaj al tiu vespermanĝo, pri kiu sinjorinoj Bontempo kaj Kotar rakontis malsame laŭ la personoj, al kiuj ili parolis. Al iuj sinjorino Bontempo siaflanke, sinjorino Kotar aliflanke nebulige diris, kiam ili demandis pri aliaj gastoj:

— „Ĉeestis nur la princo De Agriĵant, estis tre private”.

Sed aliaj eventuale estis pli bone informitaj. Iu foje diris eĉ al sinjoro Kotar:

— „Sed ĉu ne ĉeestis ankaŭ gesinjoroj Bontempo?”

— „Ĉeestis – mi estis forgesinta” respondis, ruĝiĝante, sinjoro Kotar al la ĝena demandanto, kiun li de tiam asignis al la fako de insidemaj parolantoj.

Por ĉi tiaj personoj gesinjoroj Kotar kaj Bontempo elektis ĉiu siaflanke, sen interkonsiliĝo version de la rakonto, kies kanvaso estis sama kaj en kiu sole la lokoj de iliaj nomoj estis interŝanĝitaj. Sinjoro Kotar diris:

„Nu, estis nur la gemastroj, la gedukoj De Vendomo...” (kun memkontenta rideto) „... mi kaj sinjorino Kotar, kaj – nu, la diablo scias kial, ĉar ili tute ne konvenis por la afero – gesinjoroj Bontempo”.

Sinjorino Bontempo diradis ĝuste la saman liston, krom tio ke la homoj menciitaj kun kontenta emfazo inter la dukino De Vendomo kaj la princo De Agriĵant estis la paro Bontempo, kaj la balastuloj, kiujn ŝi menciis en lasta loko kiel meminvititoj kaj kiuj malbone figuris, estis gesinjoroj Kotar.

De siaj dumtagaj vizitoj Svan ofte revenis mallonge antaŭ la vespermanĝo. En tiu horo, la 18a, en kiu en antaŭa tempo li sentis sin tre malfeliĉa, li nun ne multe zorgis pri la faroj de Odeta, ne plu maltrankvilis ĉar ŝi estis akceptanta homojn en la hejmo aŭ estis elirinta. Li memoris iafoje ke li antaŭ pluraj jaroj provis legi tra la koverto leteron de Odeta al sinjoro De Forŝevilo. Sed tiu memoraĵo estis al li malagrabla, kaj prefere ol fosi en la honton kiun li sentis, li tikis per angulo de la buŝo kaj eventuale aldone balancetis la kapon kun la signifo: „tio estas al mi indiferenta”. Li juĝis ja nun, ke la supozo, kiun li antaŭe ofte faris, laŭ kiu nur la fantaziado de lia ĵaluzo nigre bildigis la efektive senpekan vivon de Odeta, ke tiu supozo (envere bonfara ĉar dum la daŭro de lia ama malsano ĝi malgrandigis lian suferon, ĝin prezentis kiel iluzian) ne estis prava, ke male lia ĵaluzo estis klarvida, kaj ke Odeta eble lin amis pli forte, sed lin ankaŭ perfidis pli ofte, ol li kredis. En tiu malproksima tempo, kiam li tiel akre suferis, li rezolutis, ke kiam li ĉesos ami Odetan kaj ne plu timos kolerigon de ŝi aŭ kredigon ke li tro amas ŝin, li senatende kontentigos sian scivolon, kaj klarigos kun ŝi – pro simpla veremo kaj kvazaŭ temus pri historio – ĉu sinjoro De Forŝevilo jes aŭ ne estis kun ŝi en la lito en la tago, kiam li sonorigis kaj frapis ĉe la fenestro sen ke iu malfermis, kaj en kiu ŝi leteris al Forŝevilo, ke la vizitinto estis onklo ŝia. Sed la tiel interesa problemo, por kies solvado li nur atendis la finon de sia ĵaluzo, en la koro de Svan ĝuste perdis ĉian intereson, kiam li ĉesis esti ĵaluza. Ne subite tamen. Li jam ne sentis alian ĵaluzon al Odeta, ol tiun, kiun en lia animo plu incitis la tago en kiu li vane frapis en la posttagmezo la pordon de la dometo en la strato Laperuz; estis kvazaŭ ĵaluzo – ĉi-aspekte iom simile al iuj malsanoj, kiuj ŝajne havas sian sidejon, sian kontaĝan fonton ne tiom en iuj personoj, ol en iuj lokoj, iuj domoj – ne koncernis unuavice Odetan mem, sed tiun tagon, tiun horon de forsinkinta tempo, kiam Svan frapis ĉe ĉiuj enirejoj de la dono de Odeta. Estis kvazaŭ sole tiu tago, tiu horo konservis kelkajn erojn de la enamiĝinta memo, kiun Svan havis tiuepoke, kvazaŭ nur en ili li plu retrovis ĝin. Li delonge ne zorgis, ĉu Odeta al li malfidelis tiutempe kaj plu malfidelis nun. Tamen ĉe li tiom persistis la dolora scivolo pri tio, ĉu en tiu malproksima tago, je la 18a horo, Odeta gekuŝis kun Forŝevilo, ke li daŭrigis dum pluraj jaroj serĉadon de eksaj servistoj de Odeta. Poste ĉi tiu sciemo mem forviŝiĝis, sen ke tamen li ĉesigis sian enketadon. Li daŭre penis ekscii pri fakto, kiu lin ne plu interesis, ĉar lia malnova memo, atinginte la ekstremon de dekadenco, ankoraŭ agis maŝinece laŭ tiagrade forgesitaj celoj, ke Svan ne plu sukcesis al si bildigi tiun angoron, kiu en tiu pasinta tempo tiel grandis, ke li tiam ne povis imagi sian iaman liberiĝon de ĝi, kaj ke nur la morto de tiu, kiun li amis (la morto – tion montros poste en ĉi tiu libro kruela kontraŭbildo – neniel malpliigas la suferojn de ĵaluzo) al li ŝajnis efika por rektigi la tralarĝe baritan vojon de lia vivo.

Sed iam prilumi la eventojn de la vivo de Odeta, kiuj kaŭzis al li tiujn suferojn, ne estis la sola deziro de Svan; li ankaŭ rezervis al si venĝon pro ili, kiam, ne plu amante Odetan, li ne plu timos ŝin; kaj do por plenumi ĉi tiun duan deziron okazo ĝuste estis, ĉar Svan amis alian virinon – virinon kiu ne agis tiel ke li devus ĵaluzi, sed kiu lin tamen ĵaluzigis, ĉar li ne plu kapablis ŝanĝi sian am-manieron, kaj tiu maniero, kiu gvidis lian rilaton al Odeta, ankoraŭ gvidis lin rilate al alia ino. Por ke la ĵaluzo de Svan renaskiĝu, ne necesis ke tiu ino al li malfidelu, sufiĉis ke pro ajna kaŭzo ŝi restu malproksime, en iu vespera festo ekzemple, kaj ke tie ŝi trovu laŭŝajne amuzon. Ĉi tio sufiĉis, por ke al li enanime renaskiĝu la iama, mizera, paradoksa elŝvelaĵo de lia amo, kiu lin disigis de ŝia reala memo pro bezono ion atingi: la realan senton de tiu juna virino al li, la nevideblan celon de ŝiaj tagaj okupoj, la sekreton en ŝia koro – ja inter Svan kaj tiu, kun li amis, tiu angoro konstruis baran muron da amasiĝintaj suspektoj, kiuj devenis de Odeta aŭ eble de alia ino pli frua ol Odeta, kaj kiuj al la maljuniĝinta amanto ebligis konadon de la nova amatino nur tra la malnova, ĝenerala fantomo de la ĵaluz-instiga virino, en kiu li arbitre enkorpigis sian novan amon. Ofte tamen Svan akuzis ĝin – tiun ĵaluzon – pri kredigo je fantaziaj malfidelaĵoj; sed tiam li memoris, ke favore al Odeta li siatempe rezonis same – kaj malprave. Do ĉio, kion la juna amatino faradis en la tempoj, kiam li ne kunestis kun ŝi, tial al li ne plu ŝajnis senkulpa. Sed dum antaŭe, li ĵuris ke – se iam li ĉesos ami tiun, kiun li ne rigardis virtuala estonta edzino – li senkompate montros al ŝi sian sensentecon, sian fine sinceran indiferenton por venĝi longe humiligitan memfieron, ĉi tiun rebaton, kiun li nun povis fari sendanĝere (ĉar al li neniel gravis se ŝi agos laŭ lia diro kaj lin senigos je tiuj kunestaj momentoj, kiuj antaŭe estis al li tiel necesaj), ĉi tiun rebaton li ne deziris fari; kune kun amo malaperis ankaŭ lia deziro elmontri, ke amon li ne plu sentas. Kaj li, antaŭe suferante pro Odeta kaj tre dezirante vidigi al ŝi ke li amas alian inon, nun, kiam li povis tion fari, ĉiel singardis por ke lia edzino ne suspektu pri tiu nova enamiĝo.

Ne nur ĉe la te-manĝoj, pro kiuj en antaŭa tempo mi vidis kun malĝojo ke Ĵilberta foriras kaj rehejmiĝas pli frue ol ordinare, mi de tiam estis, sed ankaŭ ĉe la eksteraj aktivecoj, kiujn ŝi havis kun sia patrino, ĉu promeno, ĉu teatrumado, kaj ĉi tiuj aktivecoj, ŝin antaŭe detenintaj de veno al la ĝardeno de Elizeaj Kampoj, min senigante je ŝia kompanio en tagoj, kiam mi sole paŝis laŭ la herbejo aŭ antaŭ la lignoĉevala karuselo, min nun deflanke de gesinjoroj Svan inkluzivis, al mi provizis lokon en ilia landaŭo, kaj eĉ al mi ili demandis, ĉu mi pliŝate iros al teatro, al danc-leciono ĉe amikino de Ĵilberta, al monduma kunveno ĉe amikoj de familio Svan (ĉi tion sinjorino Svan nomis eta miting-o) aŭ al vizito de la reĝaj tomboj en Sankta-Denizo.

En la tagoj, en kiuj laŭkonsente mi estis elironta kun familio Svan, mi venis por la tagmanĝo, kiu en la buŝo de sinjorino Svan estis la lunĉ-o; ĉar la invito estis por la 12a horo kaj duono, dum miaj gepatroj tiutempe manĝis je la 11a kaj kvarono, mi ekiris nur post ol ili detabliĝis al tiu luksa kvartalo, sufiĉe senhoma en ajna tempo, sed precipe en tiu horo, kiam ĉiu homo sidis hejme. Eĉ en vintro, sub frosto, se la vetero estis hela, de temp' al tempo striktigante la nodon de bela kravato de butiko Ŝarve kaj kontrolante ĉu miaj brilaj botetoj ne makuliĝis, mi promenis tien kaj reen tra la avenuoj, atende al la 12a kaj 27. De malproksime mi vidis la antaŭan ĝardeneton de domo Svan, en kiu la sunlumo kvazaŭ prujno glimigis la senfoliajn arbojn. Verdire en tiu ĝardeneto arboj estis nur du. La nekutima horo igis la vidaĵon interesa. Al tiuj plezuroj provizataj de naturo kaj vigligataj de nekutimeco kaj eĉ de malsato miksiĝis la afekcia perspektivo, ke mi tagmanĝos ĉe sinjorino Svan – ilin ĉi tio ne malintensigis, sed, ilin superpezante, servutigis por la rolo de mondumaj rekvizitoj; tiel ke se al mi ŝajnis, ke mi unuafoje rimarkas la kutime en tiu horo pretervidatajn helan veteron, malvarmon, vintran lumon, ili aperis nur prelude al la ovoj en kremo, kiel patino, kiel freŝa rozkolora tego super la ekstero de tiu mistera preĝejeto – la domo de sinjorino Svan – en kies sino male abundis varmeco, bonodoroj, floroj.

Je la 12a kaj 30 mi fine kuraĝis eniri tiun domon, kiu simile al grandega kristnaska ŝuo90 al mi ŝajnis promesa pri supernaturaj plezuroj. (La vorto Kristnasko estis cetere nekonata de sinjorino Svan kaj de Ĵilberta, kiuj ĝin anstataŭis per Krismas91, kaj parolis ĉiam pri la krismasa pudingo, pri la donacoj ricevitaj okaze de Krismaso, pri vojaĝo – kaj ĉi tio min freneze suferigis – dum Krimaso. Eĉ hejme mi kredis ke mi senhonoriĝus se mi dirus Kristnasko, mi uzis nur la vorton Krismas kaj tion mia patro juĝis ege ridinda.)

Mi renkontis unue nur domserviston, kiu post konduko tra pluraj grandaj salonoj, min enirigis en tre malgrandan, malplenan saloneton, kiun jam komencis revigi la blua posttagmezo de ĝiaj fenestroj; mi restis sola en la kompanio de rozoj kaj violoj, kiuj simile al kunatendantoj, kiuj min ne konus, restis en silento, kiun ilia individueco de vivaĵoj igis impona, kaj avide sorbadis la varmon de arda karbofajro, lukse kuŝanta malantaŭ kristala vitro, en kuvo el blanka marmoro, en kiu siajn danĝerajn rubenojn ĝi jen kaj jen disfaligis.

Mi estis eksidinta, sed mi haste stariĝis, kiam mi aŭdis ke oni malfermas la pordon; eniris nur dua servisto, poste tria, kaj la malgranda rezulto de iliaj neutile afekciaj iroj kaj venoj estis, ke ili remetis iomon da karbo en la fajrujon, iomon da akvo en la florvazojn. Ili eliris, mi denove solis, post ol fermiĝis la pordo, kiun sinjorino Svan certe iam malfermos. Certe mi estus en malpli granda konfuzo, se estus en ia magia kaverno, ol en tiu atendo-saloneto, en kiu ŝajne la fajro provis transmutaciojn, kiel en la laborejo de Klingsor92. Nova bruo de paŝado sonis, mi ne stariĝis, ja probable tiu estis ankoraŭ unu servisto – estis sinjoro Svan.

— „Kiel do? Ĉu vi solas? Nu, kompreneble, mia edzino neniam atentas pri horo. La 12a kaj 50 minutoj! Ĉiutage pli malfrue. Kaj vi vidos, kiel ŝi alvenos sen urĝo, kredante ke ŝi fruas.”

Ĉar li konservis sian neŭro-artritan staton kaj fariĝis iom ridinda, lia edzeco kun tiel malakurata virino, kiu revenis malfrue de la bulonja Arbaro, kiu pretervidis, ke tempo fluas, kiam ŝi estis ĉe sia kudristino kaj neniam alvenis ĝustatempe por la tagmanĝo – ĉio ĉi kaŭzis al Svan zorgon pro la stomako, sed ankaŭ flatis lian memfieron.

Li montradis al mi novajn aĉetaĵojn siajn kaj klarigis, en kio ili estis interesaj, sed mia emocia stato kaj la nekutima cirkonstanco, ke mi ankoraŭ ne manĝis en tiel malfrua horo, al mi kirlis la spiriton kaj ĝin vakigis, tiel ke paroli mi ankoraŭ povis, sed aŭdi jam ne. Cetere estis al mi sufiĉe, ke la artaĵoj posedataj de Svan estis en lia hejmo, ke ili estis parto de la valora horo, kiu antaŭis la tagmanĝon. Se ‚Mona Lisa’ estus tie, ĝi min ne pli feliĉigus, ol hejma robo de sinjorino Svan aŭ ŝiaj tualetaj boteletoj.

Mi plu atendis sole aŭ kun sinjoro Svan, kaj ofte kun Ĵilberta, kiu aliĝis kaj pasigis kun ni la tempon. La alveno de sinjorino Svan, preparita de tiom da solenaj eniroj, ŝajnis al mi baldaŭa kaj grandega evento. Mi streĉe aŭskultis, ĉu knaras la planko. Sed neniam same alta, kiel oni esperis, estas preĝeja turo, ondo de mara ŝtormo aŭ salto de dancisto; post la servistoj vestitaj per livreoj, similaj al statistoj, kies teatra procesio preparas kaj pro tio ĝuste superbrilas la finan aperon de reĝino, sinjorino Svan, diskrete eniĝante en mallonga palto el lutra felo, kun vizaĝvualeto tirita super sia nazo ruĝigita de frosto, ne respondis al la bildoj, kiujn atendado naskis en mia fantazio.

Sed se ŝi estis restinta hejme dum la tuta antaŭtagmezo, kiam ŝi eniris la saloneton, ŝi estis vestita per helkolora hejma robo el ĉina krepo, kiu al mi ŝajnis pli eleganta ol iu ajn urba robo.

Iafoje gesinjoroj Svan pli ŝatis hejman restadon dum la tuta posttagmezo. Kaj tiam, ĉar la tagmanĝo okazis tre malfrue, mi baldaŭ vidis, ke sur la muro de la ĝardeneto malvastiĝas la sunlumo de tiu tago, kiun mi estis antaŭĝuinta kiel tagon malsaman ol ĉiuj aliaj, kaj kiom ajn la servistoj alportadis lampojn de diversaj grandoj kaj formoj, kiuj po brulis sur la dediĉita altaro de konzolo, postamento, angula breto aŭ tableto, kvazaŭ por rito de nekonata kulto, nenio eksterordinara rezultis el la kunparolo, kaj mi foriris seniluzie, kiel ofte jam infano reiras post la kristnaska diservo.

Sed ĉi tiu elreviĝo estis de intelekta speco. Mi estis fakte plene feliĉa en tiu domo, en kiu Ĵilberta, se kun ni ŝi ankoraŭ ne estis, baldaŭ eniros, kaj post momenteto al mi donos dum horoj sian parolon, sian atentan, ridetan rigardon, kia ĝin unuafoje en Kombreo mi vidis. Eventuale mi sentis ioman ĵaluzon, vidante ke ŝi foriras en grandajn ĉambrojn, kiujn oni aliras per interna ŝtuparo. Devigite al restado en la saloneto, simile al amanto de rolistino, kiu havas nur sidilon en la partero kaj maltrankvile imagas, kio eble okazas malantaŭ la kulisoj aŭ en la salono de l' artistoj, mi demandis sinjoron Svan pri tiu alia parto de la loĝejo per lerte vualitaj demandoj, sed en tono, de kiu mi tamen ne povis forpeli ioman angoron. Li klarigis ke la ĉambro, al kiu Ĵilberta iris, estas la tollavejo, proponis viziton de ĝi kaj promesis ke ĉiufoje kiam Ĵilberta tien iros, li postulos, ke ŝi min kunkonduku. Per ĉi lastaj vortoj kaj per la malstreĉiĝo kiun ili provizis, Svan subite forigis por mi iun el tiuj teruraj enmensaj disecoj, pro kiuj amata virino ŝajnas tiom malproksima. Tiumomente mi sentis por li korinklinon, kiun mi kredis pli forta ol mia korinklino al Ĵilberta. Ĉar, kiel mastro de sia filino, li ŝin disponigis al mi, dum ŝi sin iafoje rezervis; mi ne havis rekte super ŝi la saman komandopovon, kiel nerekte pere de sinjoro Svan. Plie mi amis ŝin, kaj mi sekve ne povis ŝin vidi sen tiu malsereno, sen tiu deziro de io plia, kiu en la ĉeesto de la amata persono forigas la senton, ke oni amas.

