Reserĉe al la Perdita Tempo

aŭtoro: Marcel Proust /marsel prust/

originala titolo: ‚À la recherche du temps perdu‘

el la franca lingvo tradukas: ĵeromo vaŝe

  1. Sur la Vojo de Svan
  2. En Ombro de Florantaj Junulinoj
  3. ‚La Vojo de Germanto‘
  4. ‚Sodomo kaj Gomoro‘
  5. ‚La Kaptitino‘
  6. ‚Albertina Foriris‘
  7. ‚Tempo Retrovita‘.

Enkonduko

Pri la verko

‚Reserĉe al la Perdita Tempo’ estas vasta romano, kiun Marselo Prust (franclingve Marcel Proust) komencis en 1907, 36-jaraĝa kaj ĉesigis en 1922, kiam li mortis.

En 1913 kun la publikigo de la unua volumo estis anoncita plano en tri partoj. Post la unua mondmilito en 1915 ĝi jam estis kvin-parta. Dum la sekva verkado ĝi fine ampleksiĝis al sep-parta tuto. La eldonado okazis de 1913 ĝis 1927, ankoraŭ post la morto de la aŭtoro.

Verkospeco

Per sia mi-persona prezento ‚Reserĉe al la Perdita Tempo’ forme similas al memoraĵo, sed esploroj montris, ke la tielnomata rakontanto de la verko estas alia homo ol M. Prust. Diversaj malnetoj kaj unu nefinita praromano enhavas rekoneblajn scenojn kun aliaj nomoj, aliaj cirkonstancoj aŭ detaloj, ol troveblas en la definitiva teksto, kaj kvankam ili kompreneble dependas je la travivoj kaj historia medio de la aŭtoro, ili fikcias: anekdota ekzemplo pri tio aperas en skizo de la fama sceno pri la madelen-kuko donita de la patrino, kie ĝi estis unue biskoto donita de la servistino...

La prusta stilo kun siaj fame longaj frazoj, kun siaj parentezoj, kun sia sinuado inter diversaj temoj, incitas multajn legantojn kaj ofte rezignigas ilin, inkluzive de franclingvanoj kiuj frontas la originalon. Ankaŭ tiurilate la unua impreso ne plene ĝustas. Malgraŭ multaj dumverkaj rearanĝoj la verko konformas al ĝenerala plano strukturita de gvidaj ideoj, en kiu tuŝitaj temoj revenas plurfoje kaj ricevas novan prilumon en sekvaj scenoj, en sekvaj volumoj kaj precipe en la lasta parto.

La rolo de tempo

La tra-tempan konstruon de la verko M. Prust klarigis en intervjuo ĉe la tiama gazeto koincide nomata ‚La Tempo’ (Le temps), du tagojn antaŭ la publikigo de la unua parto de la romano, en la 13a de novembro 1913:

„Mi publikigas sub la titolo ‚Sur la Vojo de Svan’ nur unu volumon de romano, kiu havos la ĝeneralan titolon ‚Reserĉe al la Perdita Tempo’. Mi prefere publikigus ĉion samtempe; sed oni ne plu eldonas plurvolumajn verkojn. Mi similas al tiu, kiu havus gobelenon tro grandan kompare kun nuntempaj loĝejoj, kaj ĝin pro tio vole-nevole dispartigus.”
„Junaj roman-verkistoj, al kiuj mi cetere simpatias, tute kontraŭe rekomendas mallongan agadon kun malmultaj roluloj. Tia ne estas mia ideo pri romano. Kiel mi esprimu tion? Ekzistas du-dimensia geometrio kaj spaca geometrio, ĉu ne? Nu bone, por mi romano ne estas du-dimensia psiĥologio, sed tra-tempa psiĥologio. La nevideblan substancon de tempo mi penis apartigi, sed por tio iĝis necese ke la eksperimento daŭru. Mi esperas ke fine de la libro, iu malgrava socia okazaĵo, iu interedziĝo inter du homoj, kiuj en la unua volumo vivas en tre malsamaj medioj, komprenigos ke tempo pasis kaj ricevos la belecon de iuj patinaj plumbaĵoj en la versaja1 palaco, kiujn tempo ĉirkaŭtegis per smeraldo-kolora krusto.”
„Ankaŭ – simile al urbo kiu, dum la vagonaro plu iras malrektan vojon, aperas jen dekstre, jen maldekstre – la diversaj aspektoj, kiujn rolulo havos en la okuloj de alia, tiagrade ke li ŝajnos diversaj sinsekvaj homoj, sentigos la forfluon de tempo – sed ne nur tio. Iuj roluloj montriĝos poste aliaj, ol ili estas en la unua volumo, aliaj, ol oni unue kredos, kiel ofte okazas en la reala vivo, cetere.”
„Ne nur samaj homoj reaperos dise tra la verko sub diversaj ŝajnoj, kiel okazas en iuj roman-serioj de Honoreo De Balzak2, sed simile estos en la animo de sama homo...” komentas sinjoro Prust „... pri iuj profundaj, preskaŭ nekonsciaj impresoj.”
„Laŭ ĉi tiu vidpunkto” daŭrigas sinjoro Prust „mia libro eble estas kvazaŭa provo de roman-ciklo de la nekonscio; mi sen ia sindeteno dirus bergsonaj romanoj3, se tion mi kredus vera, ĉar en ĉiu epoko okazas ke beletra literaturo provis akordiĝi – postakordiĝi kompreneble – al reganta filozofia skolo. Sed tiel diri ne estus ĝuste, ĉar mia verko nepre distingas senvolan memoron disde vola memoro, kaj ĉi tiu distingo ne aperas en la filozofia instruo de sinjoro Bergson, ĝi eĉ estas de ĝi kontraŭdirita.”
Ĉu vi bonvole klarigos la distingon?
„Laŭ mi vola memoro, kiu estas precipe racia kaj okula memoro, al homo liveras vizaĝojn de pasinteco senajn je vereco; sed se odoro, se gusto retrovita en tute nova cirkonstanco pretervole vekas en la menso pasintaĵon, tiam homo sentas, kiom ĉi tiu pasintaĵo malsamas kompare kun tio, kion li iluzie memoris kaj kion vola memoro pentris – simile al malbona pentristo – per malĝustaj koloroj. Jam en ĉi tiu unua volumo vi legos, kiel la ĉefpersono, kiu rakontas dirante „mi” (kiu tamen ne estas mi, M. Prust), subite retrovas forgesitajn jarojn, ĝardenojn, vivulojn, el la gusto de buŝpleno da teo en kiu li trempis pecon de madelen-kuko; jes, sendube li memoris ilin, sed sen iliaj koloroj, sen iliaj ĉarmoj; mi sekve al li dirigis, ke simile al tiu japana ludo, en kiu oni enakvigas paperpecetojn, kiuj, tuŝante la akvosurfacon en la bovlo, tuj disfaldiĝas, disturniĝas, iĝas floroj kaj homfiguroj, simile ĉiuj floroj de lia ĝardeno kaj nimfeoj de Vivono, konataj homoj de la vilaĝo, iliaj dometoj, la preĝejo kaj la tuta vilaĝo Kombreo kaj ĉirkaŭaĵoj, ĉio ĉi formiĝas, firmiĝas, eliĝas, en urba kaj ĝardena formo, el lia te-taso.”
„Vidu – mi opinias, ke preskaŭ nur de tiaj senvolaj memoraĵoj artisto prenu la bazan materialon por sia verko. Unue ĝuste tial ke ili estas senvolaj, ke ili mem estiĝas pro la simileco de identa minuto, nur ili surhavas la stampon de aŭtenteco. Due ili raportas okazaĵojn kun la taŭga dozado de memoro kaj de forgeso. Kaj fine, sentigante la saman sensaĵon en tute alia cirkonstanco, ili senigas ĝin je ĉia determino, ili peras ĝian ekstertempan esencon, kiu ĝuste estas la enhavo de bela stilo, la ĝeneralan kaj necesan verecon, kiun nur beleco de stilo redonas.”
„Mi tiel libere rezonas pri mia libro” daŭrigas sinjoro Marselo Prust „ĉar ĝi neniagrade estas verko de la racio, ĉar ĉiuj ĝiaj plej etaj elementoj venas de mia sentopovo, mi unue vidis ilin en la profundo de la memo, ilin ne komprenante, ilin same pene ŝanĝante al intelekte komprenebla afero, kiel se ili estus afero fremda al la racia flanko de menso simile al – kiel mi diru? – muzika motivo. Vi ŝajne opinias, ke ĉio ĉi estas subtilaĵoj. Tute ne, mi asertas! male ĉi tio estas realaĵoj. Kion homo ne devis klarigi per propra fortostreĉo, kio estis klara per si mem, ekzemple logikaj ideoj, tio ne vere apartenas al lia memo, li eĉ ne scias ĉu tio estas reala. Ĝi estas eblaĵo, kiun oni arbitre elektas. Cetere, vidu, tion oni tuj distingas pro la stilo.”
„Stilo neniel estas ornamaĵo, kiel kredas iuj homoj, ĝi ankaŭ ne estas afero de verka lerteco, ĝi estas – kiel la propra koloro de pentristo – propra kvalito de vidpovo, rivelo de la aparta universo, kiun ĉiu homo vidas, kaj kiun aliaj homoj ne vidas. La plezuro perata de belartisto konsistas en tio, ke li konigas unu plian universon.”