Cetere, plejofte ni ne restis hejme sed eliris kaj promenis. Iafoje antaŭ ol ŝi ŝanĝis la vestojn, sinjorino Svan sidiĝis ĉe la piano. Ŝiaj belaj manoj, eliĝante el la rozaj aŭ blankaj, ordinare vigle koloraj manikoj de la hejmrobo el ĉina krepo, etendis sian falangojn sur la klavaron kun la sama langvoro, kiu estis en ŝiaj okuloj kaj en ŝia koro ne estis. Ĝuste en iu el tiuj tagoj okazis, ke ŝi ludis por mi la parton de la sonato de Vintejo, en kiu sonas la eta frazo, kiun Svan iam tiel ekŝatis. Sed ofte oni nenion distingas, se la muziko iom malsimplas kaj ĝin oni unuafoje aŭskultas. Kaj tamen poste, kiam mi estis aŭdinta du-aŭ-tri-foje ludadon de tiu sonato, mi konstatis ke mi ĝin perfekte konas. Tial oni ne malprave diras aŭdi unuafoje. Se oni vere, konforme al la ricevita impreso, nenion distingus dum la unua aŭdado, tiam la dua, la tria egalus al la unua, kaj nenio povus kaŭzi ke oni pli bone komprenas je la deka. Tio probable, kio mankas la unuan fojon, ne estas kompreno, sed memoro. Ĉar ordinara memoro rilate al la malsimpleco de impresoj, kiujn ĝi devas akcepti dum aŭskultado, malvastas, ĝi same mallongas, kiel memoro de tiu, kiu, dormante, pensas mil pensojn, kiujn li tuj forgesos, aŭ de mense duone kaduka homo, kiu post minuto ne memoras tion, kion oni ĵus diris al li. Pri tiuj tro multaj impresoj, memorpovo ne kapablas provizi tujan bildon. Sed ĝi formiĝas iom post iom en ĝi kaj al verkoj aŭditaj du-aŭ-tri-foje oni rilatas simile al gimnaziano, kiu relegis plurfoje antaŭ endormiĝo lecionon, kiun li laŭ propra takso ne scias, kaj eldiras ĝin senerare en la sekva mateno. Okazis do, ke ĝis tiu tago mi neniel konis tiun sonaton, kaj ke tie, kie gesinjoroj Svan aŭdis klaran frazon, ĉi tiu estis same senrilata al mia klara percepto, kiel nomo kiun oni provas memori kaj vice de kiu oni trovas nur malplenon, kvankam el tiu malpleno post unu horo, sen konscia pripenso, spontanee kaj unumove elsvingiĝos la silaboj, kiujn oni antaŭe vane serĉadis. Kaj veras ne sole, ke aŭtente valorajn verkojn oni ne tuj enmemorigas, sed ankaŭ tio, ke en la konsisto de ĝuste tiaj verkoj – kaj tiel al mi okazis pri la sonato de Vintejo – oni distingas unue la malpli noblajn partojn. Pro tio mi eraris unue en mia kredo, ke la verko al mi ne provizos pluajn interesajn novaĵojn (mi tial longe ne serĉis okazon por ĝin reaŭdi) ĉar sinjorino Svan antaŭ mi sonigis ĝian plej faman frazon (kaj en tio mi pensis same stulte kiel tiuj, kiuj ne plu esperas surprizon antaŭ la venecia kirko Sankta-Marko ĉar fotografio jam klerigis ilin pri la formo de ĝiaj kupoloj), sed due kaj pli grave eraris en tio, ke post ol mi aŭdis la sonaton de komenco ĝis fino, ĝi restis por mi preskaŭ en sia tuto nevidebla, kiel monumento, de kiu distanco aŭ nebulo lasas distingi nur disajn partojn. De tio venas la melankolio kiun donas ekkono de tiaj belartaĵoj, kiel ankaŭ de ĉio, kio realiĝas en la fluo de tempo. Kiam la plej kaŝitaj elementoj de la sonato de Vintejo al mi videbliĝis, jam pelite de kutimiĝo for de la apogoj de mia propra sentemo, mi jam ne plu tenis, jam lasis forflui tion, kion mi unue distingis, pli ŝatis. Ĉar mi povis ami nur en sinsekvaj tempoj la diversajn belaĵojn de la sonato, mi neniam posedis ĝin tutan – ĝi per tio similis al vivo. Sed, malpli iluzieme ol la vivo, grandaj artaĵoj ne donas tion unue, kio en ili plej belas. En la sonato de Vintejo la belaĵoj, kiujn oni unue distingas, estas ankaŭ tiuj, kiuj tedas plej baldaŭe, kaj tio okazas verŝajne pro unu kaŭzo, nome ke ili malmulte devojiĝas de tio, kion oni jam konas. Sed post kiam tiuj facilaj partoj malproksimiĝis, restas ankoraŭ disponeblaj por ŝato tiu aŭ tiu frazo, kiu pro tro nova ordo al la animo prezentiĝis unue konfuze, fariĝante nedistingebla kaj restante netuŝata; tiam ĝi – preter kiu oni pasis ĉiutage senrimarke, kiu rezerviĝis, kiu pro la intenso de sia beleco iĝis nevidebla kaj restis ignorata – ĝi alvenas lasta. Sed ĝin oni ankaŭ adiaŭas laste. Kaj ĝin oni ŝatas pli longe ol aliaj, ĉar necesis pli da tempo por ke oni ekŝatu ĝin. Cetere tiu tempo, kiun unuopa homo bezonas – kiel ĝin mi bezonis por la dirita sonato – por spirite penetri iom gravan belartaĵon, nur resumas kaj simbole aludas la jardekojn, iafoje jarcentojn, kiuj forfluas antaŭ ol la publiko kapablas ekŝati vere novan artaĵon. Tial geniulo, dezirante eviti miskomprenojn fare de popola amaso, eble pensas ke samtempuloj ne havas la necesan distancon, kaj ke verkojn destinitajn al venonta generacio legu prefere nur tiu generacio, kiel iuj pentraĵoj, kiujn oni ne bone taksas se oni rigardas ilin de tro proksime. Sed verdire superfluas ĉia malkuraĝa antaŭbaro kontraŭ falsaj argumentoj – eviteblaj ili ne estas. La kaŭzo, kial genia verko malfacile trovas tujajn admirantojn, estas tiu: la farinto estas eksterordinara, malgranda nombro da homoj similas al li. Lia verko mem, fekundigante la etan aron da spiritoj, kiuj povas lin kompreni, fruktigos kaj multigos ilin. La kvartetoj de Betoven mem – la 12a, 13a, 14a kaj 15a – dum la daŭro de kvindeko da jaroj naskis kaj vastigis la ŝatantaron de la betovenaj kvartetoj, tiel kaŭzante progreson eble ne de la lerteco de artistoj, sed almenaŭ de la klera publiko, de kiu granda parto nun konsistas el tio, kio estis netrovebla kiam la verko publikiĝis, nome el homoj kiuj kapablas ĝin ŝati. Kion oni celas per la vorto renomo, estas posteĥo de la verko. Necesas ke sian posteĥon ĝi mem kreu (por simpleco mi ne enkalkulas geniulojn, kiuj samepoke eble paralele preparas estontan pli bonan publikon, kiu agnoskos aliajn sekvajn geniojn). Se do la verko intertempe rezerviĝus, poste fariĝus konata nur de sekva generacio, ĉi tiu rilate al la verko ne estus sekva generacio sed aro da samtempuloj, kiuj nur vivas kvindekon da jaroj pli malfrue. Tial estas bone ke belartisto – kaj ĝuste tiel agis Vintejo – se li volas ke lia kreaĵo iru sian vojon, ĵetu ĝin tien, kie la profundo sufiĉas, en la grandan, foran estontecon. Kaj tamen tiu estonta tempo, tiu vera perspektivo de valoraj verkoj – eble ĝin ne atenti estas eraro de malbonaj taksantoj, sed ĝin atenti estas iafoje la danĝera skrupulo de bonaj. Vere, estas facile imagi pro iluzio simila al tiu, kiu ĉe la horizonto konfuzas ĉiujn objektojn, ke la revolucioj ĝis nun okazintaj en bild- aŭ en sonarto tamen obeis iajn regulojn, kaj ke tio, kion ni vidas nun – impresismo, esploro de malharmonio, strikta uzo de la ĉina tonalo, kubismo, futurismo – provoke disiĝas de ĉio historie antaŭa. Sed tiun impreson kaŭzas tio, ke ĉion antaŭan longa asimilo transformis al ja varia, sed entute unusubstanca materio, en kiu Viktoro Hugo kaj Moliero najbaras. Oni nur konsideru – ignorante la venontan tempon kaj la ŝanĝojn kiujn ĝi enkondukos – la ŝokajn kontrastojn, kiujn enhavus astrologia sortodiveno pri la maturaĝo de homo al li prezentita en lia adoleska aĝo. Sed ne ĉiuj sortodivenoj ĝustas, kaj sindevigo al kalkulo de la suma beleco de artaĵo, kiu inkluzivas la tempan faktoron, estas afero riska kaj pro tio same sena je vera intereso, kiel ĉia profeta divenaĵo, kies ne-realiĝo tute ne sekvigas ian malkompetenton de la divenisto, ĉar tio, kio eblecojn ekzistigas aŭ malekzistigas ne nepre estas la koncerno de genio; genia oni povas esti kaj tamen esti dubinta pri la prospero de fervojo, de aviado, aŭ, kiel granda psiĥologo, dubinta pri la nefidindo de amatino aŭ amiko, kies perfidojn malpli talenta homo antaŭvidus.

Ne komprenante la sonaton, mi tamen kun ravo aŭdis la pianadon de sinjorino Svan. Ŝia lud-maniero, kiel ŝia hejma robo, kiel la parfumo en ŝia ŝtuparo, ŝiaj manteloj, ŝiaj krizantemoj, al mi ŝajnis parto de propraspeca, mistera tuto el mondo senkompare pli alta ol tiu, en kiu racio povas juĝi pri talento.

— „Ĉu ne belas ĉi tiu sonato de Vintejo?” al mi diris sinjoro Svan. „La momento, kiam noktas sub arboj, kiam la arpeĝoj de la violono alblovas malvarmeton... Tio vere belas, ĉu ne? Estas en tio la senmoveco de lunhelo, ĝia esenca aspekto. Ne estas mirige, ke lumkuracado, kiel ĝin praktikas lastatempe mia edzino, efikas al la muskoloj: la lunhelo senmovigas ankaŭ arbajn foliojn. Ĝuste tion bonege priskribas ĉi tiu eta frazo, kvazaŭ ĝi bildigus la bulonjan Arbaron en katalepsio. Ĉe marbordo tio estas eĉ pli orelfrapa, tial ke sonas la mallaŭta respondo de ondoj, ĝi tre facile aŭdeblas, ĉar ĉio ĉirkaŭa estas senmova. En Parizo tute inverse: maksimume oni rimarkas iujn nekutimajn helaĵojn sur monumentoj, la ĉielon allumatan kvazaŭ de senkolora kaj sendanĝera brulego, ian diveneblan gigantan okazaĵon. Sed en la eta frazo de Vintejo kaj cetere en la tuta sonato estas alie, la afero okazas en la arbaro, en la grupeto oni klare aŭdas la voĉon de iu diranta: ‚oni preskaŭ povas klare legi gazeton’”.

Ĉi tiu diro de sinjoro Svan povus por mia posta vivotempo korupti mian komprenon de la sonato, ĉar muziko estas tro fleksebla, tiel ke ĝi ne absolute rifuzas la sencojn, kiujn aliaj homoj pri ĝi sugestias. Sed mi komprenis el aliaj diroj de li, ke ĉi tiuj noktaj foliaroj estis rektasence tiuj, sub kies kovro en multaj restoracioj proksimaj al Parizo li aŭdis en diversaj vesperoj la etan frazon. Vice de la profunda signifo, kiun li tiel ofte atendis de ĝi, tio, kion ĝi al Svan memorigis, estis ordaj, volvitaj, ĉirkaŭpentritaj foliaroj (kaj ĝi lin instigis al revido de ĉi foliaroj, ĉar ĝi sentiĝis ena, anima parto de ili), estis tuta printempo, kiun li en la koncerna tempo ne ĝuis pro manko – en sia tiama febreco kaj ĉagreniĝo – de sufiĉa anima komforto, kaj kiun ĝi rezervis por li – kiel por malsanulo oni konservas ĉiujn bonajn nutraĵojn, kiujn li ne povis manĝi. La agrablo spertita dum iuj noktoj en la bulonja Arbaro, pri kiu la sonato de Vintejo povis lin memorigi – nu, pri ĝi li vane demandus Odetan, kiu tamen ĉeestis, kontraste al la eta frazo. Sed Odeta tiam nur sidis apud li, ne estis en li kiel la motivo de Vintejo, kaj ŝi sekve ne vidis – eĉ se ŝi estus milfoje pli komprenema – tion, kio por ĉiu homo – mi almenaŭ longe kredis ke tiu regulo ne havas esceptojn – estas ne esprimebla.

— „Estas iel plaĉe, ĉu ne?” diris Svan „ke sono povas ion reflekti, kiel akvo, kiel spegulo. Kaj vidu, la frazo de Vintejo al mi montras ĉion, kion mi tiutempe preteratentis. Pri miaj tiamaj zorgoj aŭ amaj sentoj ĝi ne memorigas, ĝi interŝanĝis la du aferojn.”

— „Ŝarlo, ŝajnas al mi, ke tio, kion vi ĵus diris, estas al mi ne tre afabla.”

— „Ne tre afabla, ĉu? Virinoj estas nekredeblaj! Mi simple volis diri al ĉi tiu juna amiko, ke tio, kion muziko montras – almenaŭ al mi montras – tute ne estas la volo en si mem aŭ la sintezo de senfineco, sed ekzemple mastron Verduren vestitan per redingoto en la palmejo de la Alklimatiga Ĝardeno93. Milfoje, sen ke mi eliris el ĉi tiu salono, tiu eta frazo min kunprenis por vespermanĝo kun si en Armenonvilo. Je la ĉielo, tio estas ĉiuokaze malpli teda ol sama aranĝo kun sinjorino De Kambremer. Sinjorino Svan ekridis.

— „Ŝi estas sinjorino, kiu laŭdire tre enamiĝis iam al Ŝarlo” ŝi klarigis al mi per la sama tono, per kiu ŝi mallonge antaŭe, parolante pri Johano Vermeer el Delfto, kiun ŝi – al mi mirige – konis, al mi respondis: „nu, mi konfesu al vi, ke ĉi tiu sinjoro tre interesiĝis pri tiu pentristo en la tempo, kiam li amindumis min, ĉu ne Ŝarĉjo?”.

— „Ne parolu facilanime pri sinjorino De Kambremer” diris Svan, fakte kontenta pro la diro.

— „Mi nur rediras tion, kion mi aŭdis. Cetere ŝi estas laŭdire tre inteligenta. Mi ŝin ne konas. Mi kredas, ke ŝi estas tre paŝing94, kaj tio mirigas min deflanke de inteligenta virino. Sed ĉiuj diras, ke ŝi freneze amis vin, tio ne estas ofenda, ĉu?”

Svan silentis kvazaŭ surdulo, kio estis iamaniera konfirmo kaj ankaŭ signo de lia vanteco.

„Ĉar tio, kion mi ludas, memorigas vin pri la Alklimatiga Ĝardeno” daŭrigis sinjorino Svan, ŝerce ŝajnigante ke ŝi pikiĝis, „ni povas elekti ĝin kiel celon de nia baldaŭa promeno, se tio plaĉas al la knabo. Estas bela vetero, kaj vi retrovus la karajn impresojn! Kaj se temas pri la Alklimatiga Ĝardeno... ĉu vi scias, ke ĉi tiu kara juna viro kredis, ke ni tre ŝatas homon, kiun mi male laŭeble evitas: sinjorinon Blaten! Mi juĝas tre humilige por ni, ke ŝi estas rigardata amiko de nia familio. Vidu, eĉ doktoro Kotar, kiu pri homoj neniam klaĉas, diras ke ŝi estas fia.”

— „Ŝia sola merito estas, ke ŝi tiom similas al Savonarola. Ŝi ĝuste aspektas kiel la portreto de Ĝirolamo Savonarola95 far Fra Bartolomeo96.”

La obsediĝo de Svan pri trovo de similecoj inter portretoj kaj realaj homoj estis iel komprenebla, ĉar eĉ tio, kion oni rigardas individua fizionomio estas – kiel oni ekkonscias kun malĝojo, kiam oni amas iun kaj deziras kredi je unika realeco de la amato – ĝenerala afero, kiu eble hazarde aperis en diversaj epokoj. Sed se oni kredus al Svan, la procesioj de la magoj97, jam tre disepokaj kiam Benoco Gocoli en ili figurigis anojn de familio Mediĉi98, estus eĉ pli malkongruaj, ĉar ili enhavus portretojn de multaj homoj, samtempaj ne de Gocoli sed de Svan, alivorte misepokaj ne nur je milkvincento da jaroj rilate al la nasko de Jesuo, sed ankoraŭ je kvarcento da jaroj rilate al la pentrinto. En tiuj procesioj ne mankis – laŭ Svan – eĉ nur unu el la iom konataj parizanoj, kiel en la akto de teatraĵo de Viktoriano Sardu99, en kiu kompleze al la aŭtoro kaj al la precipa rolantino, kaj ankaŭ ĉar la ŝerco iĝis moda, ĉiuj parizaj gravuloj, famaj kuracistoj, politikistoj, advokatoj, por la amuzo figuris sur la scenejo ĉiu en iu vica vespero.

— „Sed kiel ŝi rilatas al la Alklimatiga Ĝardeno?”

— „Ĉiel!”

— „Ĉu? Ĉu vi vere pensas, ke ŝi havas helbluan postaĵon, kiel la simioj?”

— „Ŝarlo, tio estas maldeca diro! Ne, mi pensis pri la respondo, kiun al ŝi diris la cinhalo. Rakontu al li, ĝi vere estas bona rebato.”

— „Estas stultaĵo. Vi scias, ĉu ne? ke sinjorino Blaten volonte alparolas ĉiun homon kun tono, kiun ŝi kredas afabla, kaj kiu estas precipe supereca...”

— „... Tion niaj karaj najbaroj ĉe-tamizaj nomas patronajzin100” interrompis Odeta.

— „Ŝi vizitis antaŭ nelonge la Alklimatigan Ĝardenon, kie estas videblaj nigruloj, sinhaloj, se mi ĝuste memoras la diron de mia edzino, kiu pri etnologio multe pli kompetentas ol mi.”

— „Nu, Ŝarlo, mi petas, ne moku min.”

— „Mi neniel mokas. Ŝi do alparolas iun el la nigruloj: ‚bonan tagon, nigrulaĉo!’”

— „Bagatelo!”

— „Hm, al la nigrulo la vorto ĉiuokaze ne plaĉis: ‚mi nigrulaĉo’ li kolere diris al sinjorino Blaten ‚sed vi bovinaĉo!’”

— „Tio estas ege amuza! Ĝi estas tiel bona rakonto, ĉu ne tute trafa? Mi imagas mastrinon Blaten ĉe tiu ‚mi nigrulaĉo, sed vi bovinaĉo’”.

Mi sciigis, ke mi tre deziras viziti la sinhalojn, el kiuj unu kromnomis sinjorinon Blaten bovinaĉo. Ili tute ne interesis min. Sed mi pensis, ke la ira kaj la revena vojo de la Alklimatiga Ĝardeno estos la aleo de Akacioj, en kiu mi tiel ofte admiris sinjorinon Svan, kaj ke la miksrasa amiko de Kokelen, al kiu mi neniam povis montri ke mi salutas sinjorinon Svan, eble vidos ke mi sidas ĉe ŝia flanko en la fundo de viktorio.

Dum la minutoj, kiam Ĵilberta sin preparis en alia ĉambro kaj ne estis kun ni en la salono, gesinjoroj Svan volonte komentis antaŭ mi la eminentajn virtojn de sia filino. Kaj ĉiuj miaj konstatoj ŝajne pruvis, ke ili pri tio parolis veron; mi ofte rimarkis ke konforme al la raporto de sia patrino ŝi ne nur al amikinoj, sed al la servistoj, al malriĉuloj faris delikatajn, longe antaŭpensitajn komplezojn, ŝi havis deziron de feliĉigo, ŝi zorgis eviti ĉagrenadon, kaj tio fruktis en bagatelaj faroj, kiuj ofte devigis ŝin al granda penado. Ŝi faris iam objekton por nia budistino en la Elizeaj Kampoj kaj eliris en neĝa tago por ĝin porti al ŝi senprokraste. „Vi ne imagas, kiel bona estas ŝia koro, ĉar ŝi tion kaŝas” diris ŝia patro. Ŝi tre junis sed ŝajnis pli prudenta ol siaj gepatroj. Kiam Ŝarlo Svan parolis pri la altrangaj geamikoj de sia edzino, Ĵilberta deturnis sin kaj silentis, sed ne mienis riproĉe, ĉar pri sia patro ŝi sentis ke ŝi ne povus fari eĉ plej etan kritikon. En iu tago mi parolis al ŝi pri fraŭlino Vintejo kaj ŝi diris:

— „Mi neniam renkontiĝos kun ŝi pro unu kaŭzo, nome ke ŝi malafable sintenis al sia patro laŭ onidiro, ke ŝi ĉagrenadis lin. Ankaŭ vi, kiel mi, tion ne povas akcepti, ĉu? ĉar vi ne povus postvivi vian patron, nek mi povus mian patron, kaj tio estas memkomprenebla. Kiel oni forgesus tiun, kiun oni amas de la komenco de sia vivo?”

Kaj en iu tago, kiam ŝi estis malordinare karesema kun sia patro, mi rimarkigis tion al ŝi post lia foriro, kaj:

„Jes – kara paĉjo – estas en ĉi tiuj tagoj la datreveno de la morto de lia patro. Vi povas kompreni, kiel li sentas, tiajn aferojn vi komprenas, ni sentas ambaŭ sammaniere en tiaj situacioj. Do mi penas esti malpli malbona, ol mi kutime estas.”

— „Sed li ne juĝas vin malbona, vi estas laŭ lia opinio perfekta filino.”

— „Kara paĉjo – tiel, ĉar li estas tro bonkora.”

Ŝiaj gepatroj ne nur laŭdis antaŭ mi la virtojn de Ĵilberta – de tiu sama Ĵilberta, kiun, antaŭ ol mi entute konis ŝin, mi imagis staranta antaŭ preĝeja pordego en francilia pejzaĝo, kaj kiu poste, en mi ne plu instigante revojn sed memoraĵojn, staris antaŭ heĝo de rozkoloraj kratagoj en la krutaĵo laŭ kiu mi paŝis dum promenoj al la flanko de Mezeglizo – ĉar mi demandis iam sinjorinon Svan, zorgante ke mia tono estu la indiferenta tono de familia amiko, kiu scivolas pri la preferoj de infano, kiuj estis inter la geamikoj de Ĵilberta la plej ŝatataj, ŝi respondis:

— „Sed vi sendube ricevas de ŝi pli multajn konfidencojn, vi ja estas la plej favorata, la granda krek-o101, kiel oni diras anglalingve.”

Ja – en tiaj tro perfektaj kongruoj, pro kiuj la realo kunfaldiĝas ĝuste adapte al tio, kion homo longatempe revis, la realo tute kaŝas la revon, kun ĝi konfuziĝas, kiel du egalaj, staple surmetitaj geometriaj figuroj kiuj plene unuiĝas, dum ke male, por ke la ĝojo pri la evento estu plene signifa, oni deziras konservi en ĉiuj punktoj de la deziro, en la momento mem kiam oni ektuŝas ilin, por certiĝi ke ili vere estas tie, la prestiĝon ke ili estas netuŝeblaj. Kaj enpense oni ankaŭ ne povas rekonstrui la antaŭan staton kaj ĝin kompari kun la nova, ĉar libera spaco por tio ne estas: la ekkono kiu okazis, la memoro pri la unuaj, apenaŭ kredeblaj minutoj, la aŭditaj paroloj, kune ŝtopas la eniron de la konscienco kaj multe pli regas la elpensojn de la memoro, ol tiujn de la imago, pli retroagas sur la pasintecon, kiun oni ne plu vidas sen ilia influo, ol sur la ankoraŭ liberan formon de la estonteco. Mi sincere kredis dum jaroj, ke vizito de mi ĉe sinjorino Svan estas fantazia, neatingebla ĥimero; post horkvarona restado en ŝia hejmo, fantazia kaj ĥimera fariĝis la tempo, kiam mi ankoraŭ ne konis ŝin, kiel eblo, kiun la realiĝo de alia eblo neniigis. Kiel mi povus revi ke la manĝoĉambro estas nepensebla loko, nun kiam penson mi ne povis agiti en la menso sen ke ĝi trafus la nedeklineblajn radiojn, kiujn senfine post si eligis ĝis en la plej malproksiman pasintecon la omaro laŭ usona maniero, kiun mi ĵus tie manĝis? Kaj Ŝarlo Svan por sia propra flanko probable vidis, ke okazas afero simila: ĉar tiu apartamento, en kiu li akceptis min, estis rigardebla kiel la loko en kiu konfuziĝis kaj alĝustiĝis ne nur la ideala apartamento, kiun mia fantazio naskis, sed ankoraŭ alia, nome tiu, kiun lia ĵaluza amo – kun sama elpensemo kiel miaj revoj – al li tiel ofte bildigis, ja tiu al li kaj al Odeta komuna apartamento, kiu al li ŝajnis nerealigebla en la vespero, kiam Odeta lin venigis kune kun Forŝevilo al sia hejmo por trinko de oranĝosuko; kaj tio, kio por li kunesenciĝis kun la plano de la ĉambro, en kiu ni kutime tagmanĝis, estis la neatingebla paradizo, en kiu pli frue li ne povis imagi sen afekcio ke li diras al ilia tablestro la saman diron: „ĉu la sinjorino pretas?”, kiun mi aŭdis nun el lia buŝo, diratan per tono iomete malpacienca kun kromkoloro de vanteta kontento. Same kiel siaflanke Svan, mi ne konsciis pri mia feliĉo, kaj kiam Ĵilberta mem ekdiris: „ĉu vi kredus, se iu dirus al vi antaŭe, ke la juna knabino, kiun vi rigardadis sen alparolo dum ŝi ludis kaptoludon, fariĝos via kara amikino, kiun vi vizitos laŭvole en ĉiu tago, kiam vi tion volos?”, ŝi estis parolanta pri ŝanĝo, kiun mi konstatis kiel eksteraĵon, sed kiun mi ne tenis enanime, ĉar ĝi konsistis el du statoj, kiujn mi ne povis samtempe konsideri, sen ke ili ĉesis esti disaj.

Kaj tamen tiu apartamento, ĉar ĝin tiel pasie deziris la volforto de Svan, sendube por li estis ankoraŭ iom agrabla, se mi juĝu laŭ mia sento, ke ĝi por mi parte konservis sian misteron. La propran ĉarmon, kiun mi tiel longe imagis kiel konstantan medion de la vivo de familio Svan, mi ne tute forpelis el la domo, ĝin enirante; mi prefere retropelis ĝin, dresis ĝin kiel fremdulo kaj pario, ĉar tia mi ĝis tiam estis, kaj kontraste al tio Ĵilberta Svan nun al mi prezentis, por ke mi eksidu, delican, malbonvolan kaj ofenditan brakseĝon; sed ĉirkaŭ mi tiun ĉarmon en la memoro mi ankoraŭ sentas. Ĉu tial, ke en la tagoj de invito deflanke de gesinjoroj Svan por la tagmanĝo kaj por posta promeno kun ili kaj Ĵilberta, mi portis en mia rigardo – dum mi estis sole atendanta – al la tapiŝo, al la foteloj, al la konzoloj, al la ekranoj aŭ al la pentraĵoj, la enpremitan ideon, ke sinjorino Svan, ŝia edzo aŭ Ĵilberta baldaŭ eniros? Ĉu tial ke tiamaj aĵoj intertempe vivis en mia memoro kaj fine sorbis influon de ili? Ĉu tial ke, sciante ke inter tiuj aĵoj ili konstante vivis, mi vidis tiujn objektojn emblemaj de ilia aparta vivmaniero, de iliaj kutimoj, el kiuj mi longe estis ekskludita, tiel ke mi daŭre sentis ilin fremdaj, eĉ post ol oni bonvole enakceptis min? Kiel ajn, ĉiufoje kiam mi retropensas pri tiu salono, kiun Ŝarlo Svan – sen ke per tia kritiko li volis iel kontraŭi la preferojn de sia edzino – juĝis malharmonia, ĉar, kvankam ĝi ankoraŭ per sia etoso estis duone vitrodomo, duone artista verkejo imite al la apartamento, en kiu li ekkonis Odetan, ŝi tamen komencis anstataŭigi ene de la dekoracia miŝmaŝo multajn ĉinajn objektojn, kiujn ŝi nun taksis kiĉaj aŭ iom misefektaj, de multego da mebletoj tegitaj de malnovaj silkaĵoj en stilo Luizo la 14a (ne enkalkulante la belartaĵojn alportitajn de Svan el lia domo ĉe la kajo de Orleano), ĝi – tiu plurstila salono – male havas en mia memoro koherecon, unuecon, propran ĉarmon, kiujn ne prezentas eĉ la plej aŭtentaj ensembloj, kiujn ni heredis de pasintaj epokoj, ankaŭ ne la plej vivecaj, en kiuj rimarkiĝas la stampo de unuopa persono: ĉar nur homo povas per sia kredo, ke ili havas memstaran ekziston, doni al vidataj aĵoj animon, kiun ili poste konservas kaj prosperigas en homaj mensoj. Ĉiuj ideoj, kiujn mi elpensis pri la horoj nepre diferencaj de horoj de aliaj homoj, kiujn familio Svan travivis en tiu apartamento, kiu al la ĉiutaga tempo de ilia vivo rilatis tiel, kiel rilatas korpo al animo, kaj kiu necese konkretigis ĝian apartecon, ĉiuj tiuj ideoj estis dissemitaj, enmiksitaj – ĉie en sama anim-perturba kaj difuza maniero – en la dismeto de mebloj, en la moleco de tapiŝoj, en la rigardo de fenestroj, en la deĵoro de servistoj. Post la tagmanĝo ni transiĝis por la kafo al sunluma loko, al la grandfenestra flanko de la salono, kaj dum sinjorino Svan demandis, kiom da sukerpecoj ŝi ŝutu en mian tason, la silka piedapogilo kiun ŝi ŝovis al mi ne sola eligis – krom la dolora ĉarmo kiun mi perceptis antaŭlonge en la nomo Ĵilberta unue ĉe la roza kratago kaj poste apud la grupo de laŭroj – la kontraŭecon, kiun al mi sentigis iam ŝiaj gepatroj kaj kiun tiu mebleto ŝajne tre bone konsciis kaj kunsentis, tiel ke mi juĝis iom maldece miaflanke ke mi surmetis miajn piedojn sur ĝian senprotestan remburon; ankaŭ ĝia persona animo ĝin sekrete ligis al la lumo de la dua posttagmeza horo, malsama ol la lumo de aliaj lokoj, en la golfeto en kiu ĝi ondigis ĉirkaŭ niaj piedoj sian orkoloran akvon, sur kiu la bluetaj sofoj kaj nebulaj gobelenoj flosis kiel elsorĉitaj insuloj; kaj en tiu ludo partoprenis ankaŭ la pentraĵo de Petro-Paŭlo Rubens102 pendanta super la kameno, ĉar ĝi posedis same intense la saman specon de ĉarmo, kiel la laĉitaj botetoj de sinjoro Svan, kiel lia pelerino, pro kiu mi tiom longe deziris similan palton, kaj pri kiu nun Odeta petis sian edzon, ke li ŝanĝu ĝin por io pli eleganta kiam mi honore al ili akompanis ilin dum promeno. Ŝi iris siaflanke por ŝanĝi la veston, kvankam mi protestis, ke urba robo certe neniel same belos kiel la mirinda hejmrobo el ĉina krepo aŭ el silko, la helroza, ĉeriza, tiepole roza103, blanka, malva, verda, ruĝa, unuece aŭ motive flava, en kiu sinjorino Svan tagmanĝis, kaj kiun ŝi nun estis demetonta. Kiam mi asertis, ke ŝi prefere eliru kun ĉi tiu robo, ŝi ekridis – aŭ moke pri mia naivo aŭ plezure pro mia komplimento. Ŝi senkulpigis sin pro posedo de tia multo da hejmroboj, pretendante ke nur en tiaj ŝi sentas sin komforta, kaj ŝi iris, surmetonte iun el tiuj reĝeskaj tualetoj, kiuj imponis al ĉiuj renkontatoj, kaj inter kiuj mi tamen estis fojfoje komisiita por la elekto de tiu, per kiu ŝi laŭ mia prefero sin vestos.

En la Alklimatiga Ĝardeno, kiel fiera mi estis, kiam post nia elkaleŝiĝo mi antaŭeniris apud sinjorino Svan! Ŝi iris per trankvilaj paŝoj, iom flosigante la baskon de sia mantelo, kaj mi ĵetis al ŝi admirajn rigardojn, kiujn ŝi respondis kokete per longa rideto. Se ni renkontis tiun aŭ tiun amikon de Ĵilberta, egale knabon aŭ knabinon, kiu nin de malproksime salutis, mi estis nun rigardata de ili kiel iu el tiuj homoj, kiujn mi antaŭe enviis, kiel amiko de Ĵilberta, kiu konis ŝian familion kaj partoprenis en la alia flanko de ŝia vivo, en la parto kiu ne okazis sur la Elizeaj Kampoj.

Ofte en la aleoj de la bulonja Arbaro aŭ de la Alklimatiga Ĝardeno ni preteriris iun aŭ alian altrangan sinjorinon amike ligitan al familio Svan, kiun Ŝarlo Svan iafoje pretervidis kaj pri kiu lia edzino atentigis:

— „Ŝarlo, ĉu vi ne vidas sinjorinon De Monmorensi?”

Kaj sinjoro Svan kun amika rideto, kiun ebligis delonga familiareco, tamen vaste levis la ĉapelon kun eleganto kiu al li estis propra. Iafoje la koncerna sinjorino haltis, al sinjorino Svan volonte farante ĉi tiun ĝentilan komplezon, kiu restos malgrava kaj kiun ŝi klare ne eluzos por ia posta pretendo, ĉar Svan sufiĉe kutimigis ŝin al sindeteno. Ŝi tamen estis talente al si propriginta la tutan bontonon de la mondumo, kaj kiel ajn elegante kaj impone la promenantino sin tenis, sinjorino Svan en tio egalis ŝin; momente starante apud la amikino, kiun ŝia edzo ĵus renkontis, ŝi tiel facile prezentis nin – min kaj Ĵilbertan – tiel libere kaj trankvile eldiris siajn komplimentojn, ke ekstera observanto malfacile juĝus, kiu – elinter la edzino de Svan kaj la nobela promenantino – estis la altranga sinjorino. En la tago, kiam ni iris por spekti la sinhalojn, sur la revena vojo ni ekvidis, venantan en kontraŭa direkto kaj sekvatan de du aliaj virinoj ŝajne eskortajn, maljunan sinjorinon, ankoraŭ belan, volvitan en malhela mantelo kaj portantan ĉapeton, kiun tenis du bridoj ligitaj sub la mentono.

— „Ha, jen venas homo, kiu interesos vin.” al mi diris Svan.

La maljuna sinjorino, nun kelkajn paŝojn distanca, ridetis kun karesa mildeco. Sinjoro Svan demetis la ĉapelon kaj sinjorino Svan kliniĝis riverence kaj gestis, ke ŝi kisos la manon de la sinjorino simila al portreto de Vinterhalter104, kiu ŝin relevigis kaj brakumis.

— „Nu, homo, tuj resurmetu vian ĉapelon” ŝi diris al Svan per laŭta, kava voĉo, kiel familiara amikino.

— „Mi prezentos vin al ŝia imperiestrina moŝto” al mi diris sinjorino Svan.

Svan momente kuntiris min flanken, dum sinjorino Svan parolis kun la dirita moŝto pri vetero kaj pri bestoj nove enkondukitaj en la Alklimatigan Ĝardenon.

— „Ŝi estas princino Matilda”105 li diris al mi „jes, amikino de Gustavo Flober106, de Ŝarlo Santbeŭvo, de Aleksandro Duma. Pripensu ke ŝi estas nevino de Napoleono la 1a! Ŝin svatis Napoleono la 3a kaj la rusia imperiestro. Ĉu ne interese? Parolu do kun ŝi! Sed mi esperas, ke ŝi ne igos nin stari dum horo.”

„Mi renkontis Hipoliton Ten107, kiu diris al mi ke la princino kaj li malpacas” diris Svan.

— „Li agis kiel porko” ŝi respondis per abrupta voĉo, sonigante la vorton porko (/kɔŝõ/) kvazaŭ ĝi estus la nomo de episkopo el la epoko de Ĵana De Arko108 (/koŝõ/). „Pro la artikolo, kiun li skribis pri la imperiestro, mi lasis ĉe li nomkarton kun surskribo por adiaŭo.”