Aliaj temoj

Akompane al la ĉeftemo pri tempo kaj memoro la ampleksigo de la verko provizis spacon por aliaj elementoj de la interesoj kaj vivofilozofio de M. Prust.

‚Reserĉe...’ enhavas interalie satiran bildigon de la elita pariza societo el la fino de la 19a jarcento, mediton pri diversaj inklinoj de homa animo, interalie pri amo kaj ĵaluzo, pri samseksamo, pri snobismo kaj socia envio, kaj nelaste enhavas ankaŭ klarigon de la prusta doktrino pri belarto. Oni atentu tiurilate, ke la romano ne nur prezentas la opinion de la aŭtoro, sed tra diversaj roluloj ankaŭ opiniojn, kiujn li kontraŭas. Eĉ la rakontanto, analizante kaj rezonante, modifas iom post iom siajn vidpunktojn laŭ la supozata tempo de verkado, kiu sekvas kun prokrasto la tempon de okazaĵoj, kaj sian definitivan komprenon prezentas nur en la lasta volumo.

‚Reserĉe...’ en iuj lokoj volonte imitas la sentencemon de klasikaj aŭtoroj, kiuj en la 17a kaj 18a jarcentoj la apartajn okazojn de rakonto komentas per konkludoj pri ĝeneralaj leĝoj de homa sinteno4. Iuj rolantoj de ‚Reserĉe...’, kvankam ili ricevas tre individuan karakteron, rolas ankaŭ kiel emblemaj figuroj. Ne hazarde M. Prust ripete aludas al serio de pentraĵoj far la itala pentristo Ĝoto, kiu prezentas homajn virtojn kaj malvirtojn per realismaj figuroj de homoj, kvazaŭ portretoj de hazardaj surstratuloj, tamen agantaj en maniero simbola por la koncerna eco. Tiel okazas pri la rolantoj de la romano: Svan estas art-amanto kiu preferas dandan vivon al kreado, La Berma reprezentas la aktoran arton, Vintejo la muzikan, Elstir la pentran, Bergoto estas talenta beletristo kiu tamen ne sufiĉe esprimis sian propran mondrigardon...

Pri la tradukmetodo

Stilo

Ĉi tiu traduko nek simpligas nek malsimpligas la stilon de la verko, sed ĝin laŭeble redonas per la propraj rimedoj de la Lingvo Internacia.

La ĝenerala ordo de frazoj estas konservata, tamen kun rearanĝoj por emfazo aŭ komprenebleco. La ofta interrompa enmeto de subfrazoj estas konservata, eventuale kun uzo de disigaj streketoj, ekzemple:

„ĝi – simile al birda kanto en arbaro – sentigas la distancon...”.

M. Prust ofte uzas frazkonstruojn, kiuj estas ĉe la limo de gramatika akcepteblo, aŭ pliĝuste en la griza zono inter akcepteblo kaj neakcepteblo. Ekzemplo de ĉi tio estas kunordigo de participa kun relativa subfrazo:

„ĉi tiu cirkonstanco embarasis min malpli, ol la koverto antaŭe transdonita en la antaŭsalono kaj kiun mi tute forgesis”

... ofte ankaŭ de du tre malsamspecaj relativaj subfrazoj eventuale malproksime disĵetitaj en la frazo.

Ia fideleco al la frazoj de la originalo do eblas en la Lingvo Internacia, sed por tio necesas streĉi la sintakson. Tio rezultigas tekston verŝajne ne facile legeblan de homoj kun fona lingvo, kiu pli ŝatas paratakson kaj havas alian ordon de frazelementoj. Pli radikala adapto de la verko konsistus en ŝanĝo de la fraz-konstruoj kaj de la fraz-longoj, kun rezulte pli facila teksto, sed ankaŭ kun grandparta perdo de la flueco de frazoj5.

Ĝenerala ni-persono

La okaza sentencemo de la verko kaŭzas en iuj lokoj subitan transiron de rakonta stilo per mi-, ŝi-kaj-li-personoj al uzo de ni-persono, en kiu ni signifas ni homoj, homoj ĝenerale:

„klare nomoj estas fantaziaj desegnistoj, al ni donante pri homoj kaj landoj tiel malbone similantajn krokizojn, ke ni ofte stupore miras, kiam ni havas antaŭ ni anstataŭ la imagita mondo la videbla mondo”.