Mi same miris kiel tiu, kiu legas leterojn de la dukino De Orleano109, laŭdevene princino palatinata. Kaj efektive la princino Matilda estis laŭanime tute franca, sed la esprimo ŝiaj sentoj havis abruptecon karakteran de la malnova Germanio, kiun ŝi probable heredis de sia Vurtemberg-devena110 patrino. Sian ne plene poluritan, preskaŭ virecan verdiremon ŝi mildigis, kiam ŝi ridetis, per itala dolĉeco. Kaj ĉion ĉi akompanis tualeto tipa de la dua francia imperio, tiel ke – kvankam la princino ĝin surhavis sendube nur pro fideleco al la modo, kiun ŝi ŝatis de sia junaĝa tempo – ĝi impresis, kvazaŭ ŝi volus eviti malĝustecon de historia dekoro kaj dezirus respondi al la espero de tiuj, kiuj atendis de ŝi eĥon de pasinta epoko. Mi sufloris al Svan, ke li demandu, ĉu ŝi renkontiĝis kun Alfredo De Muse.

— „Tre malofte, kara sinjoro” ŝi respondis per ŝajnige kolereta tono – kaj efektive ŝi sinjorumis al Svan pro ŝercemo, ĉar ŝi estis kun li intime amika. „Mi unufoje akceptis lin por vespermanĝo. La invito estis por la 19a horo, Je la 19a kaj duono, li ankoraŭ ne alvenis kaj ni komencis la manĝon. Li alvenis je la 20a, salutis min, eksidis, ne diris unu parolon, foriris post la manĝo sen ke mi aŭdis la sonon de lia voĉo. Li estis mortebria. Tio ne tro emigis min por dua invito.”

Svan kaj mi staris iom aparte.

— „Mi esperas, ke ĉi tiu kunveneto daŭros ne tro longe” li komentis al mi „al mi doloras la plandoj. Ha, mi ne scias, kial mia edzino daŭrigas la interparolon, poste ŝi mem plendos pro laciĝo, kaj mi ne plu povas elteni tiel longajn staradojn.”

Sinjorino Svan – ricevinte la informon de sinjorino Bontempo – estis ĝuste diranta al la princino, ke la registaro, finfine ekvidinta sian malĝentilecon, volas sendi al ŝi inviton por ke en la postsekva tago ŝi spektu de la oficiala benkaro la viziton de la rusia imperiestro Nikolao111 ĉe la Domo de Invalidoj112. Sed la princino, kiu spite al ĉia ŝajno, spite al la tono de sia medio konsistanta precipe el artistoj kaj beletristoj, fundamente kaj en ĉiu okazo de grava decido restis nevino de Napoleono la 1a...:

— „Jes, kara sinjorino, ĝin mi ricevis hodiaŭ matene kaj resendis al la ministrejo, kiu ĝin tre probable rehavas en la nuna horo. Mi alskribis, ke inviton mi ne bezonas por viziti la Domon de Invalidoj. Se la registaro deziras, ke mi iru, mi ne sidos sur la benkaro sed en nia kel-tombejo, apud la tombo de la imperiestro. Mi ne bezonas invitan karton por tio. Mi havas la ŝlosilon. Mi eniras laŭvole. La registaro nur diru, ĉu ĝi deziras, ke mi ĉeestu. Sed se mi ĉeestos, mi ĉeestos en la kelo aŭ tute ne.”

Tiumomente min kaj sinjorinon Svan salutis juna viro, kiu diris bonan tagon sed ne haltis, kaj kiun ŝi – sen mia scio – konis: tiu estis Bloĥ. Al mia demando pri li sinjorino Svan respondis, ke lin prezentis al ŝi sinjorino Bontempo, ke li laboras por ministreja kabineto, kion lastan mi ne sciis. Ŝi cetere probable ne renkontis lin ofte – aŭ ŝi eble ne volis eldiri la nomon Bloĥ, ĝin juĝante ne tre ŝika113 – ĉar ŝi diris, ke li nomiĝas Meŭrel. Mi memcerte diris, ke ŝi konfuzas, ke li nomiĝas Bloĥ. La princino rektigis la baskon, kiu malantaŭ ŝi pendis, kaj kiun sinjorino Svan admire rigardadis:

— „Ĝi estas ĝuste felo, kiun al mi donace portigis la rusia imperiestro antaŭ ioma tempo” la princino diris, „kaj tial, ke mi vizitis lin hodiaŭ, mi surmetis, por ke li vidu ke mi aranĝigis ĝin kiel ian mantelon.”

— „Mi aŭdis, ke la princo Luizo114 varbiĝis en la rusan militistaron, via princina moŝto certe tre sentos la mankon pro lia foresto” diris sinjorino Svan, pretervidante la signojn de malpacienco de sia edzo.

— „Li agis kiel ventkapulo! Mi ja diris al li: tio, ke vi havis militiston en via familio, ne estas pravigo.” respondis la princino, per tiu abrupte simpla frazo aludante al Napoleono la 1a.

Svan ne povis plu stari:

— „Kara sinjorino, mi mem sintenos moŝtece: mi petas vian permeson por adiaŭo; mia edzino tre malsanis lastatempe kaj mi volas, ke ŝi ne restu pli longe staranta.”

Sinjorino Svan refoje riverencis kaj la princino al ĉiuj direktis anĝelan rideton, kiun ŝi kvazaŭ reportis de antaŭlonga tempo, de la eleganta ĉarmo de sia junaĝo, de la vesperoj en Kompienjo115, kaj ĝi delikate fluis, senŝanĝa, sur ŝia antaŭ momento mishumora vizaĝo; ŝi foriris, sekvate de la du duenjoj, kiuj dum la konversacio, simile al interpretistoj, vartistinoj aŭ flegantinoj, enŝovis nur nesignifajn vortojn kaj superfluan klarigojn.

— „Estos bone, se vi enskribigos vian nomon ĉe ŝi en iu venonta tago de ĉi tiu semajno” al mi diris sinjorino Svan, „oni ne lasas karton ĉe tiaj roiltiz – se paroli angle – sed ŝi invitos vin, se vi enskribiĝos.”

Kelkfoje en tiuj lastaj vintraj tagoj ni eniris – prelude al la promeno – iun el la malgrandaj eksponejoj, kiuj tiutempe floris, kaj en kiuj Svan, kiel konata amatoro, ricevis tre respektajn salutojn de la pentraĵ-agentoj, ĉe kiuj ili okazis. Kaj sub la ankoraŭ malvarma vetero mia malnova deziro de vojaĝo al Sudfrancio aŭ al Venecio vigliĝis en tiuj salonoj, en kiuj la progresanta printempo kaj arda sunlumo viole briligis la rozecajn montojn de Alpiloj116 kaj kolorigis per malhele smeralda diafano la akvon de la Granda Kanalo. Se la vetero estis malfavora ni prefere iris al koncerto aŭ teatro kaj poste prenis manĝeton en te-domo. Se sinjorino Svan deziris diri al mi ion, kion la sidantoj de najbaraj tabloj aŭ eĉ la kelneroj prefere ne komprenu, tion ŝi diris anglalingve, kvazaŭ ĝi estus lingvo konata nur de ni ambaŭ. Ĝuste ĉiuj homoj ĉirkaŭe komprenis la anglan, nur mi ĝin ankoraŭ ne lernis kaj mi devis tion memorigi al sinjorino Svan, por ke ŝi ĉesigu pri la apudaj tetrinkantoj aŭ la tealportanto siajn rimarkojn, kiuj – mi divenis – estis acerbaj, kvankam ilin mi tute ne komprenis, dum la kritikato komprenis plene.

En iu okazo, en kiu temis pri eliro al iu spektado, Ĵilberta min profunde mirigis. Tiam estis ĝuste la tago, pri kiu ŝi antaŭe parolis al mi, la datreveno de la morto de ŝia avo. Estis planite, ke ni iros kun ŝia instruistino por aŭdi prezenton de operaj kantoj, kaj Ĵilberta estis sin vestinta konvene por la ĉeesto en tia muzika okazaĵo, konservante la saman indiferentan mienon, kiun ŝi kutime havis rilate al okazontaĵo, kiu – ŝi diradis – povis esti egale tia aŭ tia, se ĝi nur al mi plaĉis kaj de ŝiaj gepatroj estis aprobita. Antaŭ la tagmanĝo ŝia patrino al ni konfidence parolis, klarigante ke estis al ŝia patro malagrable se ni iros al koncerto en tiu tago. Mi juĝis tion memkomprenebla. Ĵilberta ne reagis, sed ŝi paliĝis pro nekaŝebla kolero kaj ne plu diris eĉ vorton. Kiam sinjoro Svan revenis, lia edzino lin kunirigis al la malproksima ekstremo de la salono kaj al li parolis mallaŭte. Li vokis Ĵilbertan kaj kondukis ŝin en la apudan ĉambron. Ni aŭdis, ke ili parolis kun tre laŭtaj voĉoj. Mi tamen ne povis kredi, ke tiel obeema, tiel tenera, tiel milda Ĵilberta kontraŭis la peton de sia patro en tia tago, pro tiel bagatela afero. Fine Svan revenis ankoraŭ parolante:

— „Vi aŭdis tion, kion mi diris, ĉu ne? Kaj nun agu laŭvole.”

La vizaĝo de Ĵilberta restis streĉita dum la tuta tagmanĝo, post kio ni ambaŭ iris al ŝia ĉambro. Tie subite sen ia hezito kaj kvazaŭ heziton ŝi neniam sentis:

— „Jam la dekkvara horo!” ŝi ekkriis „ĉu vi ne memoras, ke la koncerto ekos je la dekkvara kaj duono?”.

Kaj ŝi urĝis sian instruistinon.

— „Sed...” mi diris „ĉu tio ne ĉagrenos vian patron?”

— „Tute ne ĉagrenos.”

— „Tamen li timis, ke tio ŝajnos nekonvena pro tiu datreveno.”

— „Kial mi zorgu pri tio, kion aliaj homoj opinias? Estas absurde, ke oni zorgas pri juĝoj de aliaj en aferoj de sento. Ĉiu sentas por si mem, ne por ĉirkaŭuloj. Mia instruistino, kiu malofte ĝuas amuzojn, tre kontentas pro ĉi tiu baldaŭa vizito al koncerto, mi ne senigos ŝin je tiu plezuro pro opiniantoj.”

Ŝi prenis sian ĉapelon.

— „Sed, Ĵilberta” mi diris, surmanante ŝian brakon „ne pro la sento de ĉirkaŭuloj, sed pro la sento de via patro.”

— „Vi ja ne komencos riproĉadon, espereble” ŝi ekkriis al mi per akra voĉo kaj ŝi vigle liberigis sian brakon.

Pro ankoraŭ pli valora komplezo, ol kiam ili iris kun mi al la Alklimatiga Ĝardeno aŭ al koncerto, gesinjoroj Svan ankaŭ ne tenis min ekster sia amika rilato kun Bergoto, de kiu fontis la allogo, kiun mi sentis pri ilia familio, kiam, antaŭ eĉ ol mi konis Ĵilbertan, mi pensis ke ŝi pro sia proksimeco kun la respektinda maljunulo estos por mi ege interesa amikino, se almenaŭ la malestimo, kiun ŝi nepre sentos al mi, ne malesperigus min pri tio, ke ŝi min kunvenigos iam al vojaĝo kun li por viziti la urbojn, kiujn li ŝatis. Kaj ĝuste okazis, ke en iu tiama tago sinjorino Svan min invitis al formala tagmanĝo. Mi ne sciis, kiuj estis la aliaj gastoj. Ĵus alveninte, starante en la vestiblo mi senaplombiĝis pro okazo, kiu min antaŭtimigis. Sinjorino Svan preskaŭ senmanke imitis la morojn, kiuj estas rigardataj elegantaj dum unu sezono, sed ne sukcesas daŭri kaj baldaŭ estas ignorataj (kiel multajn jarojn antaŭe ŝi havis sian hansom cab117 aŭ sur invitkarto al tagmanĝo presigis ke la okazo estas to meet118 tia- aŭ tia-rilate gravan homon). Ofte la koncernaj moroj neniel estis misteraj kaj inicado al ili ne estis necesa. Ekzemplo de malgranda tia novaĵo el tiuj jaroj, enportita de Anglio, estis ke Odeta farigis por sia edzo nomkartojn, sur kiuj la mallongigo Mr119 staris antaŭ la nomo Ŝarlo Svan. Post mia unua vizito en ŝia hejmo, sinjorino Svan lasis ĉe ni iun el tiuj kartetoj – kiel ŝi nomis ilin. Neniam antaŭe iu lasis por mi nomkarton; mi sentis tiom da fiero, da emocio, da dankemo, ke kolektante la tutan monon, kiun mi disponis, mi mendis belegan korbon da kamelioj kaj ĝin portigis al sinjorino Svan. Mi petegis al mia patro, ke li lasu karton ĉe ŝi, sed unue ke li havigu al si tiajn, sur kiaj lia nomo havus la alskribon Mr. Li cedis al neniu el miaj du petoj, mi pro tio malĝojegis dum kelkaj tagoj, kaj poste pripensis, ke li eble estis prava. Sed la uzo de Mr, kvankam ne utila, estis klara. Tiel ne estis pri la alia moro, kiu en la tago de tiu formala manĝo, al mi aperis sen la necesa klarigo de sia signifo. En la momento, kiam mi estis transironta de la antaŭsalono al la salono, la tablestro donis al mi maldikan, longan koverton, sur kiu mia nomo estis skribita. Pro mia miro mi dankis lin, sed mi rigardadis la koverton. Mi ne sciis, kion mi faru pri tiu objekto, same embarasite kiel fremdulo pri unu el tiuj etaj iloj, kiujn oni donas al la gastoj de ĉina manĝo. Mi vidis, ke ĝi estis fermita, mi timis ke mi ŝajnos malĝentile scivola, se mi tuj malfermos ĝin, kaj mi do enpoŝigis ĝin kun mieno de scianto pri la afero. Kelkajn tagojn antaŭe sinjorino Svan skribis, ke mi venu por tagmanĝo de malgranda rondo. Estis tamen tie dekses homoj, inter kiuj mi tute ne sciis ke mi kalkulu Bergoton. Sinjorino Svan, min nominte – kiel ŝi kutime diris – antaŭ pluraj el tiuj gastoj, subite, dirinte denove mian nomon kaj ne ŝanĝante sian tonon (kvazaŭ ni estus nur du gastoj de tiu manĝo, kiuj estos egale kontentaj pri tiu interkoniĝo) elparolis la nomon de la dolĉa blankhara bardo. La nomo Bergoto min tremigis kiel la bruo de revolvero, kiun oni pafigus al mi, sed reflekse, por konservi la vizaĝon, mi klinsalutis; antaŭ mi, kiel ia iluziisto, kiun oni vidas sendifekta en sia redingoto en la disflua fumo de pafo, de kiu forflugas kolombo, mian saluton reciprokis juna, akra, eta, fortika kaj miopa viro kun ruĝa nazo helikŝele kunrulita, kun nigra pinta barbeto. Mi fariĝis senmezure malgaja, ĉar tio, kio ĵus dispolviĝis, estis ne nur la velka maljunulo, kiu simple neniiĝis, sed estis ankaŭ la beleco de ampleksa verkaro, kiun mi sukcesis loki en la sanktan, ŝanceliĝan organismon, de mi speciale konstruitan por ĝi por la funkcio de templo, sed por kiu spaco ne estis en la larĝa korpo plena je angioj, ostoj kaj ganglionoj de la vireto kun mallonga nazo kaj nigra barbeto, kiu staris antaŭ mi. La tuta Bergoto, kiun mi malrapide kaj delikate prilaboris, guton post guto, kiel stalaktiton, el la diafana beleco de liaj libroj – tiu Bergoto subite ne plu povis funkcii, tial ke necesis konservi la kunvolviĝan nazon kaj enkalkuli la nigran barbeton; simile kiel neuzebla estas la solvo trovita por problemo, de kiu oni nekomplete legis la kondiĉojn kaj ne atentis al tio, ke la fina sumo nepre egalu al difinita nombro. La nazo kaj barbeto estis elementoj neignoreblaj kaj des pli agacaj ke, min devigante al plena rekonstruo de la bergota personeco, ili ŝajne ankaŭ implicis, produktis, eligis iun apartan specon de agema kaj memkontenta spirito – kio estis fraŭda faro, ĉar tiu spirito estis tute alia ol la speco de klereco kiu plenigis tiujn librojn, kiujn mi bone konis kaj kiuj enhavis dolĉan, sanktan saĝecon. Rezonante laŭ la libroj, mi neniam konkludus per la helikeca nazo; sed rezonante laŭ la nazo, kiu ŝajne ne zorgis kaj iris sian vojon laŭ sia fantazio, mi deduktus laŭ tute alia direkto ol la verkaro de Bergoto, kaj konkludus tre probable per tio ke ĝi signas ian pensmanieron de hastema inĝeniero, de iu el tiuj, kiuj, salutate, kredas ke estas ĝentile diri „bone, kiel vi?” antaŭ ol oni demandis pri ilia sano, kaj, se oni asertas ke oni ricevis grandan plezuron de la interkoniĝo, respondas per koncizaĵo, kiun ili rigardas eleganta, trafa kaj moderna, tial ke ĝi ŝparas la ŝparindan tempon de vanaj komplimentoj: „same”. Klare nomoj tre fantazie desegnas aĵojn, ili donas pri homoj kaj landoj tiel malĝuste prezentajn krokizojn, ke oni ofte stupore miras, kiam anstataŭ la imagita mondo aperas la reala (kiu cetere ne estas la vera mondo, la sentumoj ja ne multe pli efikas ol la imago pri ĝusta bildigo, tiel ke la finfine proksimumaj bildoj de realo, kiujn oni sukcesas havi, estas almenaŭ tiel malsimilaj de la mondo vidata, ol ĉi lasta estas de la mondo imagita). Sed se pri Bergoto temas, la embaraso pro la antaŭscio de lia nomo ne multe pezis, kompare kun la embaraso kiun al mi kaŭzis antaŭkono de lia verkaro, ĉar mi devis nun kroĉi al ĝi, kiel al balono, la vireton kun barbeto, ne povante prognozi, ĉu ĝi konservos sufiĉan tirpovon por leviĝi. Ŝajnis ja, ke li vere estis la skribinto de la libroj, kiujn mi tiel alte taksis, ĉar kiam sinjorino Svan – sentante ke ŝi per tio agos laŭ sia devo – al li diris, ke mi tre ŝatas iun el tiuj verkoj, li ne vidigis miron pro tio, ke ŝi konfidis tion al li prefere ol al iu alia, kaj ne juĝis ke tio rezultas de konfuzo pri la persono; sed, plenigante la redingoton, kiun li surmetis honore al ĉiuj aliaj gastoj, per korpo avida je la baldaŭa manĝo, tiel dediĉante sian atenton al aliaj gravaj temoj, li ridetis pro la memoriga mencio de siaj libroj, kvazaŭ ili estus pasinta okazaĵo de lia pli frua vivo, aŭ kvazaŭ iu estus aludinta al alivesto laŭ la duko De Giz120, kiun li havus en maskobalo en iu pasinta jaro, kaj tiuj liaj libroj sekve tuj malaltiĝis por mi – kun si kunfaligante la tutan valoron de belo, de universo, de vivo – kaj atingis la nivelon de iama duaranga amuzo por viro kun barbeto. Mi do pensis, ke li verkis ilin sendube laboreme, sed ke si li vivus sur insulo ĉirkaŭata de malprofundoj kovritaj de perlaj ostroj, li anstataŭe prospere dediĉus sian tempon al komercado de perloj. Lia verkaro al mi ne plu ŝajnis tiel necesa. Kaj sekve mi dubis, ĉu vere originaleco pruvas, ke grandaj literaturistoj estas dioj po regantaj super ekskluziva regno, aŭ ĉu plivere en tio estas iom da simulado, ĉu la diferencoj inter diversaŭtoraj verkoj rezultas de laboro, prefere ol esprimas bazan, esencan diferencon inter la personecoj.

La gastoj jam sidis ĉe la tablo. Apud mia telero kuŝis dianto, kies tigo estis kovrita de stanfolio. Ĉi tio embarasis min malpli, ol la koverto antaŭe transdonita en la antaŭsalono kaj kiun mi tute forgesis. Tiu aranĝo, kvankam ĝi estis por mi same nova, ŝajnis pli divenebla, kiam mi vidis ke ĉiuj viraj tablanoj prenis dianton simile kuŝantan apud la manĝiloj kaj ĝin enŝovis en butonfendon de sia redingoto. Mi agis imite al ili, kun la senĝena mieno de senreligiulo en preĝejo, kiu ne konas la iron de la rito, sed stariĝas kiam ĉiuj stariĝas, surgenuiĝas iom poste ol ĉiuj surgenuiĝis. Alia nekonata kaj malpli efemera moro al mi malplaĉis pli forte: apud mia telero estis telereto plenigita de nigraĉa enhavo, kiun mi ne konis kiel kaviaron. Mi estis senscia pri ĝia destino, sed firme decidis, ke mi ĝin ne manĝos.

Bergoto sidis ne tro malproksime de mi, mi klare aŭdadis liajn dirojn. Mi sekve nun komprenis la impreson de sinjoro De Norpua. Li havis efektive strangan tonon. Kio plej ŝanĝas la fizikajn ecojn de voĉo estas tio, ke ĝi entenas penson: la sonoro de diftongoj, la impulso de lipsonoj de tio ricevas influon. Ankaŭ la parolritmo. Lia ritmo al mi ŝajnis tute alia, ol ĝi estis en lia skribmaniero, eĉ kiam li diris tiajn aferojn, per kiaj ordinare teksiĝis liaj verkoj. Sed la voĉo de homo sonas de sub masko, malantaŭ kiu ĝia sono ne estas sufiĉa helpo por rekoni vizaĝon unue klare viditan en skriba stilo. En iuj momentoj de la konversacio, en kiuj Bergoto laŭ sia kutimo komencis paroli en maniero, kiu ne sole al sinjoro De Norpua ŝajnis afekta kaj incita, mi bezonis longan tempon, antaŭ ol mi konstatis ekzaktan interrespondon kun la partoj de liaj libroj, kie lia stilo fariĝis tiel poezia, tiel melodia. Tiam li vidis en la propraj paroloj forman belecon sendependan je la signifo de frazoj, kaj tial ke homa parolo rekte rilatas al animo, ĝin tamen ne esprimante kiel tion faras la skriba stilo, Bergoto ŝajne parolis preskaŭ kontraŭsence, ĉantante iujn vortojn, kaj, se sub ilia ĉenigo li volis esprimi iun bildon, ilin vicigante sen intervalo kiel unu solan muzikan noton, kun laciga samtoneco. De tio rezultis ke afektita, emfaza, unutona parolfluo estis signo de la alta beleco de liaj diroj, kaj sekvo de la sama talento, kiu en liaj libroj estigis floradon de bildoj kaj harmonion. Mi unue tre malfacile rimarkis tion, ĉar tio, kion li diris en tiaj momentoj, ĝuste ĉar ĝi estis vere diro de Bergoto, ne ŝajnis bergoteska. Ĝi estis abunda elfluo de precizaj ideoj, ne trovebla en la bergota maniero, kiun multaj ĵurnalistoj al si proprigis; kaj ĉi tiu diferenco – iom nebule videbla tra la konversacio, kvazaŭ tra diafana vitro – probable estis alia aspekto de tio, ke, se oni legis paĝon redaktitan de Bergoto, ĝi neniam konformis al tio, kion skribus iu el tiuj senfantaziaj imitantoj, kiuj tamen en gazetoj aŭ en libroj sian prozon ornamis per tiom da sentencoj kaj bildoj laŭ bergota maniero. Tiu stila diferenco devenis de tio, ke bergoteco estis precipe valora kaj aŭtenta elemento, kaŝita sine de ia ekzistaĵo, kaj de ĝi eltirita de la granda verkisto dank' al lia genio: la celo de la dolĉa bardo estis tiu eltiro, bergoteksan verkadon li ne celis. Verdire bergoteske li verkis malgraŭvole, ĉar li ja estis Bergoto, kaj pro tiu cirkonstanco ĉiu nova belaĵo de li verkita estis eta kvanto da bergoteco enfosita en afero, de kiu li eltiris ĝin. Kaj kvankam en tiu rilato ĉiu el tiuj belaĵoj analogis kun la aliaj kaj estis karakterize rekonebla, ĝi tamen restis aparta, same kiel la trovo, kiu ĝin malvualis; ĝi sekve novis, sekve malkongruis kun tio, kion oni rigardis bergota, kaj kiu estis kunflika sintezo de la jam de li elpensitaj kaj redaktitaj tekstoj, kiuj al sengeniaj homoj ne ebligis diveni, kion li eltrovos en novaj cirkonstancoj. Tiel okazas pri ĉiu granda literaturisto: la beleco de liaj frazoj estas ne prognozebla, same kiel ne prognozebla estas la beleco de virino ankoraŭ ne konata; ĝi estas krea ago, ĉar ĝi koncernas ne lin mem sed eksteran aĵon, kiun li pripense konsideras, kaj kiun li ĝis tiam ankoraŭ ne esprimis. Nuntempa kronikisto kiu dezirus imiti – tamen ne tro evidentigante sian epigonadon – la manieron de Luizo de Sansimono, eble sukcesus skribi la unuan linion de la portreto de Vilar:

„li estis sufiĉe alta, bruna viro... kun viva, malfermita, esprimoplena vizaĝo...”

sed per kiu konsekvenco li povus trovi la duan linion, kiu tiamaniere komenciĝas:

„... kaj vere iom frenez-aspekta”?

Vera varieco rezultas el tiu abundo de realaj, surprizaj elementoj, el branĉeto peza pro bluaj floroj neatendite elpendanta el printempa heĝo, kiu jam ŝajnis plena, dum formala imito de varieco (kaj sama rezono validas pri aliaj stil-kvalitoj) rezultas en malplenon kaj unuformecon, alivorte en la malon de varieco, kaj iluzias kaj similan impreson donas en la verkoj de imitantoj nur al tiu, kiu ĝin ne komprenis en verkoj de majstroj.

Tial – la parolmaniero de Bergoto probable ĉarmus se li mem estus nur amatoro eldiranta pseŭdajn bergotaĵojn, dum efektive ĝi dependis de la aktiva penso de Bergoto laboranta pri esencaj ligoj, kiujn dum aŭskultado oni ne tuj distingis – kaj do simile, ĉar Bergoto sian penson precize aplikis al realaĵo, kiun li volis ekzameni, lia lingvo estis iarilate tro pozitiva, tro nutra, kaj ĝi elrevigis tiujn, kiuj nur atendis liajn dirojn pri la eterna torento de ŝajnojla mistera timtremo kaŭzata de beleco. Plie la ĉiam eminenta, nova kvalito de tio, kion li skribis, aperis ankaŭ en lia konversacio per tiel subtila aliro al ajna demando, ignora pri ĉiuj jam konataj aspektoj de la afero, ke li ŝajne interesiĝis nur al iu detalo, ŝajne misprezentis ĝin aŭ amuziĝis per paradoksoj, kaj ke liaj ideoj sekve ŝajnis konfuzaj (laŭ juĝo de homoj, kiuj ordinare rigardas klaraj tiujn ideojn, kiuj samgrade estas konfuzaj, kiel iliaj). Nu, ĉar kondiĉo por ke aperu novaĵo estas, ke oni unue forigu la kliŝon, kiun oni kutimis kaj kiu tial rolis kiel la realo mem, ĉia nova konversacio kaj simile ĉia originala pentrado aŭ muzikado ŝajnas nepre komplika kaj teda. Ĝi uzas figurajn vortumojn, kiuj ne estas familiaraj, la parolanto ŝajne ĉion esprimas metafore, tio tedas kaj impresas kvazaŭ ĝi estas malvera. (Fakte malnovaj parolturnoj siatempe ankaŭ estis malfacile kompreneblaj bildoj, kiam aŭdantoj ankoraŭ ne konis la mondon, kiun ili prezentis. Sed delonge oni kredas, ke ĝi estis la reala mondo, oni fidas ĝin.) Tial, kiam Bergoto laŭ maniero kiu nuntempe ŝajnas tre simpla diris pri Kotar, ke li estas saltuleto serĉanta sian egalpezon, aŭ pri Briŝo ke „pli ol sinjorino Svan li kun videbla peno flegas sian frizadon, ĉar, zorgante samtempe pri sia profilo kaj pri sia famo, li devas per la aranĝo de sia hararo ĉiumomente impresi leone kaj filozofe”, oni baldaŭ sentis tediĝon kaj deziris pli konkretan diron – ja tiel komentis homoj, celante per tio, ke ili atendas diron pli ordinaran. La nerekoneblaj paroloj sonantaj el la masko, kiun mi vidis antaŭ mi, estis ja atribuindaj sole al la beletristo, kiun mi admiris, ili ne povus ricevi lokon en iun el liaj libroj kiel puzlero inter aliajn puzlerojn, ili ŝvebis en alia ebeno kaj bezonis transponon, per kiu, en tago kiam mi estis ripetanta frazojn aŭditajn de la buŝo de Bergoto, mi retrovis la tutan framon de lia skriba stilo, de kiu mi tiam povis rekoni kaj nomi la unuopajn partojn ene de tiu parola fluo, kiu antaŭe al mi ŝajnis tute alia.

Laŭ malpli grava vidpunkto la aparta, iom tro pedanta kaj intensa maniero, kiel li elparolis iujn vortojn, iujn adjektivojn, kiuj ofte revenis en lia konversacio, kaj kiujn li ĉiam diris kun ia emfazo, dissonigante iliajn silabojn kaj laŭtigante la akcenton (ekzemple en la vorto vizaĝo, kiun li ĉiam preferis al aspekto, kaj en kiu li tre emfazis la vo-, la zo-, la ĝo-sonojn, tiel ke ili kvazaŭ dispafiĝis el lia momente malfermita mano), ĝuste interrespondis kun la belaj lokoj, en kiuj li heligis tiujn samajn vortojn en sia prozo, ilin kvazaŭ evidentige enŝovis kaj kompostis tiamaniere ene de la takto de la frazo, ke leganto devis, se li volis eviti ritman eraron, enkalkuli ĉiujn iliajn sonojn. Tamen oni ne retrovis en la parola lingvo de Bergoto iun prilumon, kiu en liaj libroj, kiel ankaŭ en la libroj de pluraj aliaj aŭtoroj, ofte ŝanĝas en la frazo la aspekton de vortoj. Ĉi tiu prilumo probable venas de profunda loko kaj ĝiaj radioj ne trafas la vortojn de homo en la horoj, kiam li, malfermita al kunparolantoj, estas iagrade fermita al si mem. Ĉi-rilate estis trovebla en la libroj de Bergoto pli da melodio, pli da propra akcento, ol en lia parolado – da tia akcento, kiu ne rilatas al stil-beleco, kiun la aŭtoro mem verŝajne ne rimarkas, ĉar ĝi kundependas kun la plej intima tavolo de lia memo. Ĝuste ĉi tiu akcento, en la partoj de liaj libroj, kiam li frazis tute spontanee, ritmigis la ofte tre banalajn vortojn, kiujn li tie skribis. Ĉi akcento ne estas notita en la teksto, nenio atentigas pri ĝi, kaj tamen ĝi per si mem aldoniĝas al la frazoj, oni ne povas ilin diri laŭ alia maniero, ĝi estas la plej efemera kaj tamen plej profunda propraĵo de verkisto, kaj ĝi atestos pri lia naturo, ĝi sciigos ĉu malgraŭ ĉiuj kruelaj vortoj, kiujn li diris, li estis milda, malgraŭ ĉiuj voluptaj vortoj – sentimentala.

Iuj apartaj elparolaj kutimoj, kiuj iomete kolorigis la konversacian stilon de Bergoto, ne estis al li propraj, ĉar kiam mi poste ekkonis liajn gefratojn, mi aŭdis ilin de ili multe pli klare. Ili konsistis en ia abrupta, graka tono en la lastaj vortoj de gaja frazo, en ia mallaŭta, formorta tono fine de malgaja frazo. Ŝarlo Svan, kiu jam konis la majstron en lia infanaĝo, al mi diris, ke tiam oni aŭdis de li same klare, kiel de la gefratoj, ĉi tiujn do familiajn fraz-melodiojn, jen kiel akre gajajn kriojn, jen kiel malrapide splenajn murmurojn, kaj ke en la ĉambro, en kiu ili ĉiuj ludis kune, li sonigis same bone kiel la aliaj sian parton de tiuj alterne bruegaj kaj sordinitaj koncertoj. Kiel ajn aparta-speca ĝi estas, tiu tuta sonado, kiu eliĝas el vivuloj, estas pasema kaj ne daŭras trans ilia vivo. Sed alie okazis pri la elparolo de familio Bergoto. Estas ja malfacile kompreni – eĉ en la fikcio de la ‚Kanto-Majstroj’ – kiel artisto povas inventi muzikon post aŭskulto de birdaj ĉirpadoj, kaj tamen Bergoto en sia prozo transponis kaj fiksis tiun familian malrapidigon de vortoj, kiuj ripetiĝas en ĝojaj voĉadoj aŭ pogute sonas en malĝojaj suspiroj. En liaj libroj estas troveblaj frazo-finoj, en kiuj la sonoroj amasiĝas kaj daŭras, kiel en la lastaj akordoj de opera uverturo, kiu serĉas sian finon kaj rediras, rediras sian lastan kadencon, ĝis kiam la dirigento fine mallevas la bastonon, kaj en ili mi poste retrovis muzikan eĥon de tiuj kupro-sonoroj de familio Bergoto. Sed li mem, de kiam enskribis tiujn sonorojn en siajn librojn, pretervole ĉesis ilin aŭdigi en siaj paroladoj. De la tago kiam li komencis verki, kaj des pli klare poste, kiam mi ekkonis lin, lia voĉo definitive disagordiĝis de tio.

La juna bergota generacio – alivorte la estonta beletristo kaj liaj gefratoj – ja ne estis eminentuloj kompare kun multaj pli subtilaj, pli spritaj junuloj, kiuj juĝis ke la bergota grupo bruemas, eventuale vulgaras, incitas pro siaj ŝercoj, kiuj estis karakteraj de la duone-supereca duone-stultuma maniero de ilia domo. Sed genio, aŭ eĉ granda talento, ŝuldiĝas malpli al intelekta sciaro kaj socia rafino superaj al tiuj de aliaj homoj, ol al la kapablo por ilin transformi kaj transponi. Por varmigi fluaĵon per elektra lampo, ne utilas ke oni havas la plejeble fortan lampon, sed ja lampon en kiu kurenton oni povas deturni de la luma funkcio kaj redirekti al la provizado de varmo. Por promeni en aero, ne necesas la plejeble potenca aŭtomobilo, sed aŭtomobilo kiu ne daŭrigas sian surteran rampadon kaj, ŝanĝante la ĝistiaman kurson al vertikalo, kapablas konverti sian horizontalan rapidon en alsupran forton. Simile tiuj, kiuj faras geniajn verkojn, ne estas homoj vivantaj en la plej delikata medio, kun la plej brila parolpovo, la plej vasta kulturo, sed homoj kiuj povis, subite ĉesigante sian memcentran vivon, modifi sian personecon kaj ĝin similigi al spegulo, tiel ke ilia vivo, kiel ajn socie banala ĝi eventuale estis kaj eĉ ankaŭ intelekte banala, en ĝi speguliĝas – ĉar genio konsistas en tiu reflekta povo, ne en la propra kvalito de la reflektataĵo. De la tago kiam la juna Bergoto al legantaro povis montri la malelegantan salonon, en kiu li ofte restis dum sia junaĝo, kaj la ne tre amuzajn interparolojn, kiujn li havis tie kun siaj gefratoj, de tiu tago li superis la pli spritajn kaj altklasajn amikojn de sia familio: ili en siaj belaj rols-rojs121-aŭtoj ja egale rehejmiĝis, iom malestime komentante pri la vulgareco de familio Bergoto; sed li dume, per sia elementa, finfine startinta aparato, superflugis ilin.

Poste li ne plu kun familianoj, sed kun iuj samgeneraciaj verkistoj havis komunajn trajtojn en sia parolmaniero. Pli junaj aŭtoroj, kiuj post kelka tempo komencis forkonfesi lin, kaj asertis ke ili havas nenian spiritan komunaĵon kun li, tian parencecon pretervole vidigis per uzo de samaj adverboj, de samaj rolvortoj, kiujn li tre ofte ripetis, per simila frazkonstruo, per parolado en sama dampita, malrapidigita tono, kontrasta al la brila kaj facila stilo de la antaŭa generacio. Eble ĉi tiuj pli junaj homoj – la sekvo montros kelkajn en tiu situacio – neniam ekkonis Bergoton. Sed lia pens-maniero, en ilin inokulite, prosperigis en iliaj skribaĵoj tiujn deklinojn de sintakso, de emfazo, kiuj necese aperas kun idea originaleco. Ĉi tiu necesa rilato cetere ne ĉiam estas samspeca. En la okazo de Bergoto – li efektive ne dependis de iu modelo por sia skriba stilo, sed sian parolmanieron li ricevis de antaŭlonga amiko, brila diskutanto kiu lin impresis kaj influis, kiun li pretervole imitis en konversacio, sed kiu (la amiko) estis malpli talenta kaj do neniam verkis vere rimarkindan libron. Sekve de tio se oni juĝus nur pri originaleco de parolado, oni taksus Bergoton disĉiplo, epigona verkisto, dum ke – cetere influite de sia amiko en la kampo de konversacio – li male estis originala kaj kreema verkisto. Verŝajne ankaŭ por sin diferencigi de la antaŭa generacio, tro inklina al abstraktaj ideoj, al ĝeneralaj asertoj, kiam Bergoto deziris laŭdi libron, tio, kion li emfazis, ĉiam estis iu bilde imagebla sceno, iu priskribo sen racia signifo. „Ha, jes!” li diris ekzemple „estas bele! estas knabineto kun oranĝkolora ŝalo, ha, estas bele!”, aŭ eble: „efektive, estas fragmento, en kiu regimento trairas la urbon, ha jes, estas bele!”. Rigarde al stilo li ne estis plene akorda kun la epoko (kaj cetere restis tre strikte nacia, li malŝategis Lev-on Tolstoj, Ĝorĝon Eliot, Henrikon Ibsen kaj Fjodor-on Dostojevskij122), ĉar la vorto, kiun li ripete uzis laŭde pri stilo estis dolĉa. „Jes, tamen, mi pli ŝatas la manieron de Ŝatobrian en ‚Atala’123, ol en ‚Reneo’, ŝajnas al mi ke li skribas en la unua pli dolĉe.” La vorton li elparolis kiel kuracisto, al kiu malsanulo asertas ke lakto al li kaŭzas stomakajn spasmojn kaj kiu respondas: „ĝi tamen estas nutraĵo tre dolĉa”. Kaj estas vere, ke en la bergota stilo estis ia harmonio simila al tiu, pro kiu antikvuloj pri iuj el siaepokaj oratoroj diris laŭdojn, kies pravigon nuntempuloj ne bone komprenas, ĉar ili kutimas je modernaj lingvoj, en kiuj oni ne penas fari tiajn efektojn.