Ĉi tiu signifo de ni, kiun esperantaj vortaroj ignoras, eble ne estas klara en ĉiu literatura tradicio. La traduko redonas ĝin prefere per homoj, oni aŭ alia ĝeneraliga rimedo:

„klare nomoj estas fantaziaj desegnistoj, ili donas pri homoj kaj landoj tiel malĝuste prezentajn krokizojn, ke oni ofte stupore miras, kiam anstataŭ la imagita mondo oni spektas la videblan”.

Temp-indikoj

Notinda apartaĵo, kiun parte forviŝas supozeble multaj traduklingvoj, estas iom surpriza uzo de temp-indikoj kaj precipe mikso en iuj epizodoj de verbaj formoj perfektivaj (prezentantaj unufojan, mallongan okazon) kaj neperfektivaj (prezentantaj daŭran, ripetatan, ĝeneralan okazon), kiujn sendistinge redonas esperanta is-formo. Ilia alterno impresas, kvazaŭ iuj rakontataj okazaĵoj, kvankam tre precize priskribataj, okazis plurfoje kun ekzakte samaj vortoj aŭ agoj de la rolantoj. Tio restas sentebla en la Lingvo Internacia, kiam ekzemple en ‚En Ombro de Florantaj Junulinoj’ la rakontanto glitas de ĝenerala anonca:

En la tagoj, en kiuj laŭkonsente mi estis elironta kun familio Svan, mi venis por la tagmanĝo...”

al preciza dialogo kun Ŝarlo Svan:

„Kiel do? Ĉu vi solas? Nu, kompreneble, mia edzino neniam atentas pri horo. La 12a kaj 50 minutoj!...”

kiu certe okazis nur unufoje...

Estas do pliĝuste konsideri, ke tiaj okazaĵoj aperas en la sinteza memoro de la rakontanto kiel revataj, emblemaj ekzemploj de daŭra situacio karaktera de iu epoko de lia vivo6. ‚Reserĉe...’ per tio estas ĝuste la malo de streĉo-romano, en kiu leganto angore atendas la sekvajn okazaĵojn. En ĝi malmultaj unikaj eventoj aperas, kaj se ili aperas, ili tiam estas banalaĵoj de la vivo (la ekvido de la juna Ĵilberta apud kampara vojo, la preno de madelen-kuko kun teo...), sed la rakontanto iom post iom el memorataĵoj, kiuj fariĝas tipoj, elpremas ilian ekstertempan esencon.

Koncerne historiajn aludojn – pri realaj eventoj, artistoj, politikaj cirkonstancoj – kritikistoj delonge notis, ke ili ne ĉiam estas plene akordaj kun la tempo de la rakonto. Kvankam M. Prust neniam mencias datojn aŭ aĝojn de la rolantoj, estas troveblaj malkoheraĵoj. Eĉ en la privata sfero oni rimarkis ekzemple en ‚Sur la Vojo de Svan’, ke la renkontiĝo de la rakontanto kun la rozkolora sinjorino (fakte Odeta De Kresi, kiel oni ekscios poste) ĉe lia onklo ne eblas, ĉar la rakontanto estas proksimume samaĝa kun ŝia filino Ĵilberta, kaj Odeta sekve jam estus la edzino de Ŝarlo Svan, havus sian filinon kaj ne vizitus sole kaj galante la onklon.

Tipografio

La alineoj de la originalo iafoje tre longas, eble simple pro la eldonaj kaj presaj kondiĉoj, kiujn M. Prust aludas en la supra intervjuo. Estus facile ilin disigi sen difektado de la komprenebleco, sed en la nuna stato de la traduko tion oni faris nur okaze de en-alineaj citoj aŭ dialogoj, kiuj iafoje aperas en la traduko kiel apartigitaj alineoj kun eventuala enkonduka longa streko indikanta ŝanĝon de parolanto.

Ĝenerale la traduko konservas la originalan interpunkcion per punktokomoj, kiuj en multaj lokoj povus esti punktoj, kaj koncerne frazkomencojn per „kaj...”, „sed...” aŭ alia konjunkcio, ĉar ĉi tiuj elementoj kontribuas al la sento de senrompa flueco de la teksto. Ne ŝajnis oportune marki la limon de ĉiu subfrazo per komo, kiel estas kutime en la Lingvo Internacia, ĉar tiam longaj frazoj estus tro stumbligaj. Per ŝparo de komoj la interpunkcio do iagrade similiĝas al la franca maniero, kiu pli rilatas al voĉaj paŭzoj, ol al gramatika dismembrigo.