Kun timema rideto li ankaŭ diris pri iuj paĝoj de li verkitaj, pri kiuj homoj parolis kun admiro: „mi kredas, ke tio estas iagrade vera, iagrade ĝusta, ĝi povas esti utila”, sed simple pro modesteco, kiel virino al kiu oni diras, ke ŝia robo estas rava, ke ŝia filino estas bela, respondas „ĝi estas oportuna” kaj respektive „ŝi havas agrablan karakteron”. Sed la konstruema intuo estis tro intensa ĉe Bergoto, li nepre sciis ke la sola pruvo pri la utileco kaj vereco de liaj faraĵoj estis la ĝojo, kiun la verko donis unue al li kaj poste al aliaj homoj. Bedaŭrinde multajn jarojn poste, kiam lia talento jam velkis, ĉiufoje kiam li verkis ion, pri kio li ne kontentis, por ĝin ne forstreki, kiel decus, por ĝin publikigi, li ripetis tiu-foje al si mem: „tamen, ĝi estas iagrade ĝusta, ĝi utilos al mia lando”. Tiel ke la frazon iam murmuritan antaŭ admirantoj pro elturniĝo de sia modesteco li poste diris en la sekreto de la koro pro angoro pri sia valoro. Kaj la samaj vortoj, kiuj al Bergoto provizis superfluan pardonpeton pro la valoro de liaj unuaj verkoj, fariĝis kvazaŭ vana konsolo pro la malbona kvalito de la lastaj.

Ĉe li ia belarta severeco, ia volo por skribi nur tiajn tekstojn, pri kiaj li povos diri „tio dolĉas” kaj pro kiu li dum jaroj estis rigardata kiel malfekunda, precioza, bagatel-fajla artisto estis male la sekreta fundamento de lia forto, ĉar kutimiĝo determinas same la stilon de beletristo kaj la karakteron de homo, kaj aŭtoro kiu plurajn fojojn kontentiĝis per tio, ke li atingis en la esprimo de siaj pensoj ian agrablan formon, per tio malvaste bridis por ĉiam sian talenton, simile kiel cedante ofte al plezuro, al nelaboremo, al timo antaŭ sufero, oni mem desegnas sur sian karakteron, kiu fine fariĝas ne plu korektebla, la silueton de siaj malvirtoj kaj la limon de siaj virtoj.

Tamen – malgraŭ tiom da similaĵoj, kiujn mi poste rimarkis inter la verkisto kaj la privata homo – kiam ĉe sinjorino Svan en la unua momento mi ne kredis, ke la viro antaŭ mi staranta estas Bergoto, estas la aŭtoro de tiom da ĉieldevenaj libroj, mi eble ne tute malpravis, ĉar li mem tion ankaŭ malkredis – en la vera senco de la vorto. Tion li videble malkredis, ĉar li klinadis sian nukon antaŭ altklasaj homoj – sen ke li cetere montriĝis snoba – antaŭ literaturistoj, antaŭ ĵurnalistoj, kiuj estis al li malsuperaj. Certe li nun sciis pro la aproboj de aliaj homoj, ke li havas genion, kompare kun kio monduma pozicio aŭ oficiala rango ne multe pezas. Li nun sciis, ke li havas genion, sed tion li malkredis, ĉar li plu ŝajnigis humilecon antaŭ malbonaj verkistoj kun la celo ke li akademianiĝos, kvankam la akademio aŭ la kvartalo Sankta-Ĵermano same malmulte rilatas kun la parto de la eterna spirito, kiu aŭtoras la librojn de Bergoto, kiel kun la leĝo de kaŭzeco aŭ la nocio de dio. Ĉi tion li ankaŭ sciis, kiel ŝtelmaniulo superflue scias, ke ŝtelado estas malbona ago. Kaj la viro kun barbeto kaj helikeca nazo ruze lertis, kiel ĝentlemano-forketoŝtelisto, por proksimiĝi al la aspirata akademia brakseĝo, al tiu-tiu dukino, kiu povis decidi plurajn voĉojn en la baloto, sed proksimiĝis penante ke neniu persono, kiu juĝus ke tia celado estas malnobla, vidu lian manovron. Tio al li prosperis nur duone, oni aŭdis alterne kun la diroj de la vera Bergoto la dirojn de la egoisma, ambicia Bergoto, kiu konstante parolis pri gravaj, nobelaj aŭ riĉaj homoj, por sin mem gravigi, dum li en siaj libroj, kiam li parolis laŭ sia koro, tiel bone montris la noblecon de malriĉuloj, puran kiel fontakvo.

Pri la aliaj malvirtoj, al kiuj aludis sinjoro De Norpua, pri lia duone incesta amo, kiu ankaŭ miksiĝis onidire kun ne tute laŭorda monafero – ili ja ŝoke kontraŭis la atmosferon de liaj lastaj romanoj, kiuj plenis je tiel skrupula, tiel dolora zorgo pri bono, ke la plej elementaj ĝojoj de la ĉefrolulo de tio veneniĝis, kaj ke ankaŭ la legantoj de ĝi ricevis angoran senton, pro kiu eĉ plej paca vivo ŝajnas malfacile eltenebla, sed tiuj malvirtoj tamen ne pruvis – sub la supozo ke oni atribuus ilin ĝuste al Bergoto – ke liaj rakontoj estus mensogaj, ke tiom da sentemo estus komedia. Simile kiel en patologio oni vidas, ke san-statojn kun sama ŝajno kaŭzas jen troa, jen maltroa tensio, troa aŭ maltroa sekrecio aŭ alia kondiĉo, simile povas estiĝi malvirto pro trosentemo kiel estiĝas malvirto pro manka sento. Eble nur en reale malvirta vivo la morala problemo povas aperi kun sia plena angora forto. Kaj al tiu problemo artisto respondas per solvo, kiu ne situas en la dimensio de lia persona vivo, sed en la dimensio de tio, kio por li estas la vera vivo, per ĝenerala solvo literatura. Pluraj grandaj doktoroj de la eklezio124 komence malgraŭ sia boneco pekis kiel ĉiuj homoj, kaj post tio gvidiĝis al propra sankteco, kaj simile iuj grandaj artistoj malgraŭ sia fieco utiligas siajn malvirtojn por konstrui la nocion de ĝenerala morala leĝo. Ĝuste la malvirtojn, aŭ nurajn mankojn kaj ridindojn de la medio, en kiu ili vivis, la malkonsekvencajn dirojn, la ŝoke frivolan vivon de sia filino, la perfidojn de sia edzino aŭ la proprajn kulpojn verkistoj plej ofte skurĝis en siaj pamfletoj, sen ke tio ŝanĝis la morojn en ilia familio aŭ la malĝentilan tonon aŭdeblan en ilia hejmo. Sed ĉi tiu kontrasto estis malpli okulfrapa en antaŭaj epokoj, ol ĝi fariĝis en la epoko de Bergoto, unuflanke tial ke sampaŝe kiel la socio koruptiĝis, la postuloj pri moraleco grade fortiĝis, aliflanke tial ke la publiko informiĝis pli facile, ol tion ĝi ordinare faris pasintece, pri la privata vivo de literaturistoj; kaj en iuj vesperoj en la teatrejo homoj montris unu al la alia la aŭtoron, kiun mi tiom admiris en Kombreo, sidantan funde de loĝio, kiu per sia nura okupantaro ŝajnis aparte moka aŭ vunda komento, aŭdaca rebato kontraŭ la tezo, kiun li subtenis antaŭnelonge en sia plej freŝa verko. Tio, kion tiu aŭ tiu homo eventuale diris al mi pri Bergoto, fakte ne povis utile informi min pri la boneco aŭ malboneco de la homo. Iu el lia proksima rondo al mi raportis ekzemplojn de lia senkoreco, iu malproksimulo rakontis agon de li (kortuŝan agon, ĉar ĝi evidente estis origine destinita al sekreteco), kiu atestis pri lia granda kunsentemo. Li agis kruele al sia edzino. Sed en vilaĝa hoteleto, en kiu li restis dum unu nokto, li vigilis ĉe malriĉa virino, kiu estis provinta sin dronigi, kaj kiam li devis foriri, li lasis sufiĉe multan monon al la hotelestro, por ke ĉi tiu ne forpelu la kompatindulinon kaj por ke li zorgu pri ŝia farto. Eble ju pli la talenta verkisto grandiĝis en Bergoto kaj ŝrumpigis la viron kun barbeto, des pli lia persona vivo dronis en la fluo de ĉiuj vivoj, kiujn li imagadis, kaj ne plu ŝajnis al li postulema pri efektivaj devoj, kiujn por li anstataŭis la devo imagi tiujn aliajn vivojn. Sed samtempe, ĉar sentojn de aliaj homoj li imagis vive, kiel se ili estus liaj sentoj, kiam li trovis okazon por sin turni al malfeliĉulo, eĉ se nur por mallonga tempo, li akceptis la taskon senatente al sia propra vidpunkto sed prefere el la vidpunkto de la suferanto, kio sufiĉis por ke li abomenu la dirojn de tiuj, kiuj antaŭ aliula doloro plu pensas pri siaj malvastaj interesoj. Pro ĉio ĉi li kaŭzis ĉe ĉirkaŭaj homoj kaj pravigeblajn rankorojn, kaj neforgeseblajn dankemojn.

Li estis precipe viro, kiu fundamente ŝatis nur iujn difinitajn bildojn, kaj, kiel miniaturon sur la fundo de kofreto, ŝatis nur ilin fasoni kaj pentri pere de vortoj. Pro bagatelo al li sendita, se ĝi estis por li okazo de plektado de kelkaj tiaj, li vere abunde esprimis sian dankon, dum li ne faris komplimenton pro valora donaco. Kaj se al li okazus, ke li devus paroli por sia defendo en juĝejo, li pretervole elektus vortojn ne laŭ la esperata impreso al la juĝisto, sed por disvolvi bildojn, kiujn la juĝisto certe ne rimarkus.

En tiu unua tago, en kiu mi renkontis lin ĉe gesinjoroj Svan, mi diris al Bergoto, ke nelonge antaŭe mi aŭdis La Berma-n en prezento de ‚Fedra’; li atentigis min pri tio, ke en la sceno en kiu ŝi estis staranta kun brako levita je alto de la ŝultro – ĝuste iu el la scenoj kiujn homoj abunde aplaŭdis – ŝi tre artisme kaj noble memorigis ĉefverkojn, kiujn ŝi eble neniam vidis: unu hesperidinon125, kiu faras la saman geston sur metopo de Olimpio126, kaj ankaŭ la belajn virgulinojn de la malnova Ereĥtejo127.

— „Eble ĉi tio estis inspirita diveno. Mi supozas tamen, ke ŝi vizitas muzeojn. Estus interese spuri tion.” (spuri estis iu el la ŝatataj vortoj de Bergoto, kiun pluraj lin neniam renkontintaj junuloj imitis de li, parolante laŭ lia stilo kvazaŭ pro malproksima sugestio.)

— „Ĉu vi aludas la kariatidojn?” demandis Svan.

— „Ne, ne” respondis Bergoto „krom en la sceno, en kiu ŝi konfesas al Enona sian enamiĝon, kaj en kiu ŝi mangestas kiel Hegeso128 en la steleo de la Keramejkos129, ŝi revivigas pli malnovan epokon de greka arto. Mi parolis pri la koraj130 de la malnova Ereĥtejo, kaj mi agnoskas ke tio estas tute fremda al la arto de Ĵano Rasin, sed estas tiom da aspektoj en ‚Fedra’... unu plia... ho, finfine jes, jes-ja belas ĉi tiu malgranda Fedra el la 6a jarcento kun vertikala brako, kun harbuklo kiu efektas kiel marmoraĵo, jes, entute estas tre lerte, ke ŝi eltrovis ĉion ĉi. Tio estas multe pli aŭtente antikva, ol multaj libroj kiujn ĉi-jare oni epitetas antikvaj.”

Ĉar Bergoto en iu el siaj libroj skribis faman preĝon al tiuj praaj statuoj, la paroloj, kiujn li nun eldiris, estis por mi tre klaraj, kaj estis por mi nova kialo por mia intereso pri la ludado de La Berma. Mi penis memore revidi, kiel ŝi ludis en tiu sceno, en kiu ŝi levis la brakon ĝis alto de la ŝultro. Kaj mi pensis: „jen la hesperidino de Olimpio, jen la fratino de iu el la admirindaj preĝantinoj de la akropolo, jen nobla arta prezento”. Sed por ke ĉi tiuj pensoj beligu por mi la geston de La Berma, necesus ke Bergoto al mi sugestu ilin antaŭ la teatra spektado. Tiam, dum la sinteno de la rolantino efektive ekzistis antaŭ mi, en tiu momento, kiam la okazaĵo ankoraŭ havis la plenecon de realo, mi povus provi ricevi de ĝi ideon pri pragreka skulptado. Sed pri La Berma en tiu sceno mi nun konservis ne plu retuŝeblan memoraĵon, supraĵan kiel bildo, kiu malhavas la profundajn subtavolojn de ĉeestaĵo, kiuj ebligas esploradon, el kiuj oni vere povas elfosi novaĵon – bildo, al kiu oni ne povas retroefike atribui interpreton, kiu ne plu estas kontrolebla, ne plu objektive sankciebla. Volante aliĝi al la konversacio, sinjorino Svan demandis, ĉu Ĵilberta efektive donis al mi la tekston de Bergoto pri ‚Fedra’. „Mi havas filinon tiel forgeseman!” ŝi aldiris. Bergoto modeste ridetis kaj kontraŭdiris, ke la dirita teksto en siaj paĝoj entenas nenion gravan. „Jes, tamen, tiel ĉarma estas tiu kajereto, tiu prospekto” diris sinjorino Svan, por pozi kiel bona dommastrino kaj ŝajnigi ke ŝi legis la Fedra-libreton, kaj ankaŭ ĉar ŝi volis ne nur gratuli Bergoton, sed elekti inter la tekstoj, kiujn li skribis, lin gvidi. Kaj verdire ŝi inspiris lin – en alia maniero, cetere, ol ŝi kredis. Sed entute estiĝis inter la eleganta tono de la salono de sinjorino Svan kaj granda parto de la verkaro de Bergoto tia interrilato, ke ĉiu el ili estas konsiderebla – de nuntempaj maljunuloj – kiel komento de la alia.

Mi sentis min sufiĉe konfida kaj parolis pri miaj impresoj. Multajn dirojn Bergoto juĝis ne ĝustaj, sed li lasis min paroli. Mi diris, ke mi ŝatis la verdan prilumon, aperintan en la momento kiam Fedra levas la brakon.

— „Ha, se li aŭdus vin, la dekoristo, kiu estas granda artisto, tre kontentus, mi tion rediros al li, ĉar li tre fieras pri tiu lumaĵo. Se paroli sincere, mi ne tre ŝatas ĝin, pro ĝi ĉio flosas en ia bluverda artifiko, la eta Fedra en ĝi tro aspektas kiel koral-branĉo sur la fundo de akvario. Vi eble argumentos, ke tio emfazas la universe vastan amplekson de la dramo. Tio veras. Tamen ĝi pli konvenus por intrigo, kiu okazus ĉe Neptuno. Mi scias ja, ke sub la tuta afero estas venĝo de Neptuno131. Entute mi ne postulas, ke oni pensu nur pri Por-rojalo132, sed finkalkule la rakonto de Rasin ne temas pri la am-aferoj de markaŝtanoj. Nu, tamen, tiel deziris mia amiko, kaj tio forte impresas kaj entute estas iel bela. Jes, do finkalkule vi ŝatis tion, vi komprenis ĉu ne? entute ni opinias same pri tio, estas iom sensenca tiu aranĝo, ĉu ne? sed ĝi tamen estas inteligente pensita.”

Kaj kiam la opinio de Bergoto tiel kontraŭis mian, li tute ne devigis min al silento, al stato de tiu, kiu respondi ne povas, kiel okazis male kun sinjoro De Norpua. Tio ne pruvas, ke la opinioj de Bergoto malpli valoris ol tiuj de la ambasadoro – tute ne. Forta ideo transdonas iomon da sia forto al kontraŭanto. Kiel parto de la universala valoro de spiritoj, ĝi eniĝas, ĝi greftiĝas en la spiriton de tiu, kiun ĝi refutas, inter aliajn, ĉirkaŭajn ideojn, helpe de kiuj, li regajnas iom da superrego, li ĝin kompletigas, ĝin korektas; tiel ke la fina juĝo certagrade estas konstruo de la du homoj, kiuj disputis. Nur al la opinioj, kiuj ĝustadire ne estas opinioj, al opinioj sen ia subteno, sen ia apogo, sen parenca branĉo en la idearo de la kontraŭulo, ĉi tiu, luktante kontraŭ absoluta malpleno, ne trovas respondon ajna-specan. La argumentoj de sinjoro De Norpua pri belartaj aferoj estis nerefuteblaj, ĉar ili malhavis realan bazon.

Pro la sinteno de Bergoto, ke li ne forpuŝis miajn obĵetojn, mi konfidis al li, ke sinjoro De Norpua ilin malestime flankenigis.

— „Ja, li estas maljuna stulta kaĝobirdo” li respondis „li frapis vin per la beko, ĉar li ĉiam kredas, ke antaŭ li estas biskvito aŭ sepi-osto”.

— „Estas surprize – ĉu vi konas Norpua-n?” Svan demandis al mi.

— „Ba, li estas teda kiel pluvo” interrompis lia edzino, kiu tre fidis al la juĝoj de Bergoto kaj probable timis, ke sinjoro De Norpua antaŭ mia familio priklaĉis ŝin. „Mi volis interparoli kun li post la vespermanĝo, mi ne scias ĉu pro aĝo, ĉu pro digesto, mi trovis lin tre konfuza. Estis kvazaŭ li bezonus tonikon.”

— „Jes, ĉu ne?” diris Bergoto „Vole-nevole li devas sufiĉe ofte silenti por ne elĉerpi antaŭ la fino de la vespero la provizon de stultaĵoj, kiu pezigas la ĵaboton de la ĉemizo kaj plenigas la blankan veŝton.”

— „Mia edzino kaj sinjoro Bergoto laŭ mi tro severas” diris Svan, kiu hejme suprenis la rolon de la prudentulo. „Mi agnoskas, ke Norpua ne povas tre interesi vin, sed el alia vidpunkto (Svan ŝatis rimarkigi belaĵojn de la vivo), li estas kurioza viro – kurioza kiel amanto. Kiam li estis sekretario en Romo” li daŭrigis post okulado al la direkto de Ĵilberta, kontrola ke ŝi ne povis aŭdi, „li havis en Parizo amdonantinon, kiun li pasie amis, kaj li sin devigis al vojaĝado dufoje en ĉiu semajno por ŝin renkonti dum po du horoj. Ŝi estis cetere tre inteligenta kaj bela virino tiutempe, ŝi nun estas riĉa vidvino. Kaj li havis multajn aliajn intertempe. Mi freneziĝus, se la virino, kiun mi amus, loĝus en Parizo dum mi devus resti en Romo. Maltrankvilaj viroj prefere amu iun sube de si laŭ la popola esprimo, tiel ke la konsidero de ŝia mona intereso dependigu ŝin.”

Tiam Svan ekkonsciis, ke ĉi tiun sentencon mi povus apliki al la situacio de li kaj Odeta. Kaj tial, ke eĉ en eminentaj homoj, en momento kiam ili ŝajne kun la kunparolanto superece ŝvebas super la vivo, memfiero restas etanima, li subite fariĝis mishumora kontraŭ mi. Tio rimarkiĝis nur en la maltrankvilo de lia rigardo. Plian parolon li ne diris en tiu momento. Tio ne estas miriga. Kiam Ĵano Rasin – laŭ rakonto cetere elpensita, sed kies esenco estas trovebla ĉiutage en la pariza vivo – aludis al Paŭlo Skarono133 antaŭ Luizo la 14a, la plej granda reĝo de la mondo ne riproĉis ion al la poeto en tiu vespero. Sed en la sekva tago ĉi tiu perdis la reĝan favoron.

Sed teorion oni ĝenerale deziras disvolvi ĝisfine, kaj Svan post minuta incitiĝo, viŝinte la vitron de sia monoklo, daŭrigis sian ideon per parolo, kiu poste en mia memoro fariĝis kvazaŭ profeta averto, kiun mi bedaŭrinde preteratentis:

”Tamen la danĝero de tia amsituacio estas, ke la obeigo de la virino portempe trankviligas la ĵaluzon de la viro, sed ĝin igas ankaŭ pli postulema. Ĝis tia grado, ke li vivigas la amatinon malliberule, kun taga kaj nokta lampa prilumo por pli bona gardateco. Kaj tio ordinare finiĝas per malfeliĉa okazo.”

Mi revenis al la temo de sinjoro De Norpua.

— „Ne fidu lin, kontraŭŝajne li estas perfida klaĉulo” diris sinjorino Svan kun tono, pro kiu mi konvinkiĝis, ke sinjoro De Norpua pri ŝi fiparolis, aldone al kio Svan rigardis al sia edzino kun riproĉa mieno, kvazaŭ li volis deteni ŝin de plua klarigo.

Ĵilberta, de kiu jam dufoje la gepatroj petis, ke ŝi pretiĝu por eliri, dume aŭskultis la konversacion, starante inter sia patrino kaj sia patro, al kies ŝultro ŝi kaĵole apogiĝis. Al sinjorino Svan, kiu estis bruna, unuavide ĉiurilate kontrastis ĉi tiu ruf-hara, or-haŭta junulino. Sed post momento oni rekonis en Ĵilberta plurajn trajtojn – ekzemple la nazon finiĝantan pro abrupta kaj senhezita decido de la nevidebla skulptisto, kiu laborigas sian ĉizilon por vicaj generacioj – mienojn, sintenojn de la patrino; aŭ se uzi metaforon el alia arto, ŝi ŝajnis ankoraŭ ne klare similanta portreto de sinjorino Svan, kiun kolorema pentristo pro kaprico pozigus duone alivestita kiel helrufa venecianino dum ŝi pretiĝus por maskofesto. Ŝi ne nur havis blondan harkovron, sed ĉia bruna ero ankaŭ estis elpelita el ŝia karno, kiu, senigite je siaj brunaj vualoj, ŝajnis pli nuda, kovrata sole de la radioj eligataj de interna suno, tiel ke la transvestiĝo estis ne nur supraĵa sed enkarniĝinta; Ĵilberta ŝajne figuris ian ĥimeran beston aŭ estis vestita en mitologia travestio. Ŝia rufa haŭto estis la sama, kiel la haŭto de la patro, kvazaŭ la naturo frontis la problemon, kiam ĝi estigis ŝin, ke ĝi rekreu pecon post peco sinjorinon Svan, disponante por materialo nur la haŭton de sinjoro Svan. Kaj la naturo perfekte uzis ĝin, kiel lignartisto, kiu vole konservas la tuberetan teksturon kaj la branĉo-spurojn de ligno. En la vizaĝo de Ĵilberta, flanke de la perfekte kopiita nazo de Odeta, la haŭto ŝveletis por konservi en ĝusta loko kaj aspekto la du belgrajnojn de Ŝarlo Svan. Ĉi tie floris apud sinjorino Svan nova variaĵo de ŝi, kiel blanka siringo apud viola siringo. Estus tamen erare imagi, ke la disiga limo inter la du similecoj estis absolute neta. Jen kaj jen, kiam Ĵilberta ridis, estis distingebla en ŝia vizaĝo la ovaleco de la vango de ŝia patro ene de la vizaĝo de ŝia patrino, kvazaŭ iu kunigis ilin por vidi, kio el la mikso rezultos; ĉi tiu ovaleco firmiĝis, kiel formiĝas embrio, ĝi oblikve longiĝis, ŝvelis kaj post mallonge malaperis. En la okuloj de Ĵilberta estis la bona, sincera rigardo de ŝia patro; ĉi tiun rigardon ŝi havis en la tago, kiam ŝi donis al mi la vitran globeton dirante: „konservu ĝin memore pri nia amikeco”. Sed se iu demandis Ĵilbertan pri ŝiaj lastatempaj faroj, tiam estis videblaj en ĉi tiuj samaj okuloj embaraso, hezito, kaŝemo, malĝojo, kiajn siatempe havis Odeta kiam Svan demandis, kien ŝi estis irinta, kaj ŝi respondis per mensogo, kiu afliktis la amanton, kaj nun subite kaŭzis ŝanĝon de temo en la konversacio flanke de la nescivola kaj singarda edzo. Ofte en la Elizeaj Kampoj mi maltrankvilis se mi vidis tiun rigardon en la okuloj de Ĵilberta. Sed plejofte malprave. Ĉar ĉi tiu rigardo – simpla korpa heredaĵo de ŝia patrino – de ŝia flanko nenion signifis. Ŝi estis vizitinta kursejon aŭ devis rehejmiĝi por privata leciono kaj ŝiaj pupiloj faris tiun saman movon, kiun en la okuloj de Odeta kaŭzis timo, ke ŝi malsekretigus la venon de iu el ŝiaj amantoj en la koncerna tago, aŭ la urĝecon de galanta rendevuo al kiu ŝi devis iri. Tiel estis videbla la ondado, la refluado, la interkovriĝo de tiuj du naturoj – tiu de sinjoro kaj tiu de sinjorino Svan – en la korpo de ilia meluzina134 filino.

Nu, infano similas kaj al sia patro kaj al sia patrino – tio estas konata. Tamen la distribuo de la kvalitoj kaj mankoj, kiujn li herede ricevas, okazas tiel strange ke el du kvalitoj, kiuj ĉe iu el la gepatroj ŝajnis nedisigeblaj, oni retrovas nur unu en la infano, kaj ĝi paras kun tiu manko de la alia gepatro, kiu kun ĝi ŝajnis malkongrua. Eĉ enkarniĝo de morala kvalito en nekongrua korpa miso ofte aperas kiel regulo de ida simileco al gepatroj. El du fratinoj, la unua havos kun la belkresko de sia patro la malvastanimecon de sia patrino, la dua, havanta la tutan inteligenton de la patro, aperos antaŭ homoj kun la sama ŝajno, kiun havas ŝia patrino: dika nazo, protruda ventro, kaj ankaŭ ŝia voĉo fariĝis ekstero de kapabloj, kiuj estis antaŭe konataj sub admirinda ŝajno. Tiel estis do, ke pri ĉiu el la du fratinoj oni povus kun bonaj pravigoj diri, ke ĉi tiu pli similas al tiu el siaj gepatroj. Estas vere, ke Ĵilberta gefratojn ne havis, sed ekzistis almenaŭ du Ĵilberta-j. La du naturoj – de ŝia patro kaj de ŝia patrino – en ŝi ne nur miksiĝis, ili ankaŭ konkure provis ŝin regi; kaj ĉi tio estas ja malĝusta priskribo ĉar ĝi supozigas, ke tria Ĵilberta dume suferis pro tirateco al malaj direktoj instige de la du aliaj. Efektive Ĵilberta estis vice-vice la unua kaj la dua personeco, kaj en ĉiu momento ekskluzive unu el ili, kaj ŝi sekve ne kapablis, kiam ŝi estis malpli kompleza, tion bedaŭri, ĉar la pli bona Ĵilberta tiam pro sia momenta foresto ne povis konstati la moralan falon. Tial la malpli bona personeco povis libere ĝui malnoblajn plezurojn. Kiam la alia parolis kun sama koro, kiel la patro, ŝi estis grandanima, la kunparolanto deziris iniciati kun ŝi belan, bonfaran entreprenon, li tion diris al ŝi, sed en la efektiviga momento la koro de ŝia patrino jam superregis, kaj ĝi estis tiu, kiu respondis; kaj la kunparolanto elreviĝis, agaciĝis – preskaŭ miris, kvazaŭ vidante ŝanĝon de persono – pro etanima rimarko, perfida ridaĉo, kiujn Ĵilberta plezure ellasis, ĉar ili venis de ŝia tiama esto. La diferenco inter la du Ĵilberta-j estis eĉ iafoje tiel granda, ke aliaj homoj pripensis – cetere vane – ĉu kaj kiel ili ofendis ŝin, ĉar tio klarigus la renverson de ŝia humoro. Al iu rendevuo, kiun ŝi proponis, ŝi ne nur ne venis kaj pri tio ne pardonpetis poste, sed senrigarde al la influo kiu kaŭzis ŝian ne-venon, ŝi poste tiel alimaniere sintenis, ke oni povus kredi ke – trompate de simileco de du homoj kiel en la komedio ‚Meneĥmoj’135 – oni ne staras antaŭ la sama homo, kiu tiel afable estis petinta intervidiĝon, se ŝi ne elmontrus mishumoron atestan pri tio, ke ŝi sentis kulpon kaj deziris eviti interŝanĝon de demandoj kaj sinpravigoj.

— „Bone, iru nun, ke ni ne atendu vin plu” ŝia patrino diris.

— „Estas tiel agrable ĉe kara paĉjo, mi deziras ankoraŭ iom resti” Ĵilberta respondis, ŝovante la kapon sub la brakon de sia patro, kiu tenere fingrokombis la blondan hararon.

Svan estis tia viro, kia longe vivis en iluzioj de enamiĝinto, vidis kiel la komforto, kiun li provizis al pluraj virinoj, grandigis ilian feliĉon sen ke tio instigis ilin al ia dankemo, al ia korinklino por li; tiaj viroj kredas tamen, ke ili sentas veran inklinon de sia infano, kiu, radikante en ilia nomo, iel ekzistigos ilin post la morto. Kiam Ŝarlo Svan ne plu vivos, ekzistos ankoraŭ fraŭlino Svan, aŭ sinjorino Tianoma, naskita kiel Svan136, kiu amos plu la forpasintan patron. Eble lin amos tro intense, verŝajne pensis Svan, ĉar li respondis al Ĵilberta: „vi estas bona filino” en la tenera tono, kiun kaŭzas antaŭzorgo pro la estontaj sekvoj de tro pasia korinklino de homo, kiu probable pli longe vivos. Por kaŝi sian emocion li partoprenis en la konversacio pri La Berma. Sin turnante al mi li rimarkigis, sed per indiferenta, enua tono, kvazaŭ li rigardis sin ne koncernata de la diro, kun kia lerteco, kun kia neatendita trafeco la aktorino diris al Enona: „vi sciis!”. Li pravis: almenaŭ la elparolo de tiu frazo havis vere kompreneblan signifon, kaj per tio povus kontentigi mian deziron de evidentaj kialoj por admiro de La Berma. Sed ĝuste la klareco malebligis tian kontentigon. La fraz-melodio estis tiel inĝenia, tiel alĝustigita al la intenco, al la senco, ke ĝi ŝajne ekzistis per si mem, kaj ĉiu inteligenta rolisto povus ĝin al si proprigi. Ĝi fontis el bela ideo, sed ĉiu homo, kiu ĝin same plene elpensus, ĝin ankaŭ tuj havus. Al La Berma oni agnosku, ke ŝi eltrovis ĝin, sed ĉu eltrovis estas ĝusta vorto pri okazo, kiam la koncerna afero ne malsamus se oni ĝin simple ricevus, kiam ĝi estas afero kiu ne dependas esence de la eltrovinto, ĉar iu alia ĝin poste povas refari?

— „Oj vere! pro via ĉeesto la konversacio fariĝis altnivela” al mi diris, kvazaŭ senkulpige antaŭ Bergoto, Svan, kiu imite al la germanta medio kutime akceptis grandajn artistojn kiel bonajn amikojn, al kiuj la gastiganto nur proponadas iliajn frandajn manĝaĵojn, ludigas iuj ludojn aŭ en la kamparo ekzercigas een la sportoj, kiujn ili ŝatas. „Ŝajnas al mi ke ni ja parolas pri belartoj!” li aldiris.

— „Tre bone, mi tre volonte aŭdas tion” diris sinjorino Svan kun danka rigardo al mi, kun bonvolo kaj ankaŭ tial ke ŝi konservis sian malnovan aspiron al iom kleraj konversacioj.

Poste Bergoto parolis kun aliaj homoj, precipe kun Ĵilberta. Al li mi estis ĵus dirinta ĉion, kion mi sentis, kun parola libereco kiu min mirigis, kaj kiu ŝuldiĝis al tio, ke de jaroj, dum multaj horoj da soleco kaj legado daŭre de kiuj li estis kvazaŭ la plej bona parto de mia memo, mi kutimiĝis al sincereco, al nekaŝemo, al konfido, kaj li sekve min malpli imponis, ol homo kun kiu mi parolus unuafoje. Tamen pro la sama kaŭzo mi maltrankvile imagis, kian impreson li ricevis pri mi – la malestimo, kiun miasupoze li havos por miaj ideoj, ne estis novaĵo, sed jam ekzistis en la malnova tempo, kiam mi komencis legi liajn librojn en la familia ĝardeno en Kombreo. Mi eble pli bone rezonus konsiderante ke – laŭ plena sincero, lasante al mia penso ĝian naturan fluon – mi unuflanke tiom simpatiis kun la verko de Bergoto kaj aliflanke en la teatro sentis disreviĝon, por kiu mi ne havis klarigon, kaj ke sekve tiuj du spontaneaj impulsoj, kiuj min pelis, probable ne estis tre malsimilaj inter si, sed male obeis saman leĝon; kaj ke la bergota spirito, kiun en la libroj mi tiom ŝatis, probable ne estis tute fremda kaj senrilata al mia disreviĝo kaj al mia malkapablo ĝin esprimi. Jes – mia inteligento necese estis unupeca, eble entute ekzistas nur unu inteligento, en kiu ĉiu estas kunloĝanto, inteligento al kiu ĉiu homo, el la fundo de sia aparta korpo, direktas sian rigardon, kiel en teatro, en kiu ĉiu ja havas sian sidilon, sed ĉiuj spektas unu solan scenejon. Nu, la ideoj, kiujn mi sindone provis malkonfuzi, ne estis tiuj, kiujn Bergoto en siaj libroj ordinare esploris profunde. Sed se la inteligento, pri kiu ni ambaŭ, mi kaj li, disponis, estis la sama, li normale, aŭdante ĉi ideojn kiel ilin mi esprimas, nepre memorus, amus ilin, al ili ridetus, ĉar kontraŭ mia supozo li probable konservis antaŭ sia interna okulo tutan alian parton de inteligento, ol tiu eltranĉaĵo kiu provizis la ŝtofon de liaj libroj, kaj laŭ kiu mi imagis lian tutan animan pejzaĝon. Simile kiel pastro, havante tre grandan sperton pri aferoj de koro, povas plej kompetente pardoni pekojn kiujn li ne kulpas, simile genia homo, havante tre grandan sperton pri inteligento, povas plej bone kompreni ideojn, kiuj plene kontrastas kun tiuj, kiuj fundamentas lian propran verkaron. Ĉion ĉi mi povus pensi, se mi tiam pli klarvidus (kio cetere ne estas tre agrabla konsidero, ĉar korfavoro de altaj kleruloj implicas ankaŭ nekomprenemon kaj malamikecon de malkleruloj; kaj oni malpli feliĉas pro la bonvolo de granda verkisto, kiun oni sentas eventuale el liaj libroj, ol oni suferas pro la malpaciĝo de virino, kiun oni ne elektis pro ŝia inteligento sed kiun oni fatale amas). Ĉion ĉi mi povus pensi, sed ne pensis: mi estis konvinkita ke al Bergoto mi ŝajnis stultulo, sed tiam Ĵilberta murmuris al mia orelo:

— „Mi ege ĝojas, ĉar vi tre plaĉis al mia kara amiko Bergoto. Li diris al panjo, ke li taksas vin tre inteligenta.”

— „Kien ni iros?” mi demandis al Ĵilberta.

— „Ba, iros kiel homoj decidos, vidu, por mi tien aŭ tien estas egale...”

Sed de post la incidento, kiu okazis en la tago datrevena de la morto de ŝia patra avo, mi dubis, ĉu la karaktero de Ĵilberta eble estas alia, ol ĝis tiam mi kredis, ĉu ŝia indiferento al cirkonstancoj, ŝia modero, ŝia trankvilo, ŝia konstanta milda obeemo eble kaŝas male pasiegajn dezirojn, kiujn pro fiereco ŝi ne volas vidigi, kaj kiujn ŝi evidentigas nur per subita rezisto, kiam io kontraŭas ilin.

Ĉar Bergoto loĝis en la sama kvartalo, kiel miaj gepatroj, ni reveturis kune; en la veturilo li parolis kun mi pri mia sano:

— „Niaj amikoj diris al mi, ke vi malsanas. Mi tre bedaŭras vin. Kaj malgraŭ tio mi ne tro bedaŭras vin, ĉar mi komprenas, ke vi ĝuas la plezurojn de inteligento, probable tio al vi precipe gravas, kiel okazas ĉe ĉiu homo, kiu povas ilin ĝui.”