Propraj nomoj

La nomoj de lokoj, homoj, belartaj verkoj realaj aŭ fikciaj multas en la verko. Ili estas ĉiam esperantigitaj en la traduko. Se ili estas nomoj de nefikciaj estaĵoj ili ricevas piednotan gloson ĉe la unua apero kun laŭebla mencio de la originala formo. Kelkaj nomoj bezonataj por klarigoj en notoj sed ne aperantaj en la teksto de la romano restas neadaptitaj.

Tre konataj nomoj ricevas sian tradician esperantan formon. Tiel okazas pri landoj, grandaj urboj, famaj homoj, famaj monumentoj: Germanio estas Germanio, Venecio estas Venecio, kaj tiel plu.

Aliaj nomoj ricevas precipe laŭsonan esperantigon: ekzemple la urbonomo Chartres /ʃaʀtʀ/ iĝas Ŝartro, malgraŭ ke pli tradicia maniero ĉe francaj esperantistoj estas kompromiso inter skriba kaj sona aspekto: Ĉartro. Inaj voknomoj ricevas ordinare a-finaĵon: la nomo Gilberte /ʒilbɛʀt/ iĝas Ĵilberta. Alilingvaj nomoj ricevas similajn adaptojn. Unu sekvo de ĉi tiu metodo estas ke etimologie parencaj nomoj eventuale aperas en pluraj formoj depende je la origina lingvo: la germana muzikisto Ludwig van Beethoven iĝas Ludvigo van Betoven kaj la franca reĝo Louis XVI iĝas Luizo la 16a, kvankam la du voknomoj Ludwig /ludvik/ kaj Louis /lŭi/ estas samdevenaj kaj ambaŭ redoneblaj per la esperanta Ludoviko.

Kelkaj nomoj tamen ne estas facile adapteblaj laŭsone, ekzemple la ina voknomo Françoise /frãswaz/ kaj responda vira François /frãswa/. En tiaj okazoj estas uzata la komuna esperanta formo, ekzemple Franciska kaj Francisko.

Kelkaj nomoj, kiuj klare aŭ alude havas signifon, pri kiu M. Prust en kelkaj okazoj sinestezie revas, estas laŭsence adaptitaj: sinjorino Loiseau iĝas Labirdo, la urbo Bénodet /benodɛ(t)/, en kiu oni povas aŭdi la komencon de bénir /beniʀ/ (akvobeni) kaj eau /o/ (akvo) iĝas Benagveto...

Titolo

De la ĝenerala titolo de la verko oni trovas diversajn tradukojn: ‚La Serĉado de la Perdita Tempo’, aŭ (pli angleske) ‚Serĉante Perditan Tempon’ kaj similajn. La ĉi tie uzata titolo aperas en notoj de la rekomendinda traduko far P. Combot de la prusta Eseo ‚Pri la Legado’ el 1993, kaj ĝi ŝajnas trafa, kvankam tio kompreneble estas diskutebla.

Pri la stato de la traduko – komence de jaro 2018a

La tradukanto ne povas dediĉi multan tempon al la tasko, kaj tial tre dubas, ke finos iam la tutan ciklon. Nuntempe malrapide progresas la dua parto ‚En Ombro de Florantaj Junulinoj’. Komentoj, demandoj kaj atentigoj pri eraroj estas bonvenaj, ilin oni sendu al jena adreso:

jxvasxe @ free.fr

Glosaro

1versaja – laŭ la urbo Versailles, kie estas reĝa palaco el la 17a kaj 18a jarcentoj.

2Honoreo De Balzak – franca romanisto (1799 – 1850), franclingve Honoré de Balzac.

3bergsonaj romanoj – laŭ Henri Bergson, franca filozofo (1859 – 1941).

4Mallongan ekzemplon de tiu tradicio oni povas legi enrete per la ‚Maksimoj’ de Madeleine de Sablé, en traduko de W. Kirschstein el 1998. - http://esperanto-ondo.ru/Tl-fr02.htm.

5Les traductions de Proust en Chine / Hongmei He. - Les chantiers de la création, 2008, vidita en 2018. - http://journals.openedition.org/lcc/91.

6Du temps perdu au temps retrouvé : Proust face à Genette / Dairine O’Kelly. - modèles linguistiques, 2012:65, vidita en 2018. - http://journals.openedition.org/ml/245.