[...]

Glosaro

1Bukingama Palaco – oficiala rezidejo de la brita reĝa familio, anglalingve Buckingham Palace.

2Fridriĥo Nicŝo – germana filozofo kaj verkisto (1844 – 1900), germanlingve Friedrich Nietzsche.

3plenpova ministro – ŝtata delegito, kiu povas subskribi interregnajn kontraktojn.

416a de majo – ... de la jaro 1877a, eko de mallonga regado de la tria franca respubliko fare de registaro favora al reĝismo.

5debeto en Egiptio – Egiptio ŝuldis al Francio kaj Granda Britio pro la konstruado de la Sueza Kanalo.

6Ernesto Leguve, (Viktoro Hugo), Maksimo Del Kampo, Alfredo Mezier, Nikolao Bualo, Paŭlo Klodel – francaj literaturistoj kaj akademianoj, franclingve Ernest Legouvé, Maxime Du Camp (Prust skribas Ducamp), Alfred Mézières, Nicolas Boileau, Paul Claudel.

7Moriso Bares, Ĵorĵo Beri, Aleksandro Ribo, Paŭlo Deŝanel, Ŝarlo Moras, Leono Dode – francaj politikistoj kaj publicistoj, franclingve Maurice Barrès, Georges Berry, Alexandre Ribot, Paul Deschanel, Charles Maurras, Léon Daudet.

8francia imperiestro – nome Napoleono la 3a, kiu regis la duan francan imperion de 1852 ĝis 1870; la reĝimo kolapsis pro malvenko kontraŭ germana ligo gvidata de Prusio.

9Oto de Bismark – de 1862 ĝis 1890 ĉefministro de Prusio, de 1871 ĝis 1890 ĉefministro de la germana imperio, germanlingve Otto von Bismarck.

10Reĝa Palaco – palaco en Parizo entenanta teatrejon, franclingve Palais Royal.

11‚Revuo de Du Mondoj’ – kultura gazeto, franclingve ‚Revue des deux mondes’.

12‚Andromaka’ – teatraĵo de Ĵano Rasin el 1667, franclingve ‚Andromaque’.

13‚La Kapricoj de Mariana’ – teatraĵo de Alfredo de Muse el 1833 tekste kaj 1851 sceneje, franclingve ‚Les Caprices de Marianne’.

14preĝejo de la franciskanoj – en Venecio, laŭnome preĝejo Sankta Maria Glorplena de la Franciskanoj, itallingve Santa Maria Gloriosa dei Frari.

15Sankta-Ĝorĝo de la Slavoj – tianoma venecia palaco, itallingve Scuola di San Giorgio degli Schiavoni.

16„Sinjoro... ” – el la tragedio ‚Fedra’ de Ĵano Rasin ĉi tie citata laŭ la traduko de G. Lagrange, 1991.

17Luvro – muzeo pri bildaj artoj en Parizo, franclingve Le Louvre.

18‚La Duonmondumo’ – komedio de Aleksandro Duma, la filo, el 1855, franclingve ‚Le Demi-monde’.

19Anatolo Francio – franca beletristo (1844 – 1924), franclingve Anatole France.

20Trezeno – antikva greka urbo, loko de la tragedio ‚Fedra’.

21La Haloj – ĉefa bazaro de manĝaĵoj en tiama Parizo, franclingve Les Halles.

22Karara Montaro – italia regioneto apud la urbo Kararo, itallingve Carrare.

23Julio la 2a – papo de la katolika eklezio de 1503 ĝis 1513, latine Julius II.

24Mediĉi – familio de la italia urbo Florenco potenca en la 15a kaj 16a jarcentoj, itallingve Medici.

25Pietrasanto – urbo najbara al Kararo, itallingve Pietrasanta.

26Jorko – anglia urbo, anglalingve York.

27‚Mona Liza’ – portreto de virino far Leonardo da Vinĉi, ankaŭ konata kiel Ĝokonda, el 1503-1506, itallingve Monna Lisa.

28‚Perseo’ – statuo de la antikva greka heroo Perseo tenanta la fortranĉitan kapon de la monstro Meduza el 1554, greklingve Περσεύς.

29Mentoro – figuro de saĝa instruisto en la antikva greka epopeo ‚Odiseado’, greklingve Μέντωρ.

30Anaĥarso – figuro de lernema fremdulo prezentata kiel ido de la antikva saĝulo Anaĥarso en la libro ‚Vojaĝo de juna Anaĥarso tra Grekio’, franclingve ‚Voyage du jeune Anacharsis en Grèce’, far Jean-Jacques Barthélemy el 1788.

31mutatis mutandis (latinaĵo) – laŭvorte: ŝanĝante la ŝanĝendon, tio estas: akceptante metaforon sen atento al duarangaj malsimilaĵoj.

32lago Viktoria-Njanza – alivorte lago Viktoria, en Orienta Afriko.

33‚Nia-Sinjorino en Parizo’ – romano de Viktoro Hugo el 1831, franclingve Notre-Dame de Paris.

34Ĵeraro De Nerval – romantika poeziisto (1808 – 1855), franclingve Gérard de Nerval.

35Ĝon Bul – fikcia viro, emblemo de Anglio, anglalingve John Bull.

36Oĉjo Sam – fikcia viro, emblemo de Usono, anglalingve Uncle Sam.

37Vatel – fama kuirmajstro (1631 – 1671), franclingve François Vatel.

38bovaĵo laŭ stroganova maniero – manĝaĵo el bova viando, acidkremo kaj diversaj legomoj.

39ĉi tiu kaliko pasu for de li – biblia cito.

40la Konsulta – italia ministrejo pri fremdlandaj aferoj en Romo, itallingve la Consulta.

41palaco Farneze – francia ambasadejo en Romo, itallingve Palazzo Farnese, en kiu galerio estas ornamita de pentraĵoj far la fratoj-pentristoj Karaĉi, itallingve Carracci.

42vilhema strato – loko de la germania ministrejo pri fremdlandaj aferoj en Berlino, germanlingve Wilhelmstraße.

43trijara ciklo – tradicia metodo de agrikulturo alternigas du jarojn kun malsamaj kreskaĵoj kaj unu jaron de novaleco.

44[...] Baloplaco – aliaj vortfiguroj: Sent-Ĝemz, anglalingve Saint-James, por la brita reĝa domo en Londono; Ponto de Kantistoj, ruslingve Певческий мост, por la rusia ministrejo pri fremdlandaj aferoj en Peterburgo; Monteĉitorio, itallingve Montecitorio, por la italia ĉambro de deputitoj en Romo; Baloplaco, germanlingve Ballplatz, por la ministrejo pri fremdlandaj aferoj de la aŭstri-hungaria imperio en Vieno; „dukapa monarkio” por la aŭstri-hungaria imperio mem.

45kajo de Orse – metonimie la francia ministrejo pri fremdlandaj aferoj; franclingve Quai d'Orsay.

46pudingo laŭ neselroda maniero – glaciaĵo farita el kaĉo de kaŝtanoj, vanila kremo kaj pecetoj de sekigitaj fruktoj, nomita laŭ la germannoma rusa diplomato Karl Robert von Nesselrode.

47Karlsbado – nuntempa Karlovy Vary en Ĉeĥio, tiam konata aŭstri-hungaria ban-urbo.

48... en la komedioj de Moliero – geedza malfideleco ofte aperas en komedioj de Moliero, teatristo el la 17a jarcento.

49Instituto de Francio – komuna organizaĵo de la Franca Akademio (pri lingvo) kun kvar ceteraj artaj akademioj.

50pro la forpaso de sia bopatro – ... ŝia edzo tiam heredos la dukan titolon de la patro.

51bizanco-stilaj diskutoj – kliŝo pri la bizanca civilizo estis, ke ĝiaj kleruloj disputis ĝisfine pri subtilaĵoj senatente al la politika dekadenco de la regno.

52belarto por si mem – laŭvorte arto por arto, doktrino laŭ kiu arto estas celo per si mem, fleginda sen zorgo pri socia utilo.

53Lomeni – franca literatur-kritikisto (1818-1878); franclingve Louis de Loménie.

54Santbeŭvo – franca literatur-kritikisto (1804-1869), franclingve Charles-Augustin Sainte-Beuve; M. Prust skribis eseon ‚Kontraŭ Santbeŭvo’ malaproba al la pozitivisma konfuzo de tiu kritikisto inter valoro de belartaĵoj kaj personeco de la verkinto.

55Gastono Maspero – franca orientalisto, precipe egiptologo (1846 – 1916), franclingve Gaston Maspero.

56Aŝurbanipalo – reĝo de Asirio de -669 ĝis probable -626.

57Francisko-Reneo De Ŝatobrian – franca romantikisma beletristo (1768 – 1848), franclingve François-René de Chateaubriand.

58... en ‚La Aventuristino’ aŭ en ‚La Bofilo de Sinjoro Pirujo’ – komedioj de Émile Augier unuafoje prezentitaj en 1848 kaj 1854.

59Angla Kafejo – iu el la tiam plej malnovaj restoracioj en Parizo.

60Pio la 9a – gvidanto de la katolika eklezio de 1846 ĝis 1878, latine Pius IX.

61Raspaj – franca sciencisto kaj revoluciulo (1794 – 1878), franclingve François-Vincent Raspail.

62vespere funde de arbaro – cito el la poeziaĵo ‚La Korno’ de Alfredo De Vinji.

63Gabrielo – franca arkitekto (1698 – 1782), franclingve Ange-Jacques Gabriel, eventuale alia ano de la sama familio de arkitektoj.

64Palaco de Industrio... Palaco de Trokadero – du tiutempe novaj vastaj ekspoziciejoj, ekzemploj de la miksa stilo de la 19a jarcento.

65,Orfeo en Inferoj’ – opereto de Jacques Offenbach, unuafoje prezentita en 1858.

66water-closets (franca anglismo) – necesejo.

6740-gradan febron – en celsiaj gradoj.

68per viam rectam (latine) – laŭ ĝusta vojo.

69cosa mentale (itallingve) – mensa afero.

70eŭmenido – iu el la diinoj de justa venĝo, kiuj fariĝis gardistoj de la urbo Ateno laŭ antikva greka mito.

71Berlie – franca inĝeniero kaj arkitekto (1843 – 1911), franclingve Jean-Baptiste Berlier.

72‚Vivo de Jesuo’ de Ernesto Renan – verko de la pozitivisma historiisto kaj filologo Ernest Renan, publikigita en 1863, prezentanta Jesuon kiel strikte ordinaran homon.

73Imanuelo Kant – germana filozofo (1724 – 1804), germanlingve Immanuel Kant.

74Dario – Dario la 1a, reĝo de persio de -521 ĝis -486.

75Ĵeromo – franca akademiisma pentristo (1824–1904), franclingve Jean-Léon Gérôme.

76studejo – franclingve studio, tiuepoke artista verkejo aŭ kabineto.

77Kolomben – tiama eleganta te-domo en Parizo.

78nurs-o (anglismo) – anglalingve flegistino, sed en la franca deprunto infanvartistino.

79Frideriĥo-Aŭgusto Volf – germana filologo (1759 – 1824), kiu dubis ke Iliadon kaj Odiseadon reale verkis unu aŭtoro nomata Homero.

80raportu-al-Spart-uloj – monumento pri antikvaj grekaj spartanoj mortintaj en la batalo de Termopiloj en -480 surhavis la skribaĵon: ‚preterpasanto, raportu al Sparto ke ĉi tie ĝiaj filoj mortis pro obeo al ĝia leĝaro’.

81plenumis la unuan komunion – kristana rito de plena akcepto en la komunumon, kutime plenumata ĉirkaŭ la aĝo 9 jaroj.

82juĝafero Drefus – proceso kontraŭ juda oficiro de la franca armeo, franclingve Alfred Dreyfus, false akuzita pri perfido, kiu kaŭzis de 1894 ĝis 1906 fortan dividon de la publika opinio.

83„kuzo Bet” – komprenebla kiel „kuzo stultulo”; la aludata romano estas ‚Kuzino Bet’, en kiu Bet estas propra nomo samsona kun „stulta”.

84familio Rotŝild – juda familio aktiva en banka komerco ekde la 19a jarcento, germandevena nomo Rotschild.

85familio De Orleano – branĉo de la franca reĝa familio Kapet (Capet).

86duko De Ŝartro – titolo fariĝinta propra al la plej aĝa filo de la duko De Orleano.

87duko De Orleano – titolo propra al la dua filo de la reĝo de Francio aŭ de la tron-pretendanto, do de la grafo De Parizo.

88roiltiz (anglalingve royalties) – moŝtaj titoloj.

89Eno – franca administra departemento, franclingve Aisne, ne kongrua kun tradicia provinco.

90kristnaska ŝuo – estas kutimo lasi ŝuojn dum la kristnaska nokto kaj en ili ricevi donacojn.

91Krismas – anglismo, anglalingve Christmas.

92Klingsor – figuro de sorĉisto en la mezepokaj arturaj legendoj.

93Alklimatiga Ĝardeno – tiuepoke botanika ĝardeno en la bulonja Arbaro, nuntempe plezurĝardeno.

94paŝing (anglalingve pushing) – sintrudema.

95Ĝirolamo Savonarola – itala predikisto, estro de la italia urbo Florenco dum kvar jaroj (1452 – 1498), itallingve Girolamo Savonarola.

96Fra Bartolomeo – itala pentristo (1472 – 1517).

97procesioj de la magoj – laŭ iuj evangelioj, magoj el oriento (astrologoj el Babilonio) venis omaĝi al la novnaskita Jesuo-Kristo – temo de klasikaj pentraĵoj, kiuj prezentas la kostumojn, eskortantarojn, donacojn de la vizitantoj.

98familio Mediĉi – riĉa itala familio, kiu ofte gvidis la urbon Florenco en la 15a kaj 16a jercentoj.

99Viktoriano Sardu – teatroverkisto (1831 – 1908), franclingve Victorien Sardou.

100patronajzin (anglalingve patronizing) – disdegna.

101krek-o (anglalingve crack) – ĉampiono, gajnanto.

102Petro-Paŭlo Rubens – nederlanda pentristo (1577 – 1640), nederlandlingve Peter Paul Rubens.

103tiepole roza – laŭ la itala pentristo Giambattista Tiepolo (1696 – 1770).

104Vinterhalter – probable la rokoka germana-moravia pentristo Josef Winterhalder der Jüngere (1743 – 1807).

105princino Matilda – (1820 – 1904), franclingve Mathilde Bonaparte.

106Gustavo Flober – franca novelisto kaj romanisto (1821 – 1880), franclingve Gustave Flaubert.

107Hipolito Ten – franca pozitivisma filozofo kaj historiisto (1828 – 1893), franclingve Hippolyte Taine.

108Ĵana De Arko – franca batalintino (≈1412 – 1431), franclingve Jeanne d'Arc.

109dukino De Orleano – Elizabeta-Ŝarlota princino de Palatinato (1652 – 1722), german-devena, edziniĝinta al la franco Filipo de Orleano, frato de reĝo Luizo la 14a, abunde korespondis en la du lingvoj en vigla, iafoje kruda stilo.

110Vurtemberg-devena – el la sudokcidenta germania regiono Vurtembergo, germanlingve Württemberg.

111imperiestro Nikolao – Nikolao la 2a (1868 – 1918), ruslingve Николай II.

112Domo de Invalidoj – vasta pormilitista hospitalo en Parizo, elkonstruita en 1674, en kiu estas interalie la tombo de Napoleono la 1a.

113juĝante ne tre ŝika – verŝajne pro kontraŭjudismo: Bloĥ estas rekonebla juda familia nomo.

114la princo Luizo – Luizo Bonaparte (1864 – 1932), nevo de la princino, franclingve Louis Bonaparte.

115Kompienjo – apudpariza urbo kun kastelo, kiun la imperia familio iam uzis, franclingve Compiègne.

116Alpiloj – montetaro en Sudfrancio, franclingve Alpilles.

117hansom cab (anglalingve) – kabrioleto laŭ modelo inventita de anglo Joseph Hansom.

118to meet (anglalingve) – por renkonti.

119Mr (anglalingve) – mallongigo de mister, sinjoro.

120duko De Giz – probable Henri de Lorraine, 3a duko De Giz (de Guise) de 1563 ĝis 1588, aktiva en la francia katolika-protestanta civila milito de la 16a jarcento.

121rols-rojs (anglalingve Rolls Royce) – firmao produktanta luksajn aŭtojn.

122Lev Tolstoj, Ĝorĝo Eliot, Henriko Ibsen, Fjodor Dostojevskij – respektive la rusa aŭtoro Лев Толстой (1828 – 1910), la angla aŭtoro George Eliot (1819 – 1880), la norvega aŭtoro Henrik Ibsen (1828 – 1906), la rusa aŭtoro Фёдор Достое́вский (1821 – 1881).

123‚Atala’ – romano de Francisko-Reneo De Ŝatobrian el 1801, franclingve ‚Atala’.

124doktoro de la eklezio – titolo donita de eklezio al eminenta klariganto de la kristanaj fido kaj doktrino.

125hesperidino – en antikva greka mito, iu el la junulinoj-gardantoj de oraj pomoj, kiujn devas preni la heroo Heraklo.

126Olimpio – antikva greka urbo, malnovgreke Ολυμπία.

127Ereĥtejo – templo en antikva Ateno; malnovgreke Ἐρέχθειον.

128(steleo de) Hegeso – tomba steleo el antikva Ateno, kiu prezentas bareliefon pri la mortintino, laŭnome Hegeso, mantenanta kaj rigardanta juveleton.

129Keramejkos – kvartalo de potfaristoj en la antikva greka urbo Ateno, malnovgreke Κεραμεικός.

130koraj – figuroj de junulinoj el frua epoko de la antikva greka skulptarto, malnovgreke κόραι.

131venĝo de Neptuno – en la intrigo de ‚Fedra’ Tezeo preĝas al sia patro, la mar-dio Neptuno, ke li pereigu lian filon.

132Por-rojalo (de Kampoj) – monaĥejo en Francilio, en la 17a jarcento iĝinta kerno de la kristana movado jansenismo, al kiu Rasin spirite proksimis, franclingve Port-royal des champs.

133Paŭlo Skarono – franca verkisto, kies vidvino fariĝis sekreta edzino de Luizo la 14a (1610 – 1660), franclingve Paul Scarron.

134meluzina – Meluzina en eŭropa mezepoka legendo estis fea virino, kiu en unu tago de ĉiu semajno fariĝis korpe duone serpenta.

135‚Meneĥmoj’ – komedia teatraĵo de la latina aŭtoro Titus Maccius Plautus (−254 – −184) pri konfuzoj pri du ĝemelaj fratoj.

136Tianoma, naskita kiel Svan – en Francio infanoj ricevas la patran familian nomon (naskita kiel Svan), post edziniĝo inoj surprenas ordinare la edzan familian nomon (Tianoma).